Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
या कोश-स्तरीय अध्यायात भगवान अग्नी ऋषी वसिष्ठांना संस्कृत अव्ययांचा संक्षिप्त अर्थनकाशा देतात, ज्यामुळे संवाद, यज्ञवाणी आणि व्याकरणीय अचूकता साधते. प्रारंभ ‘आ’ या निपातापासून होतो—त्याचे अर्थ (अंशत्व, व्यापन, सीमा, धातु-योगजन्य व्युत्पत्ती) आणि प्रगृह्य-स्वभाव स्पष्ट केला आहे. पुढे निंदासूचक (कु, धिग्), समुच्चय/योग (च), मंगल (स्वस्ति), अतिक्रम/अधिकता (अति), प्रश्न व संशय (स्वित्, नु, ननु), विरोध व निर्धार (तु, हि, एव, वै) इत्यादींचे वर्गीकरण येते. काळ-क्रमसूचक (अद्य, ह्यः, श्वः, तदा, इदानीम्, साम्प्रतम्), दिशा-स्थान (पुरस्तात्, प्रतीच्याम्, अग्रतः), पुनरावृत्ती/वारंवारता (मुहुः, असकृत्, अभीक्ष्णम्), तसेच भावोद्गार (हन्त, हा, अहो) यांची मांडणी आहे. स्वाहा, वौषट्, वषट्, स्वधा हे यज्ञोद्गारही देऊन अव्ययकण धर्मसेवेत योग्य विधिप्रयोगाने कसे उपयुक्त ठरतात ते दाखवले आहे. एकूणच, भुक्तीसाठी भाषेची स्पष्टता आणि मुक्तीसाठी धर्मानुरूप शुद्ध वाणी—दोन्हींचा आधार हा अध्याय देतो।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
या अध्यायात अग्निपुराणाच्या कोश-भागातील अव्ययवर्गाचा समारोप केला आहे. आग्नेय अध्यापनक्रमात व्याकरणाने अपरिवर्तनीय अव्ययांपासून पुढे जाऊन वाक्यात अर्थ-व्यवस्थापन कसे करावे याची दिशा दिली आहे. समापनसूत्राने या तांत्रिक विभागाची पूर्णता दर्शवून पुढील विद्या—नानार्थ (बहुअर्थी) शब्दांचे वर्गीकरण—याकडे संक्रमण घडवले आहे. शब्दविद्येला प्रकट उपदेश मानून ग्रंथ सांगतो की भाषिक स्पष्टता यज्ञकर्म, व्यवहार/न्याय, आणि शास्त्रार्थनिर्णयासाठी आवश्यक आहे; त्यामुळे भुक्ती धर्मानुसार राहते व मुक्तीचे साधनही दृढ होते।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
भगवान अग्नी वसिष्ठांना कोश-शैलीत पर्यायवर्गांचे निरूपण करतात. प्रारंभी भूमी व मृत्तिका यांचे शब्द, नंतर लोक/विश्व, दिशा-देश आणि मार्ग/पथ यांसंबंधी संज्ञा येतात. पुढे नगर-निगम-स्थानीय प्रशासन व वास्तुशास्त्रासाठी उपयुक्त नामावली—शहर, बाजार, रस्ता-गल्ल्या, द्वार, प्राकार, भिंत, सभा/मंडप, गृह, प्रासाद, दाराची साधने, जिना आणि स्वच्छता-संबंधी शब्द—दिली आहे. त्यानंतर पर्वत, वन, उपवन इत्यादी निसर्गवर्ग आणि दीर्घ आयुर्वेदीय निघण्टु-प्रवाहात वृक्ष, वेल, औषधी व द्रव्यपर्याय, रंग-आकारभेदांसह, सांगितले आहेत. शेवटी व्याघ्र, वराह, लांडगा, कोळी, पक्षी, भ्रमर इत्यादी प्राणी-पक्षी तसेच ढीग, समूह, गुच्छ अशा समूहनामांचा समावेश आहे. हा अध्याय भाषिक अचूकतेचा धर्मोपयोग दाखवतो—ज्यामुळे चिकित्सा, वास्तु आणि लोकव्यवस्था आध्यात्मिक शिस्तीशी सुसंगत होते।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
अग्निदेव कोश-क्रमात पूर्वाध्यायातील भूमी/वन/औषधी-वर्गांपासून पुढे जाऊन मानवकेंद्रित वर्गीकरण मांडतात. प्रारंभी “पुरुष”, “स्त्री”, “वधू” यांचे पर्याय, नंतर सामाजिक-नैतिकदृष्ट्या दर्शविलेले स्त्री-प्रकार, नातेसंबंध व वंशवर्ग (सपिंड/सनाभ, गोत्र व आप्त), तसेच गृहस्थ ओळखीतील पति–पत्नी युग्मशब्द येतात. पुढे गर्भ व प्रजनन-संबंधी संज्ञा, देहस्थिती व अपंगत्व, रोगनामे—विशेषतः कुष्ठादी त्वचारोग व श्वास/क्षयादी व्याधी—आणि शुक्र, मांस, मेद, शिरा इत्यादी शारीरिक द्रव्यांचे वर्णन आहे. त्यानंतर अस्थि व अवयव, व्याकरणिक लिंगप्रयोगाची नोंद, आणि कटी-गुह्यापासून खांदे, नखे, ग्रीवा-प्रदेश, केसांपर्यंत शरीरभागांची सविस्तर शब्दसूची दिली आहे. शेवटी अँगुल, वितस्ती, रत्नि/अरत्नि मापे, वेशभूषा-आभूषण, वस्त्र-तंतू, परिमाण-आकार व रचनारूपांचे शब्द संकलित करून, अचूक नामनिर्देशनाने लौकिक विद्या धर्मज्ञानरूपेण स्पष्ट केली आहे।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
कोशपद्धतीतील संक्षिप्त परिभाषांच्या क्रमाने भगवान अग्नी वैदिक यज्ञ-साक्षरता व ब्राह्मणीय सामाजिक-आचार भूमिकांसाठी आवश्यक सूक्ष्म संज्ञा स्पष्ट करतात. प्रथम वंश, अन्ववाय, गोत्र, कुल/अभिजन-अन्वय इत्यादींनी वंशपरिचयाची लक्षणे सांगून, पुढे अध्वरात आचार्य हा मंत्र-व्याख्याता आणि आदेश्टा हा यज्ञ-नियोजक अधिकारी असे ठरवतात. नंतर यज्ञ-परिसर—यजमान/यष्टा, सहकारी व सभेतील भूमिका, तसेच ऋत्विज-त्रय (अध्वर्यु, उद्गाता, होता) यांना यजुः-साम-ऋक्-विशेषज्ञतेशी जोडून मांडतात. यूपावरील चषाल, वेदीचा चतुष्कोण, आमिक्षा, पृषदाज्य, परमान्न, उपाकृत पशू इ. उपकरणे व हविर्द्रव्ये परिभाषित करून अभिषेक/प्रोक्षण/पूजा यांचे पर्याय देतात. पुढे नियम व व्रत यांचा भेद, कल्प विरुद्ध अनुकल्प, विधिविवेक, श्रुती-अध्ययनाचे उपाकरण, तपस्वी प्रकार, आणि शेवटी यम (नित्य देहसंयम) व नियम (कधीकधी बाह्य-सहाय आचरण) यांचा तांत्रिक फरक सांगून ब्रह्मभूय/ब्रह्मत्व/ब्रह्मसायुज्यापर्यंत निष्कर्ष करतात।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
अग्निदेव कोश-क्रमात समाज व प्रशासनातील व्यवहार्य संज्ञा स्पष्ट करतात. राजसत्तेचे स्तर—राजन्य, क्षत्रिय/विराट, अधीश्वर; चक्रवर्ती, सार्वभौम, मण्डलेश्वर—आणि मंत्री-यंत्रणा—मंत्रिन्, धी-सचिव, अमात्य, महामात्र—यांचे वर्णन येते; तसेच न्याय व महसूल देखरेखीची पदे—प्राड्विवाक, अक्षदर्शक, भौरिक, कनकाध्यक्ष। अंतःपुर-प्रशासनात अंतरवंशिक, सौविदल्ल, कंचुकिन्, स्थापत्य इत्यादी. पुढे नीतिसंबंधी विषय—शत्रु/मित्र/उदासीन/पार्ष्णिग्राह, गुप्तचर व माहितीदार, तात्काळ व विलंबित फल, दृश्य-अदृश्य कारणभाव—मांडले आहेत. नंतर वैद्यकीय तांत्रिक नावे, व्याकरणातील लिंग-नोंदी, आणि धनुर्वेद—कवच, व्यूह-चक्र-अनीक, अक्षौहिणीपर्यंत गणना, धनुष्य-प्रत्यंचा-बाण-तूणीर-खड्ग-परशु-छुरी-शक्ती-ध्वज इ. शस्त्रनामे। शेवटी वैश्यांची उपजीविका—कृषी, कुसिद/व्याज, व्यापार—माप-तोल व नाणे, धातू व रस/रसायन, आणि शूद्र/अंत्यजांच्या श्रेणी व कारागिरी-व्यवसाय शब्दावली देऊन धर्मपालनासाठी अचूक भाषेचे महत्त्व दर्शविले आहे।
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
या अध्यायात भगवान अग्नी व्यावसायिक व संस्थात्मक संज्ञांपासून वळून कोश-शैलीत सामान्य नामे, विशेषणे, त्यांचे लिंग-प्रयोग, समानार्थकता व रूढ वापर यांचे मानकीकरण मांडतात. सुकृती, पुण्यवान, धन्य, महाशय इत्यादी सद्गुण-श्रेष्ठता; कौशल्य व विद्या; दान-औदार्य; तसेच नायक, अधिप यांसारखी नेतृत्वसूचक पदे यांचे वर्गीकरण केले आहे. पुढे दुष्टपणा, विलंब, उतावळेपणा, आळस, उद्योग, लोभ, नम्रता, धैर्य, संयम, वाचाळपणा, अपकीर्ती, क्रूरता, कपट, कंजूषपणा, गर्व आणि शुभ स्वभाव अशा नैतिक-आचरणात्मक विरोधांचे वर्णन येते. सौंदर्य विरुद्ध शून्यता, श्रेष्ठता, स्थूलता-क्षीणता, जवळीक-दूरत्व, वर्तुळता, उंची, ध्रुव-नित्य-सनातनता आणि पठण-दोष यांची शब्दसंपदा दिली आहे. अभियोग/अभिग्रह यांसारखे व्यवहारिक शब्द आणि प्रमाणविचार—शब्दप्रमाण, उपमान, अर्थापत्ती, परार्थधी, अभावज्ञान—यांनी अध्याय पूर्ण होतो; शेवटी हरिला मानवी बोधासाठी ‘अलिंग’ म्हणत व्याकरण-अर्थ-प्रमाणविद्या धर्माला आधार देणाऱ्या दिव्य ज्ञानप्रणालीत एकत्र केली आहे।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
भगवान अग्नी प्रलयतत्त्व चार प्रकारचे सांगतात—नित्य (जीवांचा सतत क्षय), नैमित्तिक (ब्रह्म्याच्या कल्पांताला होणारा आवर्ती प्रलय), प्राकृत (महायुगचक्राच्या शेवटी विश्वाचा लय), आणि आत्यंतिक (मोक्षज्ञानाने आत्म्याचा परमात्म्यात लय)। नैमित्तिक प्रलयात दीर्घ अनावृष्टी, सूर्याच्या सात किरणांनी जलशोषण, सात सूर्यरूपांचा उदय, सर्वत्र दावानल, कालाग्नि-रुद्रापर्यंत अग्नीचा उत्कर्ष, पाताळापासून स्वर्गापर्यंत दहन व प्राण्यांचे उच्च लोकांत गमन वर्णिले आहे। नंतर पाऊस अग्नी शांत करतो, वारे मेघ विखुरतात; हरि शेषावर एकमेव महासागरात योगनिद्रेत शयन करून पुन्हा ब्रह्मारूपाने सृष्टी निर्माण करतो। प्राकृत प्रलय सांख्य-क्रमाने—पृथ्वी जलात, जल अग्नीत, अग्नी वायूत, वायु आकाशात, आकाश अहंकारात, मग महतात व शेवटी प्रकृतीत लीन; अखेरीस प्रकृती व पुरुषही नाम-वर्णातीत परमात विलीन होतात, तेथे सर्व संकल्प-विकल्प निवतात।