Adhyaya 77

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः कपिलादिपूजाविधनं ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्मन्त्रैर् यजेच्च गां ॐ कपिले नन्दे नमः ॐ कपिले भद्रिके नमः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘चण्डापूजाकथन’ नावाचा शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्त्याहत्तरावा अध्याय—‘कपिला इत्यादींची पूजाविधी’ सुरू. ईश्वर म्हणाले—मी कपिलापूजन सांगतो; या मंत्रांनी गायीची पूजा करावी—“ॐ कपिले नन्दे नमः। ॐ कपिले भद्रिके नमः।”

Verse 2

ॐ कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे ॐ कपिले सुमनसे नमः ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः

ॐ कपिले सुशीले नमः—सुस्वभावी कपिलेला नमस्कार. ॐ कपिले सुरभिप्रभे नमः—सुगंधित तेज असलेल्या कपिलेला नमस्कार. ॐ कपिले सुमनसे नमः—शुभमनस्क कपिलेला नमस्कार. ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः—भोग व मोक्ष देणाऱ्या देवीला नमस्कार.

Verse 3

सौरभेयि जगन्मातर्देवानाममृतप्रदे गृहाण वरदे ग्रासमीप्सितार्थञ्च देहि मे

हे सौरभेयी, जगन्माता, देवांना अमृत देणारी! हे वरदायिनी, हा ग्रास स्वीकार आणि मला अभिष्ट फलही प्रदान कर.

Verse 4

वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं

हे कपिले, वसिष्ठ व धिमान विश्वामित्र यांनी तुला वंदिले आहे. माझे पाप दूर कर—माझ्याकडून जे दुष्कृत झाले आहे ते सर्व.

Verse 5

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं

गायी सदैव माझ्या पुढे असतात; गायीच माझ्या पाठीमागेही असतात. गायी माझ्या हृदयातही आहेत, आणि मी गायींच्या मध्ये वास करतो।

Verse 6

दत्तं गृह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्मलः शिवः प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः

मी दिलेला ग्रास त्यांनी स्वीकारावा. जप करून मी निर्मळ व शिवमय होवो. विद्येची पुस्तके विधिपूर्वक पूजून मनुष्याने गुरुपादांना नमस्कार करावा.

Verse 7

यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं पीठमूर्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुष्पिका

स्नान करून मध्याह्नी अष्टपुष्पिका-विधीने शिवाची पूजा करावी. पीठमूर्ती व शिवाच्या अंगस्वरूपांची जी पूजा, तिलाच अष्टपुष्पिका म्हणतात.

Verse 8

मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत् ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा

मध्याह्नी सु-लिप्त (शुद्ध) भोजनागारात शिजवलेले अन्न आणावे. नंतर केवळ मृत्युञ्जय मंत्राने, ‘वौषट्’ अंत करून, सात वेळा ते करावे.

Verse 9

जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः सिञ्चेत्तं वारिविन्दुभिः सर्वपाकाग्रमुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्

जपाने अभिमंत्रित, दर्भयुक्त शंखातील जलकणांनी त्यावर शिंपडावे. नंतर सर्व शिजलेल्या अन्नाचा अग्रभाग काढून शिवाला विधिपूर्वक निवेदन करावे.

Verse 10

अथार्धं चुल्लिकाहोमे विधानायोपकल्पयेत् विशोध्य विधिना चुल्लीं तद्वह्निं पूरकाहुतिं

यानंतर चुल्लिका-होमाच्या विधानासाठी आवश्यक द्रव्यांचा अर्धभाग सिद्ध करावा। विधिपूर्वक चुल्ली (लहान अग्निकुंड) शुद्ध करून त्याच अग्नीत पूरक-आहुती द्यावी।

Verse 11

हुत्वा नाभ्यग्निना चैकं ततो रेचकवायुना वह्निवीजं समादाय कादिस्थानगतिक्रमात्

नाभी-अग्नीत एकदा आहुती देऊन, नंतर रेचक-वायूने (उच्छ्वासाने) वह्नि-बीज ग्रहण करावे आणि ‘क’पासून सुरू होणाऱ्या वर्ण-स्थानांच्या गतीक्रमानुसार पुढे जावे।

Verse 12

शिवाग्निस्त्वमिति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत् ॐ हां अग्नये नमो वै हां सोमाय वै नमः

“तू शिवरूप मंगलमय अग्नी आहेस” असे ध्यान करून चुल्लिका-अग्नीत (आहुती/संस्कारित द्रव्य) अर्पण करावे। नंतर म्हणावे— “ॐ हां—अग्नये नमो वै; हां—सोमाय वै नमः।”

Verse 13

सूर्याय वृहस्पतये प्रजानां पतये नमः सर्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च

सूर्याला नमस्कार; बृहस्पतीला नमस्कार; प्रजांचा स्वामी प्रजापतीला नमस्कार। तसेच सर्व देवांना आणि सर्व विश्वेदेवांना देखील नमस्कार।

Verse 14

ठः अन्यार्धमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निधानायोपकल्पयेदिति च, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हृदि स्थानमतिक्रमेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कादिस्थानमतिक्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हामग्नये खिष्टिकृते पूर्वादावर्चयेदिमान् स्वाहान्तामाहुतिं दत्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्

‘ठः’ या ठिकाणी काही चिह्नित हस्तलिखितांत “अन्यार्धम्” असा पाठ, तर काहींत “अन्त्यार्धम्” असा पाठ आहे; आणि दोन हस्तलिखितांत “निधानायोपकल्पयेत्” हाही पाठ आढळतो. काहींत “हृदि स्थानम् अतिक्रमेत्” तर काहींत “कादि-स्थानम् अतिक्रमात्” असा पाठ आहे. अशी विधी करून पूर्व दिशेपासून आरंभ करून यांचे पूजन करावे; नंतर ‘स्वाहा’अंत आहुती अग्नीस देऊन, क्षमा मागून विसर्जन करावे।

Verse 15

चुल्ल्या दक्षिणबाहौ च यजेद्धर्माय वै नमः वामबाहावधर्माय काञ्जिकादिकभाण्डके

चुलीच्या उजव्या बाजूस/भुजेस ‘धर्माय वै नमः’ या मंत्राने यजन/पूजन करावे. डाव्या बाजूस ‘अधर्माय’ पूजन करावे; तसेच काञ्जिक (आंबट मांड) इत्यादी भांड्यांतही संबंधित शक्तीचे विन्यास/पूजन करावे.

Verse 16

रसपरिवर्तमानाय वरुणाय जलाग्नये विघ्नराजो गृहद्वारे पेषण्यां सुभगे नमः

रसांचे परिवर्तन घडविणाऱ्या जलाग्नीला व जलाधिपती वरुणाला नमस्कार. घराच्या दाराशी विघ्नराजाला नमस्कार; आणि पेषणी/जात्यावर स्थित शुभगेला नमस्कार.

Verse 17

ॐ रौद्रिके नमो गिरिके नमश् चओलूखले यजेत् बलप्रियायायुधाय नमस्ते मुषले यजेत्

‘ॐ। रौद्रिकेला नमस्कार, गिरिकेला नमस्कार।’ ओलूखल/ओखलीत यजन/अर्पण करावे. ‘बलप्रिय आयुधाला नमस्कार’ असे म्हणत मुषल/मुसळात यजन/अर्पण करावे.

Verse 18

सम्मार्जन्यां देवतोक्ते कामाय शयनीयके मध्यस्तम्भे च स्कन्दाय दत्वा वास्तुबलिं ततः

त्यानंतर झाडू/सम्मार्जन-स्थानी देवताविधीनुसार अर्पण द्यावे; शयनगृहात कामदेवाला, आणि मध्यस्तंभावर स्कंदाला अर्पण करावे. अशा रीतीने वास्तुबलि देऊन पुढील विधी करावा.

Verse 19

भुञ्जीत पात्रे सौवर्णे पद्मिन्यादिदलादिके आचार्यः साधकःपुत्र समयी मौनमास्थितः

मौन पाळून आचार्य, साधकाचा पुत्र आणि समयी (दीक्षित व्रतधारी) यांनी सुवर्ण पात्रात किंवा पद्मिनी (कमळ) पान इत्यादी पवित्र पानांच्या पानपात्रात भोजन करावे.

Verse 20

वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकांस्त्यजेत् अपोशानं पुरादाय प्राणाद्यैः प्रणवान्वितैः

वट, अश्वत्थ, अर्क, वात, विसर्ज व भल्लातक यांचा उपयोग/सेवन टाळावे. प्रथम आचमन करून, प्राणादींचे नियमन करून ‘ॐ’ सहित मग औषध किंवा अन्न ग्रहण करावे.

Verse 21

स्वाहान्तेनाहुतीः पञ्च दत्वादीप्योदरानलं नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

‘स्वाहा’ने समाप्त होणाऱ्या पाच आहुती देऊन, अंतःस्थित जठराग्नी प्रज्वलित करावा. या नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त व धनञ्जय या पाच उपवायूंशी संबंधित आहेत.

Verse 22

एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्याय पिवेच्छेषोदकं नरः

या उपवायूंना ‘स्वाहा’ने संस्कारित जलासह भात/अन्न इत्यादी निवेदन करून, मग मनुष्याने शेषोदक प्यावे.

Verse 23

अमृतोपस्तरणमसि प्राणाहुतीस्ततो ददेत् प्राणाय स्वाहापानाय समानाय ततस् तथा

“तू अमृताचे उपस्तरण आहेस” असे म्हणावे. नंतर प्राणाहुती द्यावी: ‘प्राणाय स्वाहा’, ‘अपानाय स्वाहा’ आणि क्रमाने ‘समानाय स्वाहा’.

Verse 24

उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः

भोजनानंतर उदान व व्यान यांना अर्पण करून चुल्लक-आचमन करावे. एका चिह्नित हस्तलिखितात ‘जलाशये’ असा पाठ आहे; चार चिह्नित हस्तलिखितांत ‘ॐ रौद्रकोटिगिरिके’ असा पाठ आढळतो. या क्रियेमुळे शरीरातील अन्नादी तत्त्वे वायूंशी संबद्ध मानून ‘तू अमृत आहेस; तू अनमसि आहेस’ या मंत्राने संस्कारित होतात.