Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
या अध्यायात वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पातील पूर्णता व दोष-परिहारासाठी ‘पवित्रारोहण’—पवित्र (शुद्धीकरणाची दोरी/वलय) उचलणे-स्थापणे—याची विधी सांगितली आहे. आचार्य प्रातःस्नान-संध्या करून शुद्ध होऊन मंडपात प्रवेश करतो व ईशान कोपऱ्यात स्वच्छ पात्रात पवित्र ठेवतो, आवाहित देवतेचा विसर्जन न करता. नंतर विधिवत शुद्धी-विसर्जनानंतर सूर्य (भानू/आदित्य), द्वारदेवता, दिक्पाल, कुंभेश/ईशान, शिव व अग्नी यांची नैमित्तिक पूजा होते; मंत्र-तर्पण, प्रायश्चित्त-होम, १०८ आहुती व पूर्णाहुती केली जाते. मंत्र, क्रिया व द्रव्य यांतील न्यूनता मान्य करून पूर्णतेची प्रार्थना व ‘गंगा-अवतारक’ अवतरण-प्रार्थनेने सर्व त्रुटी दैवी आज्ञेच्या एका सूत्रात गुंफल्या जातात. पुढे व्याहृती व अग्नी/सोम-क्रमांसह चतुर्विध होम, पवित्रसहित दिक्पालांना अर्पण, गुरु-पूजा ही शिव-पूजा मानून, द्विज-भोजन, नाडी-योगाने अंतःसंहारसहित विसर्जन व चण्डेश्वर-पूजन; तसेच दूर असले तरी पवित्रकर्मात गुरु-सन्निधी आवश्यक असल्याचे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनविधिर्नाम अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः : अथैकोनाशीतितमो ऽध्यायः पवित्रारोहणविधिः ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानः समाहितः कृतसन्ध्यार्चनो मन्त्री प्रविश्य मखमण्डपं
अशा प्रकारे आदिमहापुराण श्रीआग्नेयपुराणातील “पवित्राधिवासनविधि” नावाचा अष्टसप्ततितम अध्याय समाप्त झाला. आता “पवित्रारोहणविधि” नावाचा एकोणाशीतीत्मक अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—नंतर पहाटे उठून, स्नान करून, मन समाहित ठेवून, संध्योपासना करून, याजक (मंत्री) यज्ञमंडपात प्रवेश करावा।
Verse 2
समादाय पवित्राणि अविसर्जितदैवतः ऐशान्यां भाजने शुद्धे स्थापयेत् कृतमण्डले
पवित्रे (शुद्धीकरणाचे धागे/वलये) घेऊन, आवाहित देवतेचे विसर्जन न करता, कृत मण्डलाच्या आत ईशान (ईशान्य) दिशेस ठेवलेल्या शुद्ध पात्रात ती स्थापावीत।
Verse 3
ततो विसर्ज्य देवेशं निर्माल्यमपनीय च पूर्ववद् भूतले शुद्धेकृत्वाह्निकमथ द्वयं
त्यानंतर देवेशाचे विधिपूर्वक विसर्जन करून व निर्माल्य (वापरलेली पुष्प-प्रसादादी) दूर करून, पूर्ववत् भूमीवरील शुद्ध स्थानी प्रातः-सायं अशी दोन आह्निक कर्मे करावीत।
Verse 4
आदित्यद्वारदिक्पालकुम्भेशानौ शिवे ऽनले नैमित्तिकीं सविस्तरां कुर्यात् पूजां विशेषतः
नैमित्तिक (विशेष प्रसंग) विधीत आदित्य, द्वारदेवता, दिक्पाल, कुम्भेश, ईशान, शिव आणि अनल (अग्नी) यांची क्रमाने विशेषतः सविस्तर पूजा करावी।
Verse 5
मन्त्राणां तर्पणं प्रायश्चित्तहोमं शरात्मना अष्टोत्तरशतं कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतिं शनैः
मंत्रांचे तर्पण व शरा-द्रव्याने प्रायश्चित्त-होम करून, एकशे आठ आहुती पूर्ण कराव्यात; नंतर हळूहळू पूर्णाहुती द्यावी।
Verse 6
आदित्यद्वारदिक्पालान् स्कन्देशानौ शिवे ऽनले इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शराणुनेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पवित्रं भानवे दत्वा समाचम्य ददीत च द्वारमालादिदिक्पालकुम्भवर्धनिकादिषु
भानु (सूर्य) यास पवित्र अर्पण करून व आचमन करून, द्वारमाला, दिक्पाल-कुंभ, वर्धनी-पात्र इत्यादी नियत स्थानी द्वारदेवता व दिक्पालांना विधिपूर्वक अर्पण करावे। (पाठभेद: ‘आदित्य–द्वार–दिक्पालान्…/स्कन्द–ईश–अनौ…’; तसेच ‘शराणुना…’)।
Verse 7
सन्निधाने ततः शम्भोरुपविश्य निजासने पवित्रमात्मने दद्याद्गणाय गुरुवह्नये
त्यानंतर शंभू (शिव) यांच्या सान्निध्यात आपल्या आसनावर बसून स्वतःसाठी पवित्र (सूत्र/अंगठी) अर्पण करावी; तसेच गणेश, गुरु आणि पावक (अग्नी) यांनाही अर्पण करावे।
Verse 8
ॐ कालात्मना त्वया देव यद्दिष्टं मामके विधौ कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं कृतं गुप्तञ्च यत्कृतं
ॐ। हे देव, ज्यांचे स्वरूपच काळ आहे—माझ्या विधीमध्ये आपण जे ठरविले आहे, त्यात मी जे कष्टाने (चुकीने) केले, जे प्रमादाने सोडले किंवा अपूर्ण ठेवले, आणि जे गुप्तपणे केले—ते सर्व आपण स्वीकारावे।
Verse 9
तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं क्लिष्टमसंस्कृतं सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया
हे शंभो, आपल्या इच्छेने या पवित्र कर्माने, माझ्या संपूर्ण अस्तित्वासह जे काही केले गेले—कष्टाने किंवा कष्टाविना, अपूर्ण किंवा असंस्कृत—ते सर्व शुद्ध होवो।
Verse 10
ॐ पूरयमखव्रतं नियमेश्वराय स्वाहा आत्मतत्त्वे प्रकृत्यन्ते पालिते पद्मयोनिना
ॐ। नियमेश्वरास स्वाहा—ही आहुती यज्ञ-व्रत पूर्ण करो; आत्मतत्त्वात, प्रकृतीच्या अंतकाळी, पद्मयोनी (ब्रह्मा) यांनी पालित/स्थापित (या तत्त्वात)।
Verse 11
मूलं लयान्तमुच्चार्य पवित्रेणार्चयेच्छिवं विद्यातत्त्वे च विद्यान्ते विष्णुकारणपालिते
मूलमंत्र लयान्तसहित उच्चारून पवित्राने शिवाची अर्चना करावी। हा विधी विद्यातत्त्वात व विद्येच्या अंतकाळी—कारणरूप विष्णूने पालित—असा जाणावा।
Verse 12
ईश्वरान्तं समुच्चार्य पवित्रमधिरोपयेत् शिवान्ते शिवतत्त्वे च रुद्रकारणपालिते
“ईश्वर”अंत मंत्र उच्चारून पवित्रक (पवित्र धागा/वलय) प्रतिष्ठापित करावे. “शिव”अंती, शिवतत्त्वात, रुद्र-कारणाने संरक्षित अशा प्रकारे हे करावे.
Verse 13
शिवान्तं मन्त्रमुच्चार्य तस्मै देयं पवित्रकं सर्वकारणपालेषु शिवमुच्चार्य सुव्रतः
“शिव”अंत मंत्र उच्चारून त्यास पवित्रक द्यावे. सुव्रत पुरुष “शिव” म्हणत सर्व-कारण-पाल (विधीचे कारणरक्षक अधिष्ठाता) यांनाही अर्पण करावा.
Verse 14
मूलं लयान्तमुच्चार्य दद्याद्गङ्गावतारकं आत्मविद्याशिवैः प्रोक्तं मुमुक्षूणां पवित्रकं
मूलमंत्र “लय”अंतपर्यंत उच्चारून ‘गंगावतारक’ (गंगा-अवतरण-विधी) द्यावा. हे आत्मविद्येच्या शिवांनी सांगितले असून मुमुक्षूंकरिता पवित्रक आहे.
Verse 15
विनिर्दिष्टं बुभुक्षूणां शिवतत्त्वात्मभिः क्रमात् स्वाहान्तं वा नमो ऽन्तं वा मन्त्रमेषामुदीरयेत्
भोगेच्छूंकरिता, शिवतत्त्वात्म रूपांनी, क्रमाने विनिर्दिष्ट मंत्र उच्चारावा—तो “स्वाहा”अंत असो वा “नमः”अंत असो.
Verse 16
सर्वतत्त्वेषु सुव्रत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः दद्यादङ्गावतारकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं शिवतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं सर्वतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा नत्वा गङ्गावतारन्तु प्रार्थयेत्तं कृताञ्जलिः त्वङ्गतिः सर्वभूतानां संस्थितिस्त्वञ्चराचरे
पाठांतर: काही हस्तलिखितांत ‘सर्वतत्त्वेषु सुव्रत’ तर काहींत ‘दद्याद् अङ्गावतारकम्’ असा पाठ आहे. पुढील मंत्रांनी आहुती/अर्पण करावे—‘ॐ हां, विद्यातत्त्वाधिपती शिवाय स्वाहा’; ‘ॐ हौं, शिवतत्त्वाधिपती शिवाय स्वाहा’; ‘ॐ हौं, सर्वतत्त्वाधिपती शिवाय स्वाहा’. नंतर नमस्कार करून, हात जोडून गंगावतरणाची प्रार्थना करावी—‘तू सर्वभूतांची गति आहेस; चराचरात तुझीच स्थिति (आधार) आहे.’
Verse 17
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टा त्वं परमेश्वर कर्मणा मनसा वाचा त्वत्तो नान्या गतिर्मम
हे परमेश्वर! सर्व भूतांच्या अंतःकरणात अंतर्हित होऊन विचरण करणारे तुम्हीच द्रष्टा-साक्षी आहात। माझ्या कर्माने, मनाने व वाणीने—तुमच्यावाचून मला दुसरी गती नाही; तुम्हीच आश्रय।
Verse 18
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्यहीनञ्च यत् कृतं जपहोमार्चनैर् हीनं कृतं नित्यं मया तव
हे प्रभो! तुमच्यासाठी मी नित्य जे केले ते जर मंत्रहीन, विधिहीन व द्रव्यहीन झाले असेल; तसेच जप, होम व अर्चनाविना जे झाले असेल—ते सर्व तुम्ही स्वीकारून क्षमा करावे।
Verse 19
अकृतं वाक्यहीनं च तत् पूरय महेश्वरं सुपूतस्त्वं परेशान पवित्रं पापनाशनं
हे महेश्वर! माझ्याकडून जे अपूर्ण राहिले आणि जे शब्दांनी न्यून झाले—ते सर्व तुम्ही पूर्ण करा। हे परेशाण! तुम्ही अत्यंत शुद्ध, पवित्र करणारे व पापनाशक आहात।
Verse 20
त्वया पवित्रितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं खण्डितं यन्मया देव व्रतं वैकल्पयोगतः
हे देव! स्थावर-जंगम सहित सर्व जगत तुमच्यामुळे पवित्र झाले आहे। पण मी जे व्रत घेतले होते, ते वैकल्पिक पद्धतीचा अवलंब केल्याने माझ्याकडून खंडित झाले।
Verse 21
एकीभवतु तत् सर्वं तवाज्ञासूत्रगुम्फितं जपं निवेद्य देवस्य भक्त्या स्तोत्रं विधाय च
ते सर्व तुमच्या आज्ञारूपी सूत्रात गुंफून एकरूप होवो। देवाला जप अर्पण करून आणि भक्तीने स्तोत्र रचून/पठूनही—यथाविधी आचरण करावे।
Verse 22
नत्वा तु गुरुणादिष्टं गृह्णीयान्नियमन्नरः चतुर्मासं त्रिमासं वा त्र्यहमेकाहमेव च
गुरूंना नमस्कार करून मनुष्याने गुरूंच्या आज्ञेनुसार नियम-व्रत स्वीकारावे—चार महिने, तीन महिने, तीन दिवस किंवा एक दिवसही।
Verse 23
प्रणम्य क्षमयित्वेशं गत्वा कुण्डान्तिकं व्रती पावकस्थे शिवे ऽप्येवं पवित्राणां चतुष्टयं
ईश्वराला प्रणाम करून क्षमा मागून व्रती कुंडाजवळ जावा; आणि अग्नीत अधिष्ठित शिवासमोरही अशाच रीतीने चार पवित्रांचा समूह (स्थापावा/घ्यावा)।
Verse 24
समारोप्य समभ्यर्च्य पुष्पधूपाक्षतादिभिः अन्तर्बलिं पवित्रञ्च रुद्रादिभ्यो निवेदयेत्
देवता समारोपण करून पुष्प, धूप, अक्षत इत्यादींनी विधिवत् पूजा करावी; आणि अंतर्बली व पवित्र (सूत्र/दोरा) रुद्रादि देवांना अर्पण करावे।
Verse 25
प्रविश्यान्तः शिवं स्तुत्वा सप्रणामं क्षमापयेत् अन्तश् चर त्वं भूतानामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः परिपूर्णं करो तु मे इति ग, चिहितपुस्तकपाठः अमृतस्त्वं परेशान इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रायश्चित्तकृतं होमं कृत्वा हुत्वा च पायसं
आत प्रवेश करून शिवाची स्तुती करावी व सप्रणाम क्षमा मागावी। (चिह्नित हस्तलिखित-पाठांत पुढील वाक्ये येतात—) “भूतांच्या अंतरी तू विचर”, “माझ्यासाठी हे परिपूर्ण कर”, “हे परमेश्वर, तू अमृत आहेस।” नंतर प्रायश्चित्त-होम करून पायसाचीही आहुती द्यावी।
Verse 26
शनैः पूर्णाहुतिं दत्वा वह्निस्थं विसृजेच्छिवं होमं व्याहृतिभिः कृत्वा रुन्ध्यान्निष्ठुरयानलं
हळूहळू पूर्णाहुती देऊन अग्नीत स्थित शिवाचे विसर्जन करावे। व्याहृतींसह होम करून नंतर प्रचंड अग्नीला आवर/शांत करावे।
Verse 27
अग्न्यादिभ्यस्ततो दद्यादाहुतीनां चतुष्टयं दिक्पतिभ्यस्ततो दद्यात् सपवित्रं वहिर्बलिं
त्यानंतर अग्नीपासून आरंभ करून चार आहुती द्याव्यात. मग दिक्पतींना पवित्र (दर्भवलय) सहित बाह्य बलि अर्पण करावी.
Verse 28
सिद्धान्तपुस्तके दद्यात् सप्रमाणं पवित्रकं ॐ हां भूः स्वाहा ॐ हां भुवः स्वाहा ॐ हां स्वः स्वाहा ॐ हां भूर्भुवः स्वः स्वाहा होमं व्याहृतिभिः कृत्वा दत्वाअहुतिचतुष्टयं
नंतर सिद्धान्त-पुस्तकात प्रमाणयुक्त पवित्रक ठेवावे. ‘ॐ हां भूः स्वाहा; ॐ हां भुवः स्वाहा; ॐ हां स्वः स्वाहा; ॐ हां भूर्भुवः स्वः स्वाहा’ या व्याहृतींनी होम करून चार आहुती द्याव्यात.
Verse 29
ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा गुरुं शिवमिवाभ्यर्च्य वस्त्रभूषादिविस्तरैः समग्रं सफलं तस्य क्रियाकाण्डादि वार्षिकं
‘ॐ हां अग्नये स्वाहा; ॐ हां सोमाय स्वाहा; ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा; ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा।’ गुरूची शिवाप्रमाणे पूजा करून वस्त्र-भूषण इत्यादी विपुल अर्पण केल्यास त्याचे वार्षिक आचार—क्रियाकाण्डादी—समग्र व फलदायी होतात.
Verse 30
यस्य तुष्टो गुरुः सम्यगित्याह परमेश्वरः इत्थं गुरोः समारोप्य हृदालम्बिपवित्रकं
ज्याच्यावर गुरू पूर्णपणे संतुष्ट असतो, त्याविषयी परमेश्वर म्हणतो—‘असेच आहे।’ अशा रीतीने गुरूवर हृदयास लोंबणारे पवित्रक समारोपून विधी पुढे चालतो.
Verse 31
द्विजातीन् भोजयित्वा तु भक्त्या वस्त्रादिकं ददेत् दानेनानेन देवेश प्रीयतां मे सदा शिवः
भक्तीने द्विजांना भोजन घालून वस्त्र इत्यादी दान द्यावे. हे देवेश! या दानाने शिव सदैव माझ्यावर प्रसन्न राहो.
Verse 32
भक्त्या स्नानादिकं प्रातः कृत्वा शम्भोः समाहरेत् पवित्राण्यष्टपुष्पैस्तं पूजयित्वा विसर्जयेत्
प्रातः भक्तीने स्नानादि करून शंभूच्या पूजेसाठी द्रव्ये गोळा करावीत। पवित्र अर्पणे व आठ पुष्पांनी पूजा करून विधिपूर्वक विसर्जन करावे।
Verse 33
नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा विस्तरेण यथा पुरा पवित्राणि समारोप्य प्रणम्याग्नौ शिवं यजेत्
पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे नित्य व नैमित्तिक कर्मे विस्ताराने करून, पवित्रे धारण/स्थापित करून, नमस्कार करून अग्नीत शिवाचे यजन करावे।
Verse 34
प्रायश्चित्तं ततो ऽस्त्रेण हुत्वा पूर्णाहुतिं यजेत् दिक्पालेभ्यस्ततो दत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ततो ऽस्त्रेण कृत्वेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भुक्तिकामः शिवायाथ कुर्यात् कर्मसमर्पणं
त्यानंतर प्रायश्चित्त करून ‘अस्त्र’ मंत्राने होम करावा व पूर्णाहुतीने यज्ञ पूर्ण करावा। मग दिक्पालांना अर्पण देऊन, भुक्तिकामी साधकाने शेवटी शिवाला कर्मसमर्पण करावे।
Verse 35
त्वत्प्रसादेन कर्मेदं मास्तु फलसाधकं मुक्तिकामस्तु कर्मेदं मास्तु मे नाथ बन्धकं
तुमच्या प्रसादाने हे कर्म सांसारिक फळाचे साधन ठरू नये. हे नाथ, मी मुक्तिकामी आहे; माझे हे कर्म मला बंधनकारक होऊ नये।
Verse 36
वह्निस्थं नाडीयोगेन शिवं संयोजयेछिवे हृदि न्यस्याग्निसङ्घातं पावकं च विसर्जयेत्
हे शिवे! नाडीयोगाच्या साधनेने वह्निस्थ शिवाचा संयोग करावा. अग्निसंघात हृदयात न्यास करून नंतर पावकाचे विसर्जन करावे।
Verse 37
समाचम्य प्रविश्यान्तः कुम्भानुगतसंवरान् शिवे संयोज्य साक्षेपं क्षमस्वेति विसर्जयेत्
आचमन करून आत प्रवेश करून, कुंभानुगत संयत उपस्थिती शिवामध्ये संयुक्त करावी; नंतर साक्षेप (समारोप-अर्पण) करून “क्षमस्व” असे म्हणत विसर्जन करावे।
Verse 38
विसृज्य लोकपालादीनादायेशात् पवित्रकं सति चण्डेश्वरे पूजां कृत्वा दत्वा पवित्रकं
लोकपालादी देवतांचे विसर्जन करून, ईश (शिव) कडून पवित्रक परत घ्यावे; मग चण्डेश्वर येथे पूजा करून पवित्रक अर्पण/स्थापित करावे।
Verse 39
तन्निर्माल्यादिकं तस्मै सपवित्रं समर्पयेत् अथवा स्थण्डिले चण्डं विधिना पूर्ववद्यजेत्
त्यास निर्माल्य इत्यादी द्रव्ये पवित्रकासह समर्पित करावीत; किंवा स्थण्डिल (मृत्तिका-वेदी) वर पूर्ववत् विधीने चण्डाचे यजन करावे।
Verse 40
यत् किञ्चिद्वार्षिकं कर्म कृतं न्यूनाधिकं मया तदस्तु परिपूर्णं मे चण्ड नाथ तवाज्ञया
मी जे काही वार्षिक कर्म केले—ते न्यून असो वा अधिक—हे चण्डनाथ, तुझ्या आज्ञेने ते माझ्यासाठी परिपूर्ण होवो।
Verse 41
इति विज्ञाप्य देवेशं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् त्यक्तनिर्माल्यकः शुद्धः स्नापयित्वा शिवं यजेत् पञ्चयोजनसंस्थो ऽपि पवित्रं गुरुसन्निधौ
अशा रीतीने देवेशास निवेदन करून, नमस्कार व स्तुती करून विसर्जन करावे। निर्माल्य इत्यादी टाकून शुद्ध होऊन शिवास स्नान घालून पूजन करावे। पाच योजन दूर असला तरी पवित्र-धारण गुरु-सन्निधीतच करावे।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual sequencing and spatial logic: the pavitra is kept in a clean vessel in the Īśāna quarter within a prepared maṇḍala, followed by structured naimittika worship, 108 oblations, vyāhṛti-homa sets, dikpāla-bali with pavitra, and formal visarjana/merging protocols.
It converts ritual imperfection into a disciplined surrender: explicit confession of mantra/kriyā/dravya deficiencies, prāyaścitta-homa, and dedication of results to Śiva ensure the act does not bind the mumukṣu, aligning technical performance with inner purification and liberation-oriented intention.