Adhyaya 51

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवीप्रतिमालक्षणं नाम पञ्चाशो ऽध्यायः अथ एकपञ्चाशो ऽध्यायः सूर्यादिप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच ससप्ताश्वे सैकचक्रे रथे सूर्यो द्विपद्मधृक् मसीभाजनलेखन्यौ बिभ्रत्कुण्डी तु दक्षिणे

अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयातील ‘देवीप्रतिमालक्षण’ नावाचा पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘सूर्यादिप्रतिमालक्षण’ हा एक्कावन्नावा अध्याय आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—सूर्याला सात अश्वयुक्त, एकचक्र रथावर दर्शवावे; तो दोन कमळे धारण करील; आणि दवात व लेखणी धारण करून उजव्या (हात/पक्ष) कडे कुंडी (जलपात्र) ठेवावी।

Verse 2

वामे तु पिङ्गलो द्वारि दण्डभृत् स रवेर्गणः शिवाच्युतेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वज्रदृष्टय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः महारथ्यो रूपिण्यो ऽप्सरस इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विस्फोटकरुणर्दन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बालव्यजनधारिण्यौ पार्श्वे राज्ञी च निष्प्रभा

डाव्या द्वारी दंडधारी पिंगल उभा असतो—तो रवीचा (सूर्याचा) गण, म्हणजे परिचर आहे। दोन्ही बाजूंना व्यजन (पंखे) धारण करणारे दोन बाल-परिचर असतात, आणि राणी (पत्नी) निष्प्रभ म्हणजे तेजहीन सांगितली आहे।

Verse 3

अथवाश्वारूढः कार्य एकस्तु भास्करः वरदा द्व्यब्जनः सर्वे दिक्पालास्त्रकराः क्रमात्

किंवा भास्कर (सूर्य) यास घोड्यावर आरूढ, एकच मूर्ती म्हणून घडवावे; त्याच्या हातांत वरद-मुद्रा व दोन कमळे असावीत. तसेच सर्व दिक्पालांना क्रमाने हातांत आयुधे धारण केलेले करावे।

Verse 4

मुद्गरशूलचक्राब्जभृतोग्न्यादिविदिक्स्थिताः सूर्यार्यमादिरक्षोन्ताश् चतुर्हस्ता द्विषड्दले

अग्नीपासून सुरू होणाऱ्या विदिशांमध्ये चतुर्भुज देवता स्थापावेत; ते गदा, त्रिशूल, चक्र आणि कमळ धारण करणारे असावेत. सूर्य व आर्यमा यांपासून ईशान (ईशान्य) रक्षकापर्यंत, ते द्वि-षड्दल कमळावर क्रमाने मांडले जातात।

Verse 5

वरुणः सूर्यनामा च सहस्रांशुस् तथापरः धाता तपनसञ्ज्ञश् च सविताथ गभस्तिकः

त्याला ‘वरुण’ असे म्हणतात; तसेच ‘सूर्य’ हेही नाव आहे; ‘सहस्रांशु’ (हजार किरणांचा) आणि ‘अपर’ही; ‘धाता’; ‘तपन’ या संज्ञेने; ‘सविता’; आणि ‘गभस्तिक’ (दीप्त किरणांचा) असेही।

Verse 6

रविश् चैवाथ पर्जन्यस्त्वष्टा मित्रोथ विष्णुकः मेषादिराशिसंस्थाश् च मार्गादिकार्त्तिकान्तकाः

रवि, पर्जन्य, त्वष्टा, मित्र आणि विष्णुक—हे मेषादी राशींवर अधिष्ठित आहेत; आणि (त्यांचे) विभाग मार्गशीर्षापासून कार्त्तिकाच्या अखेरपर्यंत चालतात।

Verse 7

कृष्णो रक्तो मनाग्रक्तः पीतः पाण्डरकः सितः कपिलः पीतवर्णश् च शुकाभो धवलस् तथा

कृष्ण, रक्त, किंचित् रक्ताभ, पीत, पांडुर-रक्त (किंवा फिकट), श्वेत, कपिल, पीतवर्ण, शुकासारखा हरित, तसेच धवल—हे वर्णभेद सांगितले आहेत।

Verse 8

धूम्रो नीलः क्रमाद्वर्णाः शक्तयः केशराग्रगाः इडा सुषुम्ना विश्वार्चिरिन्दुसञ्ज्ञा प्रमर्दिनी

यांचे वर्ण क्रमाने धुरकट व निळे आहेत. या शक्ती केशशिखेच्या अग्रभागी संचार करतात; त्यांना इडा, सुषुम्ना, विश्वार्चि, इंदु व प्रमर्दिनी अशी नावे आहेत.

Verse 9

प्रहर्षिणी महाकाली कपिला च प्रबोधनी नीलाम्बरा घनान्तस्था अमृताख्या च शक्तयः

शक्ती अशा आहेत—प्रहर्षिणी, महाकाली, कपिला, प्रबोधनी, नीलाम्बरा, घनान्तस्था आणि अमृता नावाची शक्ति।

Verse 10

वरुणादेश् च तद्वर्णाः केशराग्रेषु विन्यसेत् तेजश् चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखद्गभृत्

वरुणाचा अक्षर-न्यास व त्यानुसार वर्ण केशांच्या अग्रभागी विन्यस्त करावा. त्याचे ध्यान तेजस्वी, चंड, महावक्ररूप, द्विभुज, पद्म व खड्ग धारण करणारा असे करावे.

Verse 11

कुण्डिकाजप्यामालीन्दुः कुजः शक्त्यक्षमालिकः बुधश्चापाक्षपाणिः स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः

इंदु (चंद्र) याला कुण्डिका व जपमाळ धारण केलेला दाखवावा. कुज (मंगळ) शक्ति (भाला) व अक्ष-माळ धारण करतो. बुधाला धनुष्य व माळ हातात दाखवावे. जीव (बृहस्पती) कुण्डिका व अक्ष-माळ धारण करतो.

Verse 12

प्रवर्धनी इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महारक्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मार्तण्डश् च महारक्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मखड्गधृगिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपुस्तकपाठः खड्गचर्मभृदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्यात् किण्किणीसूत्रवाञ्छनिः अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत्

[चिह्नित हस्तलिखितांत पाठभेद—“प्रवर्धनी”, “महारक्त”, “मार्तण्डश्च महारक्त”, “पद्मखड्गधृक्”, “खड्गचर्मभृत्”।] शुक्राला कुण्डिका व अक्ष-माळ धारण केलेला, किण्किणी लावलेल्या सूत्र/कटिबंधाने अलंकृत असा दाखवावा. राहू अर्धचंद्रचिन्ह धारण करतो. केतू खड्गधारी असून दीपही धारण करतो.

Verse 13

अनन्तस्तक्षकः कर्कः पद्मो महाब्जः शङ्खकः कुलिकः सूत्रिणः सर्वे फणवक्त्रा महाप्रभाः

अनंत, तक्षक, कर्क, पद्म, महाब्ज, शंखक, कुलिक व सूत्रिण—हे सर्व फणांनी मुकुटित मुख असलेले, महाप्रभ तेजस्वी महानाग आहेत।

Verse 14

इन्द्रो वज्री गजारूढश्छागगोग्निश् च शक्तिमान् यमो दण्डी च महिषे नैरृतः खड्गवान् करे

इंद्र वज्रधारी असून हत्तीवर आरूढ आहे. अग्नी बकऱ्यावर आरूढ, शक्तिमान व भाला धारण करणारा आहे. यम दंडधारी असून म्हशीवर आरूढ आहे. नैऋताच्या हातात खड्ग आहे.

Verse 15

मकरे वरुणः पाशी वायुर्ध्वजधरो मृगे गदी कुवेरो मेषस्थ ईशानश् च जटी वृषे

मकर राशीत वरुण पाशधारी; धनु राशीत वायु ध्वजधारी; मेष राशीत कुबेर गदाधारी; आणि वृषभ राशीत ईशान जटाधारी आहे.

Verse 16

द्विबाहवो लोकपाला विश्वकर्माक्षसूत्रभृत् हनूमान् वज्रहस्तः स्यात् पद्भ्यां सम्पीडिताश्रयः

लोकपालांचे चित्रण द्विबाहू करावे. विश्वकर्मा अक्षसूत्र (जपमाळ) धारण केलेला दाखवावा. हनुमानाला हातात वज्र आणि पायांनी आधार दाबून धरलेला असा दर्शवावा.

Verse 17

वीणाहस्ताः किन्नराः स्युर्मालाविद्याधराश् च खे दुर्बलाङ्गाः पिशाचाः स्युर्वेताला विकृताननाः क्षेत्रपालाः शूलवन्तः प्रेता महोदराः कृशाः

किन्नरांच्या हातात वीणा असावी; आणि विद्याधर आकाशात माळा धारण करणारे असावेत. पिशाच दुर्बल अवयवांचे; वेताळ विकृत मुखाचे. क्षेत्रपाल शूलधारी; प्रेत कृश पण मोठ्या उदराचे असावेत.