
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात भगवान अग्नी केशव, नारायण इत्यादी विष्णूच्या चोवीस वैष्णव रूपांचे वर्णन करतात. पद्म, शंख, चक्र व गदा यांच्या ठराविक क्रमाने प्रत्येक मूर्तीची ओळख (प्रतिमा-लक्षण) सांगितली असून, काही ठिकाणी शार्ङ्ग धनुष्य व कौमोदकीचाही उल्लेख येतो. हा अध्याय पूजेत, प्रदक्षिणेत व रक्षात्मक जपात पठणीय असा स्तोत्र-एकक आणि मूर्ती-निर्मितीसाठी उपयुक्त संकेतक ठरतो. पुढे व्यूह-सिद्धांत (वासुदेव→संकर्षण→प्रद्युम्न→अनिरुद्ध) मांडून मंत्रजपाला विश्व-प्रसरणाच्या क्रमाशी जोडले आहे. शेवटी हे द्वादशाक्षर-मंत्राशी निगडित चतुर्विंशति-मूर्ती-स्तोत्र असून, याचे पठण किंवा श्रवण शुद्धी व सर्वसिद्धी देऊन भुक्ती व मुक्ती दोन्ही प्रदान करते असे सांगितले आहे।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं
अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘शालग्रामादि पूजाकथन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता अठ्ठेचाळीसावा अध्याय—‘विष्णूच्या चोवीस मूर्तींच्या स्तोत्रकथन’—आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—‘केशव ॐ-स्वरूप असून पद्म, शंख, चक्र व गदा धारण करतात. नारायण शंख, पद्म, गदा व चक्र धारण करतात; प्रदक्षिणेसह त्यांची पूजा करावी।’
Verse 2
ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः
त्यानंतर मी माधवाची स्तुती करतो—जो गदा, शंख व पद्म धारण करतात. चक्र, कौमोदकी गदा, पद्म व शंख धारण करणाऱ्या त्या पराक्रमी गोविंदाला मी नमस्कार करतो.
Verse 3
भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे
मी मधुसूदनाला नमस्कार करतो—जो भोग व पालन देणारे विष्णू आहेत; श्रीयुक्त गदाधारी, पद्मधारी, शंखधारी व चक्रधारी; ज्यांची चिन्हे शंख, चक्र, कमळ व गदा आहेत.
Verse 4
भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा
भक्तीने त्रिविक्रम सदैव माझे रक्षण करो—जे पद्म, गदा, चक्र व शंखही धारण करतात; शंख, चक्र, गदा व कमळांनी युक्त तोच वामन मला नेहमी पावो.
Verse 5
गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः
श्रीधर—श्रीयुक्त गदाधारी, पद्मधारी, चक्र व शार्ङ्ग धनुष्यधारी आणि शंखधारी—आमचे रक्षण करो. हृषीकेश—गदा व चक्र धारण करणारे, पद्मधारी तसेच चक्र-शंखधारी—आम्हालाही पावो.
Verse 6
वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं
मी त्या वरद, पद्मनाभ—शंख, पद्म, चक्र व गदा धारण करणाऱ्या—दामोदरास, पद्म-शंख-गदा-चक्रांनी विभूषित प्रभूस नमस्कार करतो।
Verse 7
तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः
गदा, शंख व चक्र धारण करणारा आणि पद्म धारण करणारा वासुदेव जगताचे रक्षण करो; तसेच गदा-शंखधारी, पद्म-चक्रधारी संकर्षण तुम्हांला रक्षो।
Verse 8
जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः
पद्मधारी प्रभु प्रद्युम्न—गदा व चक्राने सुसज्ज आणि शंखधारी—आमचे रक्षण करो; तसेच चक्र-गदाधारी, शंखधारी, पद्मधारी अनिरुद्धही आमचे रक्षण करो।
Verse 9
सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः
कमळ व शंखाने अलंकृत, श्रीगदा धारण करणारा पुरुषोत्तम अधोक्षज—पद्म-गदा, शंख व चक्रधारी—तुमचे रक्षण करो।
Verse 10
देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः
चक्र, पद्म, गदा व शंख धारण करणाऱ्या देव नृसिंहास मी नमस्कार करतो। श्रीगदा, पद्म, चक्र व शंखधारी अच्युत तुमचे रक्षण करो।
Verse 11
बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः
तो बालरूप आहेत; शंख व गदा धारण करतात; ते उपेन्द्र आहेत; चक्र व पद्मही धारण करतात. ते जनार्दन—पद्म-चक्रधारी, शंखधारी आणि गदाधर आहेत.
Verse 12
शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः
शंख, पद्म व चक्र धारण करणारे, कौमोदकी गदा धारण करणारे हरि—कृष्ण—तेच शंखी, गदी, पद्मी, चक्री प्रभू मला भुक्ती व मुक्ती दोन्ही द्यावोत.
Verse 13
आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः
आदिमूर्ती वासुदेव आहेत; त्यांच्यापासून संकर्षण उत्पन्न झाले. संकर्षणापासून प्रद्युम्न, आणि प्रद्युम्नापासून अनिरुद्ध प्रकट झाले.
Verse 14
केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्
केशव इत्यादी भेदाने, प्रत्येकाचे त्रिविध क्रमाने विन्यास करून, हे द्वादशाक्षर स्तोत्र विष्णूच्या चोवीस मूर्तींनी युक्त आहे. जो याचे पठण करील किंवा ऐकेल, तो निर्मळ होऊन सर्व फल प्राप्त करील.
The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.
It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).
They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.