Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
छंद-अधिकाऱ्यात भगवान अग्नी गायीत्रीला वैदिक छंदांची मूल-मातृका म्हणून सांगतात. ती एकाक्षर बीज-रूपाने, पंधरा-अक्षरी मंत्र-रूपाने आणि आठ-अक्षरी प्राजापत्य-संबद्ध रूपानेही ग्रहणीय आहे. वैदिक उपयोगानुसार तिची अक्षरमात्रा बदलते—यजुस् सूत्रांत ६, सामगानांत १२, आणि ऋग्वेदातील ऋचांत १८; सामचे छंद दोन-दोन अक्षरांनी वाढतात. पुढे नियम—ऋक्-मात्रेत ‘चतुर्थ’ वाढही मान्य, प्राजापत्याचा चार-चारने विस्तार, इतर छंदांची एक-एकने वाढ, आणि आतुर्या छंदात क्रमाने लोपाची विशेष पद्धत. उष्णिक्, अनुष्टुभ्, वृहती, पंक्ति, त्रिष्टुभ्, जगती हा क्रम गायीत्रीच्या क्रमिक उलगडीचा व ब्राह्मणस्वभावाचा मानून छंदविद्या पावन ठरवली आहे. शेवटी ‘तीन-तीन’ अशी मानक गटबांधणी, एककांना ‘आर्या’ संज्ञा, ऋग-यजुस् संबंधी तांत्रिक नामे आणि ६४-पदांच्या जाळ्यात लेखनविधी दिला आहे।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
भगवान अग्नी छन्दःसारात ‘पाद’ हा छंदांचा मूल घटक आहे असे सांगून आपद-पूरण (अक्षर/मात्रा-पूर्ती) पवित्र वर्गीकरणाने कसे नियंत्रित होते ते स्पष्ट करतात. छंदप्रकारानुसार अक्षर-निवेशाची देवता-संगतीही देतात—गायत्रीला वसु, जगतीला आदित्य, विराजला दिशा. पुढे एकपादी ते चतुष्पादी छंद, त्रिपादी अपवाद, तसेच बदलती अक्षरसंख्या (सप्ताक्षरी पादासह) मांडतात. निवृत, नागी, वाराही; उष्णिक, परोष्णिक, अनुष्टुभ; महावृहती; पङ्क्ति-प्रकार भण्डिल इत्यादी नामछंद व उपभेदांचा आढावा, तसेच वृहतीचे अग्र/मध्य/ऊर्ध्व विन्यास आणि दिशानुरूप ‘नवका’ घुसवणी दिल्या आहेत. छंदांना देवता, षड्जादि स्वर, वर्ण आणि गोत्र-संज्ञांशी जोडून अग्नी छन्दशास्त्राला धर्मसंगत विज्ञान बनवतात. शेवटी न्यून/अधिक अक्षर (अवराट/अधिक) दोषलक्षणे व पाद-देवता-क्रम वाचनाने संशय-निरसनाची पद्धत सांगतात.
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
या अध्यायात भगवान अग्नी छंदःशास्त्राचे शिस्तबद्ध संहितीकरण करतात. मात्रा-गणना, अक्षर-लोपाचे नियम आणि गण-रचनेचा तर्क यांच्या आधारे छंदोजाती (मात्रिक वर्ग) कशा ठरतात हे सांगितले आहे. प्रारंभी उत्कृती व तिच्या उपभेदांची वर्गवारी आणि परंपरांतील पर्यायनामे (उदा. अत्यष्टि = अष्टि) स्पष्ट केली आहेत. लौकिक व आर्ष दृष्टीभेद दाखवून वैदिक मापनतत्त्वे व शास्त्रीय प्रयोग यांचा संबंध जोडला आहे; पुढे पादरचना व गण हे छंदांचे सर्वव्यापी मूलघटक म्हणून मांडले आहेत. आर्या-परिवारातील मात्राधारित लक्षणे, विषम/सम पाद-नियम, विपुला, चपला, महाचपला असे भेद तसेच गीती/उपगीती/उद्गीती अशा गायनसंबंधी संज्ञा विस्ताराने येतात. त्यानंतर वैतालीय, दशविध गोपुच्छंद योजना, प्राच्यवृत्ती-उदीच्यवृत्ती पद्धती आणि चारुहासिनी, चान्तिका, चित्रा, उपचित्रा इ. नामांकित रचना वर्णिल्या आहेत. शेवटी ‘गु’ इत्यादी संकेतांनी स्मरण व कोडिंगचे नियम देऊन छंद-रूपांचे जतन आणि गणनात्मक निश्चिती यांचा पुराणोक्त समन्वय दर्शविला आहे।
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
भगवान अग्नी छंदःशास्त्राच्या क्रमात समवृत्त इत्यादी वर्गांनंतर आता अनियमिततेचे निदान सांगतात. ते वृत्त तीन प्रकारचे—सम, अर्धसम आणि विषम—असे सांगून, सम-असम अर्धांच्या जुळणी/न जुळणीने अर्धसम रचना कशी होते हे स्पष्ट करतात. मात्रा/विस्तारातील विचलन न्यूनता (विषम), अधिकता (अतिवृत्त) आणि अनुरूपता (सामान्य) असे वर्गीकृत करून ‘ग्लौक’ माप व ‘वितानक’ विन्यास अशी तांत्रिक मानके मांडतात. पाद-स्तरावर आरंभीचा वक्र/परिवर्तन आणि चौथ्या अक्षरापासून पथ्या-प्रयोग यांचे नियमही देतात. पुढे कपला, युजस्वन्, विपुला व तिचे उपप्रकार, चक्रजाति, आपीड़-प्रत्यापीड़, मञ्जरी-लवणी, अमृतधारा, सौरभ इत्यादी गणक्रमाधारित नामित रूपांचे वर्णन करतात. शेवटी पुढे येणाऱ्या छंदांचा संकेत देऊन शास्त्रीय विद्या धर्म्य व सुव्यवस्थित ज्ञानरूपाने मांडण्याची पुराणपद्धती टिकवतात।
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना छंदःशास्त्रात विषम छंदांपासून पुढे नेऊन अर्धसम (हाफ-इक्वल) छंदांचे वर्गीकरण सांगतात. प्रारंभी या वर्गातील उपचित्रक, ससमाना, भोजभागा, द्रुतमध्या, भगागथा, उनना आणि जया अशी छंदनावे देऊन, त्यांची ओळख व रचना करण्यासाठी गण-क्रम आणि नामांकित लय/ताल-रचना स्पष्ट केल्या आहेत. पुढे आख्यानिका छंदप्रकार व त्यांचे विपरीत (उलटे) प्रकार वेगळे करून राजसा, गोगथा, द्रोण, केतुमती, जगागथा, ततजगागथा इत्यादी उदाहरणे दिली आहेत; तसेच धरणिवल्लभा, अपराक्रम, पुष्पिता अशी अतिरिक्त नामरूपेही येतात. शेवटी समवृत्ताची रचना ठराविक गण-क्रम व मात्रा-मोजणी (नाग एकके) यांसह दाखवून त्याचा उलटा प्रकार ‘खञ्जा’ म्हणून सांगितला आहे; त्यामुळे छंदविद्या शिस्तबद्ध वाणी व धर्मसंस्कृतीशी निगडित, अचूक व पुनरुत्पाद्य शास्त्र म्हणून प्रतिपादित होते।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
भगवान अग्नी अर्धसम वृत्तांपासून पुढे जाऊन समवृत्त (समाक्षरी) वृत्तांचे निरूपण करतात. यति, विच्छेद तसेच मध्य व अंतस्थ गणांची ओळख यांद्वारे समाक्षरी रचना कशी ठरते हे सांगितले आहे. हा अध्याय तांत्रिक सूचीप्रमाणे अनेक वृत्तांची नावे, त्यांचे गण-क्रम, स्मरणसुलभ गट, आणि कधी कधी वर्गीकरण/स्थाननिर्देश (उच्च गट, उपजाति-प्रकार) देतो. पिंगल-परंपरेतील प्राचीन उपदेश व शिस्तबद्ध विभागांचा संदर्भ देत गाथा-प्रस्तार आणि क्रम-परिवर्तन/तालिकेचा तर्कही सूचित केला आहे. एकूणच छंदःशास्त्र ही ध्वनी-रूपाची शिस्तबद्ध विद्या आहे असे अग्नी प्रतिपादित करतात; गणपद्धतीचे प्रभुत्व मिळाल्यास काव्य व यज्ञोच्चार अचूक राहतो, धर्मपरंपरा सुरक्षित राहते आणि साहित्यिक अभिव्यक्ती अधिक परिष्कृत होते।
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
या अध्यायात भगवान अग्नी गाथेला आधार मानून ‘प्रस्तार’ ही छंदांच्या सर्व शक्य रचनांची नियमबद्ध गणना-पद्धती म्हणून मांडतात. क्रमनिर्मिती व तुलना करताना नष्ट (सूचकांकावरून छंदरूपाची उलटी ओळख) आणि उद्दिष्ट (पुढे जाऊन क्रमवार मोजणी) या प्रक्रिया, सम/विषम नियम, अर्धीकरणाची पावले व मोजणीतील दुरुस्त्या स्पष्ट केल्या आहेत. पुढे मेरु-प्रस्तार (पास्कलसदृश मांडणी) याच्याशी संबंध जोडून ‘छंदाचा सार’ सांगितला आहे—संख्या दुप्पट होऊन एकाने कमी होते, तसेच अध्वा/अंगुळ उपमेने आरोह-अवरोह क्रमाने गणनाफळ ठरते. छंदशास्त्राला पवित्र गणितीय धर्म मानून पाठशुद्धी व सर्व अनुमत वृत्तांचे शिस्तबद्ध ज्ञान साधले जाते।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
पूर्वीच्या प्रस्तार-विचारानंतर छंदप्रधान अभ्यासक्रमात भगवान् अग्नी मंत्र, छंद आणि प्रामाण्यपर परंपरेचा ध्वन्याधार असलेल्या ‘शिक्षा’शास्त्राचे निरूपण करतात. ते वर्णसंख्या सांगून स्वर-व्यंजनभेद, तसेच अनुस्वार, विसर्ग, अयोगवाह इत्यादी उपध्वनींचा उल्लेख करतात. मन, अंतर्ग्नी आणि प्राणवायू यांच्याशी वाणी-उत्पत्तीचा संबंध दाखवून ध्वनी कसा अर्थयुक्त उच्चार बनतो हे स्पष्ट करतात. उदात्त/अनुदात्त/स्वरित, ह्रस्व/दीर्घ/प्लुत, स्थान व प्रयत्नानुसार वर्णवर्गीकरण करून वक्ष, कंठ, शिर, जिह्वामूल, दंत, नासिका, ओष्ठ, तालू इ. उच्चारणस्थाने मोजतात. दोषयुक्त उच्चार आध्यात्मिक हानिकारक व कर्मात निष्फळ, तर शुद्ध स्वर-लय व स्पष्ट उच्चार मंगलदायक व उन्नतिकर असल्याचा कठोर नियम मांडतात. शेवटी अस्पृष्ट, ईषत्स्पृष्ट, स्पृष्ट इ. शिक्षावर्गांनी ध्वनिशास्त्राला धर्मरक्षक तंत्र म्हणून प्रतिष्ठित करतात।