Adhyaya 66

Verse 1

आग्नेये सभागृहस्थापनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः गोपुच्छहस्तक इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः देवाज्ञां प्राप्य इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्षष्टितमो ऽध्यायः साधारणप्रतिष्ठाविधानं भगवानुवाच समुदायप्रतिष्ठाञ्च वक्ष्ये सा वासुदेववत् आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा

अग्निपुराणात ‘सभागृहस्थापन’ हा पासष्टावा अध्याय आहे. आता ‘साधारण प्रतिष्ठाविधान’ हा सहासष्टावा अध्याय आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—समुदाय-प्रतिष्ठाही मी सांगतो; ती वासुदेव-विधीनुसार आहे. (आवाहन करा) आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव तसेच अश्विनीकुमार यांचे।

Verse 2

ऋषयश् च तथा सर्वे वक्ष्ये तेषां विशेषकं यस्य देवस्य यन्नाम तस्याद्यं गृह्य चाक्षरं

सर्व ऋषींबद्दलही मी त्यांची विशेष वर्गवारी सांगीन. ज्या देवतेचे जे नाव असेल, त्या नावातील पहिले अक्षर आधार म्हणून घ्यावे.

Verse 3

मात्राभिर्भेदयित्वा तु दीर्घाण्यङ्गानि भेदयेत् प्रथमं कल्पयेद्वीजं सविन्दुं प्रणवं नतिं

मात्रांनुसार भेद करून दीर्घ अंगेही वेगळी ओळखावीत. प्रथम बिंदुसहित बीज, तसेच प्रणव (ॐ) आणि नति (नमः-रूप) यांची रचना करावी.

Verse 4

सर्वेषां मूलमन्त्रेण पूजनं स्थापनं तथा नियमव्रतकृच्छ्राणां मठसङ्क्रमवेश्मनां

सर्वांसाठी मूलमंत्राने पूजन व स्थापना करावी; तसेच नियम, व्रत, कृच्छ्र (प्रायश्चित्त-तप), मठ, संक्राम (प्रवेशमार्ग) आणि गृह यांबाबतही हेच विधान आहे.

Verse 5

मासोपवासं द्वादश्यां इत्य् आदिस्थापनं वदे शिलां पूर्णघटं कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः

‘द्वादशीस मासोपवास’ इत्यादीने सुरू होणारी स्थापना-विधी मी सांगतो. त्यानंतर शिळा, पूर्णघट, कांस्यपात्र आणि आवश्यक सामग्री स्थापावी.

Verse 6

ब्रह्मकूर्चं समाहृत्य श्रपेद् यवमयं चरुं क्षीरेण कपिलायास्तु तद्विष्णोरिति साधकः

ब्रह्मकूर्च गोळा करून साधकाने यवमय चरु शिजवावा; कपिला गायीच्या दुधाने, ‘तद्विष्णोः’ हा मंत्र म्हणत म्हणत.

Verse 7

प्रणवेनाभिघार्यैव दर्व्या सङ्घट्टयेत्ततः साधयित्वावतार्याथ विष्णुमभ्यर्च्य होमयेत्

प्रथमं प्रणव (ॐ) ने हव्यद्रव्य पवित्र करून, नंतर दर्वीने ते एकत्र ढवळावे. योग्य रीतीने सिद्ध करून खाली ठेवून श्रीविष्णूची पूजा करून मग होम करावा.

Verse 8

व्याहृता चैव गायत्र्या तद्विप्रासेति होमयेत् विश्वतश् चक्षुर्वेद्यैर् भूरग्नये तथैव च

व्याहृती व गायत्री यांसह ‘तद्विप्रास…’ असा मंत्र उच्चारून होम करावा. तसेच ‘विश्वतश्चक्षुः’ व ‘वेद्याः’ इत्यादी नामांनी भूर्-अग्नीला देखील आहुती द्यावी.

Verse 9

सूर्याय प्रजापतये अन्तरिक्षाय होमयेत् द्यौः स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा पृथिवी महाराजकः

सूर्य, प्रजापती आणि अन्तरिक्ष यांना उद्देशून होम करावा. ‘द्यौः स्वाहा’, ‘ब्रह्मणे स्वाहा’ तसेच ‘पृथिवी महाराजकः’ असे म्हणत आहुती द्यावी.

Verse 10

तस्मै सोमञ्च राजानं इन्द्राद्यैर् होममाचरेत् अङ्गानि कल्पयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रणवं गतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं हुत्वा चरोर्भागान् दद्याद्दिग्बलिमादरात्

त्या विधीत राजा सोमासाठी इंद्रादि देवांसह होम करावा. असे हवन करून, चरूचे भाग आदराने दिग्बली म्हणून अर्पण करावेत.

Verse 11

समिधो ऽष्टशतं हुत्वा पालाशांश्चाज्यहोमकं कुर्यात् पुरुषसूक्तेन इरावती तिलाष्टकं

आठशे समिधा अर्पण करून, पलाशकाष्ठांसह घृतहोम करावा. पुरुषसूक्ताने हे करावे; नंतर इरावती आणि तिलाष्टक—आठ प्रकारच्या तिळाच्या आहुती—विधिपूर्वक कराव्यात.

Verse 12

हुत्वा तु ब्रह्मविष्ण्वीशदेवानामनुयायिनां ग्रहाणामाहुतीर्हुत्वा लोकेशानामथो पुनः

ब्रह्मा, विष्णु व ईश (शिव) या देवांचे अनुयायी असलेल्या ग्रहदेवतांना आहुती देऊन, नंतर पुन्हा लोकपालांना (लोकांचे रक्षक) आहुती अर्पण करावी।

Verse 13

पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणां तथाअहुतीः हुत्वा च व्याहृतीर्दद्द्यात् स्रुवपूर्णाहुतित्रयं

पर्वत, नद्या व समुद्र यांचे आवाहन करून अग्नीत आहुती देऊन, नंतर व्याहृतींसह स्रुवभर तीन पूर्ण आहुती अर्पण करावी।

Verse 14

वौषडन्तेन मन्त्रेण वैष्णवेन पितामह पञ्चगव्यं चरुं प्राश्य दत्वाचार्याय दक्षिणां

हे पितामह! ‘वौषट्’ने समाप्त होणाऱ्या वैष्णव मंत्राने पंचगव्य व चरु प्राशन करून, आचार्याला विधिपूर्वक दक्षिणा द्यावी।

Verse 15

तिलपात्रं हेमयुक्तं सवस्त्रं गामलङ्कृतां प्रीयतां भगवान् विष्णुरित्युत्सृजेद्व्रतं बुधः

सोन्याने युक्त तिळपात्र, वस्त्रासहित दान करून व अलंकृत गाय अर्पण करून ‘भगवान विष्णु प्रसन्न होवोत’ असे म्हणत बुधिमानाने व्रताचा उत्सर्जन (समारोप) करावा।

Verse 16

मासोपवासादेरन्यां प्रतिष्ठां वच्मि पूर्णतः यज्ञेनातोष्य देवेशं श्रपयेद्वैष्णवं चरुं

आता मी मासोपवास इत्यादींनी आरंभ होणारी दुसरी प्रतिष्ठाविधी पूर्णपणे सांगतो। यज्ञाने देवेशाला संतुष्ट करून वैष्णव चरु शिजवावा।

Verse 17

तिलतण्डुलनीवारैः श्यामाकैर् अथवा यवैः आज्येनाधार्य चोत्तार्य होमयेन्मूर्तिमन्त्रकैः

तीळ, तांदूळ, नीवार, श्यामाक किंवा यव—हे घृताने आधार देऊन उचलून, मूर्ति-मंत्रांचे उच्चारण करीत होम करावा।

Verse 18

विष्ण्वादीनां मासपानां तदन्ते होमयेत् पुनः ॐ विष्णवे स्वाहा ॐ विष्णवे निभूयपाय स्वाहा ॐ विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा ॐ नरसिंहाय स्वाहा ॐ पुरुषोत्तमाय स्वाहा द्वादशाश्वत्थसमिधो होमयेद्घृतसम्प्लुताः

विष्ण्वादी मासिक पानयागाच्या शेवटी पुन्हा होम करावा—“ॐ विष्णवे स्वाहा”, “ॐ विष्णवे निभूयपाय स्वाहा”, “ॐ विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा”, “ॐ नरसिंहाय स्वाहा”, “ॐ पुरुषोत्तमाय स्वाहा।” घृताने भिजवलेल्या अश्वत्थाच्या बारा समिधा अग्नीत अर्पाव्यात।

Verse 19

विष्णो रराटमन्त्रेण ततो द्वादश चाहुतीः एवं दत्वा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः एतान् दत्वा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदं विष्णुरिरावती चरोर्द्वादश आहुतीः

त्यानंतर ‘विष्णु-रराट’ मंत्राने बारा आहुती द्याव्यात. (काही हस्तलिखितांत “एवं दत्वा”, काहींत “एतान् दत्वा”; अन्य पाठात “ॐ विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा” असे आहे.) अशा रीतीने विष्णु व इरावतीसाठी चरूच्या बारा आहुती होतील।

Verse 20

हुत्वा चाज्याहुतीस्तद्वत्तद्विप्रासेति होमयेत् शेषहोमं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतित्रयं

तसेच घृताच्या आहुती देऊन, “तद् विप्रासे” असा अंत असलेल्या मंत्राप्रमाणे होम करावा. नंतर शेष-होम करून, तीन पूर्णाहुती अर्पाव्यात।

Verse 21

युञ्जतेत्यनुवाकन्तु जप्त्वा प्राशीत वै चरुं प्रणवेन स्वशब्दान्ते कृत्वा पात्रे तु पैप्पले

“युञ्जते…” असा आरंभ असलेला अनुवाक जपून, नक्कीच चरू प्राशन करावा. आपल्या नियत वाक्याच्या शेवटी प्रणव (ॐ) जोडून, ते पिंपळाच्या पात्रात ठेवावे।

Verse 22

ततो मासाधिपानान्तु विप्रान् द्वादश भोजयेत् त्रयोदश गुरुस्तत्र तेभ्यो दद्यात्त्रयोदश

त्यानंतर महिन्यांचे अधिपती असे बारा ब्राह्मण भोजनास बसवावेत; आणि त्यांच्यात तेरावा गुरु (आचार्य) असावा. त्या ब्राह्मणांना तेराह दान/दक्षिणा द्यावी.

Verse 23

कुम्भान् स्वाद्वम्बुसंयुक्तान् सच्छत्रोपानहान्वितान्

गोड (सुहावने) पाण्याने भरलेले कुंभ दान द्यावेत; त्यासोबत चांगला छत्र आणि पादुका/चप्पलही द्यावी.

Verse 24

गावः प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्तु प्रहर्षिताः इति गोपथमुत्सृज्य यूपं तत्र निवेशयेत्

“गायीं प्रीती पावोत व आनंदाने फिरोत”—असे म्हणत त्यांना गोपथावर सोडून द्यावे; आणि त्याच ठिकाणी यूप (यज्ञस्तंभ) स्थापावा.

Verse 25

दशहस्तं प्रपाअराममठसङ्क्रमणादिषु गृहे च होममेवन्तु कृत्वा सर्वं यथाविधि

प्रपा (पाणपोई), उद्यान, मठ, संक्रमण/सीमासंस्कार इत्यादी ठिकाणी तसेच घरीही, दहा हस्त प्रमाण ठेवून केवळ होम करावा आणि मग सर्व विधिपूर्वक पूर्ण करावे.

Verse 26

पूर्वोक्तेन विधानेन प्रविशेच्च गृहं गृही अनिवारितमन्नाद्यं सर्वेष्वेतेषु कारयेत्

पूर्वोक्त विधीनुसार गृहस्थाने घरात प्रवेश करावा; आणि या सर्व कर्मांत अन्न-आदीचा पुरवठा/वाटप कोणताही अडथळा न आणता करावा.

Verse 27

द्विजेभ्यो दक्षिणा देया यथाशक्त्या विचक्षणैः आरामं कारयेद्यस्तु नन्दने स चिरं वसेत्

विचक्षणांनी आपल्या शक्तीनुसार द्विजांना दक्षिणा द्यावी. आणि जो रमणीय आराम (उद्यान) करवितो, तो इंद्राच्या नंदनवनात दीर्घकाळ वास करतो.

Verse 28

मठप्रदानात् स्वर्लोके शक्रलोके वसेत्ततः प्रपादानाद्वारुणेन सङ्क्रमेण वसेद्दिवि

मठ दान केल्याने स्वर्गलोकी, विशेषतः शक्र (इंद्र) लोकी वास होतो. आणि प्रपा (पाणपोई) दान केल्याने वरुण-संबंधी शुभ संक्रमणमार्गाने दिव्य लोकी वास होतो.

Verse 29

इष्टकासेतुकारी च गोलोके मार्गकृद्गवां नियमव्रतकृद्विष्णुः कृच्छ्रकृत्सर्वपापहा

जो इष्टकासेतू (विटांचा सेतू/पूल) करतो, आणि जो गोलोकात गायींसाठी मार्ग करतो; जो नियम-व्रतांचे अनुष्ठान करतो, जो विष्णुभक्त आहे, आणि जो कृच्छ्र प्रायश्चित्त करतो—हे सर्व सर्वपापांचा नाश करणारे ठरतात.

Verse 30

गृहं दत्वा वसेत्स्वर्गे यावदाभूतसम्प्लवं अञ्जतेत्यनुवाकस्तु इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वाद्वन्नसंयुक्तानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः समुदायप्रतिष्ठेष्टा शिवादीनां गृहात्मनां

घर दान केल्याने महाप्रलयापर्यंत स्वर्गात वास होतो. तसेच घरातील अंतर्वर्ती देवता म्हणून शिवादी देवांची सामूहिक प्रतिष्ठा (स्थापना/व्यवस्था) करावी.