Adhyaya 43

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रासादलक्षणं नाम द्वाचत्त्वारिंशो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासाददेवतास्थापनं भगवानुवाच प्रासादे देवताः स्थाप्या वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे पञ्चायतमध्ये तु वासुदेवं निवेशयेत्

अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेय (अग्निपुराण) मध्ये ‘प्रासादलक्षण’ नावाचा बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला। आता त्रेचाळीसावा अध्याय—‘प्रासाददेवतास्थापन’. भगवान म्हणाले—हे ब्राह्मण, ऐक; प्रासादात देवतांची स्थापना करावी, मी विधी सांगतो। पंचायतनाच्या मध्यभागी वासुदेवाची स्थापना करावी।

Verse 2

वामनं नृहरिञ्चाश्वशीर्षं तद्वञ्च शूकरं आग्नेये नैरृते चैव वायव्ये चेशगोचरे

आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेत वामन, नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेत नृहरि (नरसिंह), वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत अश्वशीर्ष (हयग्रीव) आणि ईशगोचर/ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेत शूकर (वराह) यांचा विन्यास/ध्यान करावा।

Verse 3

अथ नारायणं मध्ये आग्नेय्यामम्बिकां न्यसेत् नैरृत्यां भास्करं वायौ ब्रह्माणं लिङ्गमीशके

त्यानंतर मध्यभागी नारायणाची स्थापना करावी। आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेत अंबिका, नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेत भास्कर (सूर्य), वायू/वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत ब्रह्मा आणि ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेत शिवलिंगाची स्थापना करावी।

Verse 4

अथवा रुद्ररूपन्तु अथवा नवधामसु वासुदेवं न्यसेन्मध्ये पूर्वादौ वामवामकान्

किंवा देवतेची स्थापना रुद्ररूपाने करावी; अथवा नवधामांमध्ये मध्यभागी वासुदेव ठेवून पूर्वेकडून आरंभ करून वामावर्त (प्रतिलोम) क्रमाने यथाक्रम विन्यास करावा।

Verse 5

इन्द्रादीन् लोकपालांश् च अथवा नवधामसु पञ्चायतनकं कुर्यात् मध्ये तु पुरुषोत्तमं

इंद्रादी लोकपालांची स्थापना करावी; किंवा नवधामांमध्ये पंचायतनाची रचना करून मध्यभागी पुरुषोत्तम (विष्णु) यांची स्थापना करावी।

Verse 6

लक्ष्मीवैश्रवणौ पूर्वं दक्षे मातृगणं न्यसेत् स्कन्दं गणेशमीशानं सूर्यादीन् पश्चिमे ग्रहान्

पूर्व दिशेस लक्ष्मी व वैश्रवण यांना ठेवावे; उजव्या (दक्षिण) बाजूस मातृगणाची स्थापना करावी; नंतर स्कंद, गणेश व ईशान; आणि पश्चिमेस सूर्यादी ग्रहांचा विन्यास करावा।

Verse 7

उत्तरे दश मत्स्यादीनाग्नेय्यां चण्डिकां तथा नैरृत्यामम्बिकां स्थाप्य वायव्ये तु सरस्वतीं

उत्तर दिशेस मत्स्यादी दहा अवतार ठेवावेत; आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेस चंडिकेची स्थापना करावी; नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस अंबिकेची स्थापना करून वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेस सरस्वती ठेवावी।

Verse 8

पद्मामैशे वासुदेवं मध्ये नारायणञ्च वा त्रयोदशालये मध्ये विश्वरूपं न्यसेद्धरिं

पद्मासनात मध्यभागी वासुदेव ठेवावा—किंवा नारायण; आणि त्रयोदश आलयांच्या विन्यासात मध्यभागी विश्वरूप हरिची स्थापना करावी।

Verse 9

पूर्वादौ केशवादीन् वा अन्यधामस्वयं हरिं मृण्मयी दारुघटिता लोहजा रत्नजा तथा

पूर्वादी दिशांकडे मुख करून केशव आदि रूपांनी, किंवा अन्य धामस्थ स्वयं हरिची प्रतिमा घडवावी. ती मृण्मयी, लाकडी, धातूची किंवा रत्नांचीही असू शकते.

Verse 10

शैलजा गन्धजा चैव कौसुमी सप्तधा स्मृता कौसुमी गन्धजा चैव मृण्मयी प्रतिमा तथा

प्रतिमा सात प्रकारच्या स्मरणात आहेत—शैलज (दगडी), गंधज (सुगंधी द्रव्यांची) आणि कौसुमी (पुष्पांची). तसेच पुष्पमयी, गंधद्रव्य-मयी आणि मृण्मयी प्रतिमाही (या भेदांत) येतात.

Verse 11

तत्कालपूजिताश् चैताः सर्वकामफलप्रदाः अथ शैलमयीं वक्ष्ये शिला यत्र च गृह्यते

या प्रतिमा योग्य काळी पूजिल्या असता सर्व कामनांचे फल देतात. आता मी शैलमयी (दगडी) प्रतिमेचे वर्णन करतो—ज्या शिळेचा ग्रहण करावा, तिची लक्षणे.

Verse 12

पर्वतानामभावे च गृह्णीयाद्भूगतां शिलां पाण्डरा ह्य् अरुणा पीता कृष्णा शस्ता तु वैर्णिनां

पर्वत उपलब्ध नसतील तर भूमिगत मिळणारी शिळा घ्यावी. पांढरी, अरुण (लालसर), पिवळी आणि काळी शिळा अनुक्रमे वर्णांसाठी योग्य मानली आहे.

Verse 13

न यदा लभ्यते सम्यग् वर्णिनां वर्णतः शिला वर्णाद्यापादानं तत्र जुह्यात् सिंहविद्यया

वर्णानुसार योग्य शिळा सम्यक् रीतीने मिळत नसेल, तर त्या वर्णापासून आरंभ करून योग्य पर्यायी द्रव्ये घेऊन ‘सिंहविद्या’ने हवन करावे.

Verse 14

शिलायां शुक्लरेखाग्र्या कृष्णाग्र्या सिंहहोमतः कांस्यघण्टानिनादा स्यात् पुंलिङ्गा विस्फुलिङ्गिका

शिळेवर अग्र रेषा श्वेत व टोक काळा असेल आणि सिंहहोमाच्या वेळी कांस्यघंटेसारखा निनाद होईल, तर ‘विस्फुलिङ्गिका’ ही पुल्लिंगी मानावी।

Verse 15

तन्मन्दलक्षणा स्त्री स्याद्रूपाभावान्नपुंसका दृश्यते मण्डलं यस्यां सगर्भां तां विवर्जयेत्

‘तन्-मंडल’ लक्षण असलेली स्त्री अशी म्हणतात; स्त्रीरूपाचा अभाव असल्याने ती नपुंसक मानली जाते. जिच्यात स्पष्ट मंडलचिन्ह दिसते, ती गर्भवती असल्यास तिला वर्ज्य करावे।

Verse 16

प्रतिमार्थं वनं गत्वा व्रजयागं समाचरेत् तत्र खात्वोपलिप्याथ मण्डपे तु हरिं यजेत्

प्रतिमेसाठी द्रव्य मिळविण्यास वनात जाऊन विधिपूर्वक व्रजयाग करावा. तेथे भूमी खोदून लेपन करून, मंडपात हरि (विष्णू) यांचे पूजन करावे।

Verse 17

बलिं दत्वा कर्मशस्त्रं टङ्कादिकमथार्चयेत् हुत्वाथ शालितोयेन अस्त्रेण प्रोक्षयेच्छिलां

प्रथम बलि देऊन, नंतर कर्मशस्त्रे—टंका इत्यादी साधने—यांचे अर्चन करावे. होम झाल्यावर, अस्त्र-मंत्राने शालितोय (तांदुळाचे पाणी) वापरून शिळेचे प्रोक्षण करावे।

Verse 18

रक्षां कृत्वा नृसिंहेन मूलमन्त्रेण पूजयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यात्ततो भूतबलिं गुरुः

नृसिंहाच्या द्वारा रक्षाविधान करून, मूलमंत्राने पूजन करावे. होम करून पूर्णाहुती द्यावी; त्यानंतर गुरुने भूतबली अर्पण करावी।

Verse 19

अन्यधामसु यज्ञविदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः युग्मधामस्वयं हरिमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कौमुदी इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः उन्मत्तलक्षणा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अत्र ये संस्थिताः सत्त्वा यातुधानाश् च गुह्यकाः सिद्धादयो वा ये चान्ये तान् सम्पूज्य क्षमापयेत्

येथे जे सत्त्व, यातुधान, गुह्यक, सिद्ध इत्यादी किंवा अन्य कोणीही स्थित असतील, त्यांची विधिपूर्वक पूजा करून त्यांच्याकडे क्षमा मागावी, जेणेकरून विधी निर्विघ्न पार पडेल।

Verse 20

विष्णुबिम्बार्थमस्माकं यात्रैषा केशवाज्ञया विष्ण्वर्थं यद्भवेत् कार्यं युष्माकमपि तद्भवेत्

केशवाच्या आज्ञेने आमची ही यात्रा विष्णूच्या बिंबासाठी (प्रतिमेसाठी) आहे. विष्णूच्या हेतूसाठी जे काही कार्य आवश्यक असेल, ते तुमच्याही कडून घडो।

Verse 21

अनेन बलिदानेन प्रीता भवत सर्वथा

या बलिदानाने (बलीदानाने) तुम्ही सर्वथा प्रसन्न व्हा।

Verse 22

क्षमेण गच्छतान्यत्र मुक्त्वा स्थानमिदं त्वरात् अप्_४३०२१च्देएवं प्रबोधिताः सत्त्वा यान्ति तृप्ता यथासुखं शिल्पिभिश् च चरुं प्राश्य स्वप्नमन्त्रं जपेन्निशि

‘क्षमेसह अन्यत्र जा; हे स्थान त्वरेने सोडा।’ असे सांगितल्यावर ते सत्त्व तृप्त होऊन, ज्याच्या त्याच्या सुखानुसार निघून जातात. नंतर शिल्पीं (आचार्य) यांच्यासह चरु प्राशन करून, रात्री स्वप्नमंत्राचा जप करावा।

Verse 23

ॐ नमः सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे विश्वाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः

ॐ। सर्व लोकांत व्यापलेल्या विष्णूस नमस्कार; परम सर्वव्यापी प्रभूस नमस्कार; जो स्वतः विश्व आहे, ज्याचे रूप समस्त जगत् आहे—त्या स्वप्नाधिपतीस नमस्कार।

Verse 24

आचक्ष्व देवदेवेश प्रसुप्तोस्मि तवान्तिकं स्वप्ने सर्वाणि कार्याणि हृदिस्थानि तु यानि मे

हे देवदेवेश, परमेश्वरा! मला सांगावे—मी तुझ्या सान्निध्यात निद्रिस्त आहे; स्वप्नात माझ्या हृदयात स्थित माझी सर्व कार्ये व संकल्प प्रकट होतात।

Verse 25

ॐ ॐ ह्रूं फट् विष्णवे स्वाहा शुभे स्वप्ने शुभं सर्वं ह्य् अशुभे सिंहहोमतः प्रातरर्घ्यं शिलायां तु दत्वास्त्रेणास्त्रकं यजेत्

“ॐ ॐ ह्रूं फट् विष्णवे स्वाहा”—असा जप करावा. स्वप्न शुभ असेल तर सर्व शुभच; स्वप्न अशुभ असेल तर सिंह-होम करावा. सकाळी शिळेवर अर्घ्य अर्पून, अस्त्र-मंत्राने ‘अस्त्रक’चे यजन/पूजन करावे.

Verse 26

कुद्दालटङ्कशस्त्राद्यं मध्वान्याक्तमुखञ्चरेत् आत्मानं चिन्तयेद्विष्णुं शिल्पिनं विश्वकर्मकं

कुदळ, टंक/छिन्नी इत्यादी साधने हातात घेऊन, मधु इत्यादींनी मुखलेपन करून साधक पुढे जावा; आणि स्वतःला विष्णू तसेच दिव्य शिल्पी विश्वकर्मा म्हणून ध्यान करावे.

Verse 27

शस्त्रं विष्ण्वात्मकं दद्यात् मुखपृष्ठादि दर्शयेत् जितेन्द्रियः टङ्कहस्तः शिल्पी तु चतुरस्रकां

शस्त्र विष्णुरूप (विष्णुशक्तीने अभिमंत्रित) करून द्यावे आणि मुख, पृष्ठ इत्यादी दृश्ये दाखवावीत. इंद्रियजयी, हातात टंक/छिन्नी धरून शिल्पी ते चतुरस्र (चौकोनी) रूपात घडवावे.

Verse 28

श्वाधिपतये इति ख, चिह्नितपुअतकपाठः प्रपन्नो ऽस्मि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ॐ ह्रीं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वकर्मणिमिति ख, ग, चिह्नितपुअतकपाठः विश्वात्मकमिति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः शिलां कृत्वा पिण्डिकार्थं किञ्चिन्न्यूनान्तु कल्पयेत् रथे स्थाप्य समानीय सवस्त्रां कारुवेश्मनि पूजयित्वाथ घटयेत् प्रतिमां स तु कर्मकृत्

चिह्नित हस्तलिखितांत पाठभेद आढळतात—‘श्वाधिपतये’, ‘प्रपन्नोऽस्मि’, ‘ॐ ॐ ह्रीं फड्’, ‘विश्वकर्मणिम्’, ‘विश्वात्मकम्’। प्रतिमा घडविण्यासाठी शिळेचा पिंड तयार करून तो किंचित कमी मापाचा ठेवावा. तो रथ/गाडीवर ठेवून, वस्त्रांनी झाकून कारागृहात आणावा; शिल्प्याच्या घरात प्रथम पूजा करून, नंतर तो कर्मकर्ता प्रतिमा पूर्ण करून प्रतिष्ठेस योग्य करावा.