Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿಯು, ಯಥಾವಿಧಿ ದೇವತಾ-ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮಾ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಸಾದ (ದೇವಾಲಯ) ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಂಚಾಯತನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ/ನಾರಾಯಣ, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತಾ-ವಿನ್ಯಾಸ—ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ವಾಮನ, ನೈಋತಿಯಲ್ಲಿ ನೃಹರಿ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಯಗ್ರೀವ, ಈಶಾನದಲ್ಲಿ ವರಾಹ; ಜೊತೆಗೆ ನವಧಾಮ, ಲೋಕಪಾಲ-ಗ್ರಹ-ದಶಾವತಾರ ಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪ-ಹರಿ ಇರುವ ತ್ರಯೋದಶ-ಶ್ರೈನ್ ಮಾದರಿ ಮುಂತಾದ ಪರ್ಯಾಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣ: ಮಣ್ಣು, ಮರ, ಲೋಹ, ರತ್ನ, ಶಿಲೆ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ, ಪುಷ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಧ್ಯ; ಕಾಲೋಚಿತ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿ. ಶಿಲಾ-ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾನುಸಾರ ಬಣ್ಣ-ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಉತ್ತಮ ಶಿಲೆ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಸಿಂಹ-ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರ/ಪ್ರತಿಸ್ಥಾಪನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆಗೂ ಮುನ್ನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು—ಅರಣ್ಯಗ್ರಹಣ, ವ್ರಜಯಾಗ, ಬಲಿ, ಉಪಕರಣ-ಪೂಜೆ, ಅಸ್ತ್ರ-ಮಂತ್ರ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ನೃಸಿಂಹ-ರಕ್ಷೆ, ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ, ಭೂತ-ಬಲಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಶಮನ/ನಿರ್ವಾಸನ, ಸ್ವಪ್ನ-ಮಂತ್ರ ನಿರ್ಣಯ, ಶಿಲ್ಪಿಯ ವಿಷ್ಣು/ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಭಾವ, ಶಿಲಾಖಂಡವನ್ನು ಕಾರ್ಯಶಾಲೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಗೌರವ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳ ನಂತರ ವಾಸುದೇವ ಹಾಗೂ ವ್ಯೂಹಮೂರ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮಿತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪೂರ್ವಮುಖ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಮುಖವಾಗಿರಲಿ—ಎಂದು ವಾಸ್ತು-ಧರ್ಮಸಹಿತ ಸ್ಥಾನವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಬಲಿ ಅರ್ಪಣೆಯ ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯಚಿಹ್ನಿತ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಸ್ವಾಂಗುಲ, ಗೋಲಕ/ಕಾಲನೇತ್ರ ಮತ್ತು ತಾಳ-ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಅಳತೆಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿರೀಟ, ಮುಖ, ಗ್ರೀವ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳ, ಉದರ, ಊರು-ಜಂಘೆ, ಪಾದ ಹಾಗೂ ನೇತ್ರ-ಭ್ರೂ-ನಾಸಿಕಾ-ಕರ್ಣ-ಓಷ್ಠ, ಶಿರೋವೃತ್ತ, ಭುಜ-ಪ್ರಕೋಷ್ಠ, ಕರತಲ, ಬೆರಳಿನ ಸಂಧಿಗಳು, ಕಟಿ ಮತ್ತು ಕಾಲಿನ ಪರಿಧಿ ಮುಂತಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅನುಪಾತಗಳು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆಭರಣ ನಿಯಮಗಳು, ಪ್ರಭಾಮಂಡಲ-ಪೀಠ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆಗಳು—ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ-ಪದ್ಮ, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಂಖ-ಗದಾ—ಸಹ ಶ್ರೀ, ಪುಷ್ಟಿ, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮೊದಲಾದ ಪರಿಚಾರಕರೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತರು. ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿಮಾಮಿತಿಯ ರೂಪರೇಖೆ ಇದು.
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪಿಂಡಿಕಾ-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿಯೂ ವಿಧಿಸಂಬಂಧವಾಗಿಯೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಡಿಕೆಯ ಉದ್ದ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಸಮ, ಎತ್ತರ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಅರ್ಧ, ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ 64 ಪುಟ/ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಖಾಲಿ ಪಟ್ಟಿಗಳು/ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಕೋಷ್ಟಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನ ಕಾಯುವುದು—ಶುದ್ಧತೆ, ಸಮತಲತೆ ಮತ್ತು ಅಳತೆಯ ವಿಭಾಗದಿಂದ ವಾಸ್ತುಶುಭತೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಯವ, ಗೋಲ, ಅಂಶ, ಕಲಾ, ತಾಳ, ಅಂಗುಳ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನಗಳಿಂದ ಮುಖಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹವಿಸ್ತಾರದ ಅನುಪಾತಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಫಲವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಅನುಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧನ-ಪ್ರತೀಕ, ಚಾಮರಧಾರಿಣಿ ಸೇವಿಕೆಗಳು, ಗರುಡ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಾದಿ ಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಿಂಡಿಕಾ-ಪ್ರತಿಮೆ-ಪರಿವಾರವು ಈಶಾನಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪವಿತ್ರ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವೆಂದು ಸಮಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
ವಾಸ್ತು–ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿ ಪವಿತ್ರ ಶಿಲಾಮೂರ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ-ಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮೂರ್ತಿ-ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖತೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಸುದೇವ, ಸಂಕರ್ಷಣ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಅನಿರುದ್ಧ, ನಾರಾಯಣ, ವಿಷ್ಣು, ನರಸಿಂಹ, ವರಾಹ, ಕೂರ್ಮ, ಹಯಗ್ರೀವ, ವೈಕುಂಠ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಶ್ರೀಧರ, ವಾಮನ, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ, ಅನಂತ, ಸುದರ್ಶನ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ನಾರಾಯಣ, ಅಚ್ಯುತ, ಜನಾರ್ದನ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳ ಗುರುತು ಚಕ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ವರ್ಣ, ರೇಖೆ, ಬಿಂದು, ಛಿದ್ರ/ಶುಷಿರ, ಆವರ್ತ ಮತ್ತು ಗದಾ-ಆಕೃತಿ ಮುಂತಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರಿಯಾದ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಪೂಜೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಾಚಾರ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಪವಿತ್ರ ದ್ರವ್ಯಮಾಧ್ಯಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಹರಿಯ ಚಕ್ರ-ಚಿಹ್ನಿತ ರೂಪಗಳ ಪೂಜಾವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಾಮ್ಯ, ಅಕಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ಉಭಯಾತ್ಮಿಕ (ಮಿಶ್ರ) ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಮೀನಾದಿ ರೂಪವರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬಿಂದು-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿ, ವರಾಹ-ನರಸಿಂಹ-ವಾಮನ ಸಂಬಂಧಿತ ಮೋಕ್ಷಮುಖಿ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಂಡಲರಚನೆ (ಚತುರಸ್ರದೊಳಗೆ ಚಕ್ರಾಬ್ಜ; ಮುಂದೆ ಷೋಡಶ-ಅರ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟದಳ), ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಕೈ-ದೇಹದಲ್ಲಿ ಷಡಂಗ-ನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಮುದ್ರೆಗಳ ಕ್ರಮ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಪರಿಧಿಯಾಗಿ ಗುರು, ಗಣ, ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ/ಕರ್ತೃ/ಹರ್ತೃ, ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಪೂಜೆ; ಜೊತೆಗೆ ವೇದಾಧಾರಗಳು, ಆಧಾರಾನಂತಕ, ಭೂ, ಪೀಠ, ಪದ್ಮಾದಿ ಪದರಗಳು ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿ ಮಂಡಲಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ/ಚಕ್ರ/ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಪೂರ್ವಪೂಜೆ ಇಲ್ಲದೆ ಶಾಲಗ್ರಾಮಪೂಜೆ ‘ನಿಷ್ಫಲ’ ಎಂದು, ಆಗಮಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಭಾವವೇ ಸಿದ್ಧಿ-ಧರ್ಮಫಲಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಕೇಶವ, ನಾರಾಯಣ ಮೊದಲಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದ್ಮ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ನಿಶ್ಚಿತ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪದ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೆಡೆ ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೌಮೋದಕಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೀ ಆಗಿ, ಪೂಜೆ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಾ-ಜಪಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಣೀಯ ಸ್ತೋತ್ರ-ಘಟಕವಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವ್ಯೂಹ ತತ್ತ್ವ (ವಾಸುದೇವ→ಸಂಕರ್ಷಣ→ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ→ಅನಿರುದ್ಧ) ಪ್ರಕಾರ ಮಂತ್ರಜಪವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಪ್ರಸರಣಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇದು ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ-ಮಂತ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ-ಮೂರ್ತಿ-ಸ್ತೋತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆತು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದಶಾವತಾರಾದಿ ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ, ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕೂರ್ಮ ಅವತಾರಗಳ ದೇಹಪ್ರಕಾರ, ವರಾಹನ ಭೂಮಿ-ಉದ್ಧರಣ ಮುದ್ರೆ, ಕ್ಷ್ಮಾ/ಧರಾ, ಅನಂತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಸಹಿತ ಪರಿಾವಾರ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಂಸಾರ-ತರಣ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನರಸಿಂಹನ ಉಗ್ರ-ನಾಟಕೀಯ ಭಂಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಚತುರ್ಭುಜ ಚಿಹ್ನಾರೂಪ, ವಾಮನ ಹಾಗೂ ರಾಮ/ಬಲರಾಮರ ಹಲವು ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಆಯುಧ-ಸ್ಥಾಪನ ಕ್ರಮದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಬುದ್ಧನ ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವ-ವೇಷ, ಕಲ್ಕಿಯ ವೇಷಭೂಷಣ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯುಗಾಂತ ಕಾರ್ಯ ವರ್ಣಿತ. ನಂತರ ವಾಸುದೇವಾದಿ ನವವ್ಯೂಹ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ರೂಪಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಗರುಡಾರೂಢ ವಿಷ್ಣು, ವಿಶ್ವರೂಪ, ಅಶ್ವಶಿರ ಹರಿ (ಹಯಗ್ರೀವಸದೃಶ), ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ—ಪಾಠಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಪರಂಪರಾಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿಧಿ-ಉಪಯೋಗಿತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ, ವಾಸ್ತು–ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವೀ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಂಡೀ/ದುರ್ಗೆಯ ಆಯುಧಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ಭುಜಸಂಖ್ಯೆಗಳು—ಇಪ್ಪತ್ತು, ಹದಿನೆಂಟು, ಹದಿನಾರು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು ಭುಜಗಳ ರೂಪಗಳು—ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು, ನವಪದ್ಮ (ಒಂಬತ್ತು ಕಮಲ) ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಕ್ರಮದಂತೆ ಸ್ಥಾಪನಾ-ನ್ಯಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ರುದ್ರಚಂಡಾ ಮೊದಲಾದ ಉಗ್ರರೂಪಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ವರ್ಣಭೇದ, ಗತಿಭೇದ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು (ಸಂತಾನ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಸರಸ್ವತೀ, ಗಂಗಾ (ಜಾಹ್ನವೀ), ಯಮುನಾ, ಮಾತೃಕಾಸದೃಶ ಶಕ್ತಿಗಳಂತಹ ಉಪದೇವತೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿನಾಯಕನ ಪ್ರಮಾಣಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೂಂಡೆಯ ಉದ್ದ ಅಂಗುಲಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಲಾ/ನಾಡಿ ಮಾನಗಳು—ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದಾದಿಗಳ ರೂಪಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡಾ ಭೇದಗಳು, ಭೈರವೀ, ಅಂಬಾಷ್ಟಕ, ಘಂಟಾಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ರಕ್ಷಕ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ನಿಖರ ರೂಪನಿರ್ಣಯದಿಂದ ರಕ್ಷೆ, ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
ದೇವೀ-ಪ್ರತಿಮಾ ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ದೈವವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ದೇವಾಲಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಆವರಣ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರಥರೂಪ—ಏಳು ಅಶ್ವಗಳು, ಒಂದು ಚಕ್ರ, ಪದ್ಮಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಉಪಕರಣಗಳು; ದ್ವಾರ/ಪಾರ್ಶ್ವ ಸೇವಕರಾಗಿ ದಂಡಧಾರಿ ಪಿಂಗಲ, ಚಾಮರಧಾರಿಗಳು, ಹಾಗೂ ‘ನಿಷ್ಪ್ರಭಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಹಚರಿ—ಎಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅಶ್ವಾರೂಢ, ವರದಮುದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ, ಪದ್ಮಧಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಇದೆ. ನಂತರ ದಿಕ್ಪಾಲರು ಮತ್ತು ಉಪದಿಕ್ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪದ್ಮದಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅವರ ಆಯುಧ-ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನ ನಾಮ-ಅಂಶಗಳು, ರಾಶಿ/ಮಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳು, ವಿವಿಧ ವರ್ಣಭೇದಗಳು ಮಂತ್ರ-ನ್ಯಾಸ ತರ್ಕದೊಂದಿಗೆ ರೂಪಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಚಂದ್ರದಿಂದ ಕೇತು ತನಕ ನವಗ್ರಹ ಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣ, ನಾಗಪಟ್ಟಿಗಳು, ಹಾಗೂ ಕಿನ್ನರ, ವಿದ್ಯಾಧರ, ಪಿಶಾಚ, ವೇತಾಳ, ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ, ಪ್ರೇತಾದಿ ಸೀಮಾರಕ್ಷಕ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಯೋಗಿನೀ-ಗಣಗಳ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಐಂದ್ರಿ ಸಮೂಹದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಶಾಂತಾ (ಶಮನಕಾರಿ) ಸಮೂಹದವರೆಗೆ ‘ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಕ’ (ಎಂಟು-ಎಂಟು) ಶ್ರೇಣಿ. ನಂತರ ಅನೇಕ ಯೋಗಿನೀ/ದೇವೀ ನಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ-ನಾಮಗಳು ಪಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಆಯುಧಗಳು ಹಾಗೂ ಮೂರ್ತಿ-ವಿವರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಠಭೇದ/ಹಸ್ತಪ್ರತಿ-ಭೇದ ಪರಂಪರೆಯ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ನಾಮಪಟ್ಟಿಯ ನಂತರ ವಿಧಿ—ಪರಿವಾರ ದೇವಿಯರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಎಂಟು ಭುಜಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇಷ್ಟಾಯುಧಧಾರಿಣಿಗಳಾಗಿ, ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರದಾಯಿನಿಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಭೈರವನ ಮೂರ್ತಿಲಕ್ಷಣ ವಿವರವಾಗಿ—ಉಗ್ರ ಭಾವ, ಜಟೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಚಿಹ್ನ, ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ, ಅಂಕುಶ, ಪರಶು, ಧನುಸ್ಸು, ತ್ರಿಶೂಲ, ಖಟ್ವಾಂಗ, ಪಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಯುಧಸಂಪತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ವರದಮುದ್ರೆ. ಬಳಿಕ ಅವಿಲೋಮ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿವರೆಗೆ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮಂತ್ರವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಷಡಂಗ-ನ್ಯಾಸ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೀರಭದ್ರ, ಗೌರೀ/ಲಲಿತಾ ಹಾಗೂ ಸಿಂಹವಾಹಿನಿ ಚಂಡಿಕಾ—ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಮಹಿಷನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ರೂಪ—ಇವರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಮಾ ಮಾದರಿಗಳ ಮೂಲಕ ತತ್ತ್ವ, ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ವಿಧಿ ಒಂದೇ ಆಗಮೀಯ ರೂಪರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಪದ್ಮಜ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ, ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಅಂಗವಾಗಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಿಂಡಿಕಾ/ಪೀಠ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಮಾನ, ರೇಖೆ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ-ಆಗಮ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ದ-ಅಗಲವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರೂಪ ಕಟ್ಟುವುದು—ಚೌಕ ಆಧಾರದಿಂದ 8, 16, 32, 64 ಕೋನಗಳ ಫೇಸೇಟಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಕಾರ ರೂಪಕ್ಕೆ—ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಿಂಗಶಿರದ ಛತ್ರಾಕಾರದ ರೇಖೆ, ಎತ್ತರ-ವ್ಯಾಸ ಅನುಪಾತ, ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಸೂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮ-ರುದ್ರ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳ ವಿಭಾಗವೂ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಂತರ ಪೀಠದ ಎತ್ತರ, ಕೇಂದ್ರ ಖಾತ (ಗುಂಡಿ), ಮೇಖಲಾ-ಬಂಧ, ವಿಕಾರಾಂಗ ಅಲಂಕಾರ ಅಂಗಗಳು, ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಾಳ ಜಲನಿಷ್ಕ್ರಮಣ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಿಧಾನ ಬರುತ್ತದೆ; ಪಾಠಾಂತರಗಳ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ನಿಖರ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರ್ಮಕರ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಸ್ಥಿರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಸಂಬಂಧ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಿಂಗ-ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದ್ರವ್ಯ, ಮಾನ ಮತ್ತು ವಿಧಿ ಎಂಬ ತಾಂತ್ರಿಕ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಲಿಂಗಗಳು (ಬೆಂದ ಮಣ್ಣು ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಇವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮರ, ಕಲ್ಲು, ಲೋಹಗಳು ಹಾಗೂ ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (ಮುತ್ತು, ಕಬ್ಬಿಣ, ಬಂಗಾರ; ಜೊತೆಗೆ ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರ, ಪಿತ್ತಳ, ಟಿನ್ ಮತ್ತು ರಸ-ಲಿಂಗ) ತನಕ ದ್ರವ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕೆಲವು ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಾಪನೆ-ಸ್ಥಳದ ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಮಾಪನ ಪದ್ಧತಿ—ಗೃಹ್ಯ ಲಿಂಗ 1–5 ಅಂಗುಲ; ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗೃಹ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಅನುಪಾತಗಳು; 36×3 ಮಾನಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿ 108 ಮಾನತಂತ್ರ. ಚಲ (ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಹುದಾದ) ಲಿಂಗಗಳು 1–5, 6–10, 11–15 ಅಂಗುಲ ವರ್ಗಗಳು; ಸೂತ್ರ (ದೋರಿ/ಮಾರ್ಗರೇಖೆ) ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಹಸ್ತಾಧಾರಿತ ವಿಸ್ತಾರಗಳೂ ಇವೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮಾಮಿತಿಯ ಜ್ಯಾಮಿತಿ, ಉಳಿದ ಅಂಗುಲಗಳಿಂದ ಶಕುನ ನಿರ್ಣಯ, ಧ್ವಜ/ಸಿಂಹ/ವೃಷ ವರ್ಗಗಳು, ಸ್ವರ-ಶುಭತೆ, ರೂಪಭೇದಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಾ–ವಿಷ್ಣು–ಶಿವ ವಿಭಾಗತತ್ತ್ವ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಖಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಶಿರೋಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖಲಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಉಬ್ಬುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
ವಾಸ್ತು–ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಕ್ತ–ಅವ್ಯಕ್ತ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ, ಪ್ರತಿಮೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ನಿಖರ ಶಿಲ್ಪವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಡಿಕಾ (ಆಧಾರ/ಪೀಠ) ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅನುಪಾತ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಉದ್ದವು ಪ್ರತಿಮೆಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಅಗಲ ಮತ್ತು ಮೇಖಲಾ-ಬಂಧಗಳು ಭಿನ್ನಾಂಶ ಮಾನಗಳಿಂದ. ನಂತರ ಅಡಿಪಾಯ ಗುಂಡಿಯ ಅಳತೆ, ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಇಳಿಜಾರು, ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಳ (ನೀರು ಹೊರಹೋಗುವ ದ್ವಾರ) ಎಲ್ಲಿ ಹೊರಬರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಜಲ-ನಿರ್ವಹಣೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧತೆ ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಷೋಡಶಾಂಶ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಪದರ ವಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಕೆಳ, ಮಧ್ಯ, ಕಂಠ ಭಾಗಗಳ ಖಂಡವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಮಾನಕಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಗೂ ಇದು ಅನ್ವಯ; ಗರ್ಭಗೃಹ/ಶ್ರೈನ್ ದ್ವಾರದ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಮಂದಿರದ್ವಾರ ಮಾನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡಿಡಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಮೆ-ಪ್ರಭೆಯಲ್ಲಿ ಗಜ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಳಕ ಅಲಂಕಾರವೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಮಾಮಿತಿಯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನಿಯಮ—ಪುರುಷ ದೇವತೆಗಳು ಹರಿ/ವಿಷ್ಣು ಮಾನ, ದೇವಿಯರು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮಾನ—ಶೋಭೆ ಧರ್ಮಾವಶ್ಯಕತೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
ಭಗವಾನ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಪಂಚಕವನ್ನು ತತ್ತ್ವತ್ರಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತಿಮೆ ಪುರುಷನಿಂದ ಪ್ರಾಣಿತ, ಪಿಂಡಿಕಾ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸಮಾನ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕರ್ಮದ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇವರ ಸಂಯೋಗವೇ ‘ಯೋಗಕ’. ಇಷ್ಟಫಲಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾಗ ಆರಂಭವಾಗಿ ವಾಸ್ತು-ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ—ಗರ್ಭಸೂತ್ರ ಅಕ್ಷರೇಖೆ ಹೊರತೆಗೆಯುವುದು, ಮಂಡಪದ ಭೇದ-ಮಾಪನ ನಿರ್ಣಯ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಕಲಶ ಕಾರ್ಯಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಯಾಗದ್ರವ್ಯ ಸಿದ್ಧತೆ. ವೇದಿಯನ್ನು ಒಂದು-ಮೂರನೇ/ಅರ್ಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಕಲಶ, ಘಟಿಕಾ, ಛತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಂಚಗವ್ಯದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗುರು ವಿಷ್ಣುಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನೇ ಯಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆತ್ಮಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಂಡದಲ್ಲೂ ಯೋಗ್ಯ ಮೂರ್ತಿಪಾಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ತೋರಣ-ಸ್ತಂಭಗಳಿಗೆ ಮರದ ವಿಧಗಳು, “ಸ್ಯೋನಾ ಪೃಥಿವೀ” ಮಂತ್ರಪೂಜೆ, ಸ್ತಂಭಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಕುರಾರೋಪಣ, ಸುದರ್ಶನ ಚಿಹ್ನೆ, ಧ್ವಜವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಬಹು ಕಲಶಸ್ಥಾಪನೆ ಇವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಪಾಲರನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೂಜೆ—ಪೂರ್ವ ಇಂದ್ರ, ಆಗ್ನೇಯ ಅಗ್ನಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಯಮ, ನೈಋತ್ಯ ನೈಋತ, ಪಶ್ಚಿಮ ವರುಣ, ವಾಯವ್ಯ ವಾಯು, ಉತ್ತರ ಸೋಮ/ಕುಬೇರ, ಈಶಾನ ಈಶಾನ; ಊರ್ಧ್ವ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧಃ ಅನಂತ—ಎಂದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನು ತನ್ನ ದ್ವಾರ-ದಿಕ್ಕಿನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿ ಯಾಗಸ್ಥಳವನ್ನು ರಕ್ಷಿತ ವಿಶ್ವಮಂಡಲವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಕಲಶ(ಗಳ) ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕುಂಭಾಧಿವಾಸ ವಿಧಿಯನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಭೂಮಿ-ಪರಿಗ್ರಹ, ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆ ಚಿಮ್ಮುವುದು, ನರಸಿಂಹಮಂತ್ರದಿಂದ ರಾಕ್ಷೋಘ್ನ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪಂಚಗವ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕುಂಭದವರೆಗೆ ಪೂಜೆ, ಹರಿಯ ಅಂಗೋಪಚಾರಗಳು, ಸಹಾಯಕ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ; ಅಚ್ಛಿನ್ನ ಧಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಪ್ರವಾಹ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ “ಯೋಗೇ ಯೋಗೇ” ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶಯ್ಯಾ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸ್ನಾನಮಂಡಪದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ವಿಷ್ಣುರೂಪಗಳ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಅನುಲೇಪನಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಕುಂಭಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಎಲೆಗಳು, ಮರ, ಮಣ್ಣು, ಔಷಧಿ, ಧಾನ್ಯ, ಲೋಹ, ರತ್ನ, ಜಲ, ದೀಪ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳ ವಿಶದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ಇಟ್ಟು ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನ, ನೀರಾಜನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರ–ದ್ರವ್ಯ–ಸ್ಥಳ–ಕ್ರಮಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಮದಿಂದ ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಆಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯ ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
ಕಲಶಾಧಿವಾಸದ ನಂತರ ವಾಸ್ತು–ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸ್ನಾನಾದಿ-ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಶಿಲ್ಪಿ ನಿರ್ಮಿತ ಬಿಂಬ ಜಾಗೃತವಾಗಿ, ಶುದ್ಧವಾಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪೂಜೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಚಾರ್ಯನು ಈಶಾನ ಕೋಣದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಘನ ಗಾಯತ್ರೀ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಸಂಪಾತದಿಂದ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಯಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಯಜಮಾನ-ಮಂಡಳಿಯ ಶುದ್ಧಿ, ವಾದ್ಯ-ಗಾನ, ಹಾಗೂ ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾಕೌತುಕ ಬಂಧನ (ದೇಶಿಕನಿಗೂ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಿಂಬ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸ್ತುತಿ, ಶಿಲ್ಪಿ-ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಬಳಿಕ ಸ್ನಾನಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಮಂತ್ರ-ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ನೇತ್ರೋನ್ಮೀಲನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಭ್ಯಂಗ, ಉಬ್ಬಟ, ಬೆಚ್ಚಗಿನ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆಯುವುದು, ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ತೀರ್ಥ/ನದೀಜಲ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ, ಔಷಧಿ, ಪಂಚಗವ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಂತ್ರಪుటಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶದ ಸ್ನಪನ; ಅನೇಕ ಕಲಶಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣ್ವಾವಾಹನದವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೌತುಕಮೋಚನ, ಮಧುಪರ್ಕ, ಪವಿತ್ರಕ ತಯಾರಿ, ಧೂಪ-ಅಂಜನ-ತಿಲಕ-ಮಾಲೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಚಿಹ್ನಾದಿ ಉಪಚಾರ, ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮಂಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ; ಹರ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯ, ‘ನಿದ್ರಾ’ ಕಲಶವನ್ನು ಶಿರೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡುವಂತೆ ಸೂಚನೆ ಇದೆ।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
ಅಧ್ಯಾಯ 59ರಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿವಾಸನ’ವನ್ನು ಹರಿಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಿಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಮವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿದೇವನು ಮೊದಲು ಅಂತರಂಗ ಶಿಸ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಆಚಾರ್ಯನು ಓಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಚೇತನೆಯನ್ನು ಯೋಗಿಸಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಲಯಕ್ರಮವಾಗಿ ತತ್ತ್ವಗಳ ಲೀನತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ಪೃಥ್ವಿ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ವಾಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮಹತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಮಹತ್ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ವಾಸುದೇವಸ್ವರೂಪ ಶುದ್ಧಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿ-ನಕ್ಷೆ (ವ್ಯೂಹ/ಕಾಸ್ಮೋಜೆನೆಸಿಸ್) ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಸ್ಥೂಲದೇಹವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಸಾಧಕನು ವಿಶ್ವವನ್ನು ‘ಸಂಸ್ಕೃತ ದೇಹ’ವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪುನರ್ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವ-ದೇಹಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರನ್ಯಾಸ, ವೈಷ್ಣವ ನಾಮನ್ಯಾಸ (ಕೇಶವದಿಂದ ದಾಮೋದರ ತನಕ) ಮತ್ತು ಷಡಂಗನ್ಯಾಸ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದ್ವಾದಶ-ಅರ ಚಕ್ರಮಂಡಲ, ಸೌರ-ಸೋಮ್ಯ ಕಲೆಗಳು, ಪರಿವಾರಾರಾಧನೆ ನಂತರ ಪ್ರತಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ, ವೈಷ್ಣವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ ಹೋಮ-ಶಾಂತಿಕರ್ಮ, ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದಿಕ್ಪತಿಗಳಿಗೆ ಬಲಿ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ಪಠಣದಿಂದ ಅಧಿವಾಸನದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಾಂಗಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಾಸುದೇವ/ಹರಿಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗರ್ಭಗೃಹವನ್ನು ಏಳು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿ ಬ್ರಹ್ಮ-ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದೇವ–ಮಾನವ–ಭೂತ ಭಾಗಗಳ ನಿಯತ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಪಿಂಡಿಕಾ-ಸ್ಥಾಪನೆ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ರತ್ನ-ನ್ಯಾಸ, ನರಸಿಂಹ ಆಹುತಿಗಳ ಸಂಬಂಧ, ವರ್ಣ-ನ್ಯಾಸ, ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಒಂಬತ್ತು ದಿಕ್ಕಿನ ಗುಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ, ರತ್ನ, ತ್ರಿಧಾತು, ಲೋಹಗಳು, ಚಂದನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನಿಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಗುಗ್ಗುಳು-ಪರಿವೇಷ್ಠನ ಮಾಡುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಖಂಡಿಲ ಹೋಮವೇದಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಗಾಯತ್ರೀ-ಪ್ರಧಾನ ಆಹುತಿಗಳು, ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತ್ಯುದಕದಿಂದ ದೇವಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಯಾನದಿಂದ ಬಿಂಬವನ್ನು ಗೀತ-ವಾದ್ಯ ಹಾಗೂ ವೈದಿಕ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಎಂಟು ಮಂಗಳ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ, ಶುಭ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜೀವ-ಆವಾಹನ ಮತ್ತು ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ-ಕರಣದಿಂದ ಚೈತನ್ಯದ ಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಅವತರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಪರಿವಾರ ದೇವತೆಗಳು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ಗರುಡ, ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಭೂತಬಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾ ನೀತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮ ನಿಯಮ—ಮೂಲಮಂತ್ರಗಳು ದೇವತಾನುಸಾರ ಭಿನ್ನವಾದರೂ, ಉಳಿದ ವಿಧಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಜೀವಂತ ಯಾಗಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಆಗ್ನೇಯ ವಿಧಿಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಭೃಥ-ಸ್ನಾನದ ನಂತರ 81 ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಗಳ ಜಾಲ-ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಂಡಲೀಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಹರಿಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ, ಬಲಿ, ಗುರುಪೂಜೆ, ದ್ವಾರಪೀಠದ ಕೆಳಗೆ ಸ್ವರ್ಣ-ನಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ನಿಯತ ಹೋಮ; ಜೊತೆಗೆ ಚಂಡ–ಪ್ರಚಂಡ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ/ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಶ್ರೀಸೂಕ್ತಾರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಾಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಹೃತ್ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟರತ್ನ, ಔಷಧಿ, ಧಾತು, ಬೀಜ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಜಲಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕುಂಭ; ನರಸಿಂಹಮಂತ್ರ ಸಂಪಾತ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣತತ್ತ್ವ ನ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಾಣರೂಪ ನಿಕ್ಷೇಪ ಚೇತನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಪುರುಷರೂಪವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ—ದ್ವಾರ ಮುಖ, ಶುಕನಾಸಾ ಮೂಗು, ಪ್ರಣಾಳ ಅಧೋಮಾರ್ಗಗಳು, ಸುಧಾ ಚರ್ಮ, ಕಲಶ ಕೇಶ/ಶಿಖೆ ಎಂದು ಅಂಗಸಾಮ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ—ಪ್ರಮಾಣ, ಈಶಾನ/ವಾಯವ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಧ್ವಜದ ವಸ್ತ್ರ-ಅಲಂಕಾರ, ಚಕ್ರ (8/12 ಅರೆಗಳು) ನಿರ್ಮಾಣ, ದಂಡದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಲ ನ್ಯಾಸ; ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಮಂತ್ರ, ದಾನ ಮತ್ತು ಧ್ವಜದಾನದ ರಾಜೋಚಿತ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸಮುದಾಯೇನ ದೇವತಾ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವೀಸಮೂಹದವರೆಗೆ. ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಮಂಟಪಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನಾದಿ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳ ನಂತರ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಭದ್ರಾಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಷ್ಟಕಲಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಭ್ಯಂಗ, ಪಂಚಗವ್ಯಸ್ನಾನ, ನೇತ್ರೋನ್ಮೀಲನ, ಮಧುರತ್ರಯಾದಿ ನೈವೇದ್ಯ; ಕೆಲವು ಮಂತ್ರವಾಕ್ಯ/ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಠಭೇದಗಳೂ ಸೂಚಿತ. ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ 81 ಘಟಗಳ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಿರಃಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಜಲವನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪ ಸಂಸ್ಕಾರ, ತನ್ಮಯಾವಹದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ‘ಆನಂದ’ ಋಕ್ ಪಠಣ; ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಶಾಯಂತೀಯ ನ್ಯಾಸದಿಂದ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಶ್ರೀಸೂಕ್ತದಿಂದ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಬೀಜದಿಂದ ಚಿಚ್ಛಕ್ತಿ ಜಾಗರಣೆ, ನಂತರ ಪದ್ಮ ಅಥವಾ ಕರವೀರದಿಂದ ನಿಯತ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಕರಣ-ಮಂದಿರ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಪಿಂಡಿಕಾ ನಿರ್ಮಾಣ, ಶ್ರೀಸೂಕ್ತ ಪದಪದ ಪಠಣ, ಗುರು/ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಫಲಧ್ಯಾನ—ಮಂಗಳಧರ್ಮಸಾಧನೆಯ ವಿಧಿಶುದ್ಧಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ್ಣು-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಿವ್ಯರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆಗಳು—ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ (ಗರುಡ), ಸುದರ್ಶನ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ನರಸಿಂಹ—ಇವುಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ‘ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ’ ನಡೆಯಬೇಕು; ಆದರೆ ಪ್ರಬೋಧನೆ/ಪ್ರಾಣಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧಿಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ಸುದರ್ಶನಮಂತ್ರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಚಕ್ರವು ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಿಗೆ ಶಾಂತ, ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಭಯಂಕರ, ಶತ್ರು-ಭೂತಾದಿಗಳನ್ನು ದಹಿಸಿ ವಿರೋಧಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ‘ಪಾತಾಳ’ ಎಂಬ ನರಸಿಂಹ-ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಅದು ಪಾತಾಳ/ಆಸುರ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಿ ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ‘ತ್ರೈಲೋಕ್ಯ-ಮೋಹನ’ ಮೂರ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಲೋಕ್ಯ-ಮೋಹನ’ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ—ಗದಾಧಾರಿ, ಎರಡು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳು—ಮತ್ತು ಚಕ್ರ-ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಸಹಿತ, ಶ್ರೀ–ಪುಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಬಲ–ಭದ್ರರೊಂದಿಗೆ ಸಮೂಹವಿನ್ಯಾಸ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಅನೇಕ ವಿಷ್ಣುರೂಪಗಳು/ಅವತಾರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಶೈವ-ಶಾಕ್ತ ಸಂಯುಕ್ತ ರೂಪಗಳು—ರುದ್ರಮೂರ್ತಿ ಲಿಂಗ, ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ, ಹರಿ-ಶಂಕರ, ಮಾತೃಕೆಗಳು—ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ/ಗ್ರಹ ದೇವತೆಗಳು, ವಿನಾಯಕನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುಸ್ತಕ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ: ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಮಂಡಲಪೂಜೆ, ಬರವಣಿಗೆ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯ ಗೌರವ, ನಾಗರಿ ಲಿಪಿ, ರತ್ನಲೇಖಣಿ/ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ವಿಧಾನ, ಈಶಾನ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಆಸನ, ದರ್ಪಣದರ್ಶನ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ನೇತ್ರೋನ್ಮೀಲನ, ಪೌರುಷಸೂಕ್ತ ನ್ಯಾಸ, ಸಜೀವೀಕರಣ, ಹೋಮ, ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪಠಣದ ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಾರಾಧನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾದಾನ/ಗ್ರಂಥದಾನವನ್ನು ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಉನ್ನತಪಡಿಸಿ, ಸರಸ್ವತಿ-ವಿದ್ಯಾದಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಪತ್ರ-ಅಕ್ಷರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಧಿ-ತಂತ್ರ, ಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಕೂಪು, ಬಾವಿ/ಬಾವಡಿ, ಕೆರೆ, ಸರೋವರ ಮೊದಲಾದ ಜಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ವರుణಕೇಂದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಲವನ್ನು ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು), ಸೋಮ ಮತ್ತು ವರుణರ ಜೀವಂತ ಸನ್ನಿಧಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ/ರಜತ/ಮಣಿಮಯ ವರుణಪ್ರತಿಮೆ ಹಾಗೂ ಧ್ಯಾನಲಕ್ಷಣ—ದ್ವಿಭುಜ, ಹಂಸಾಸನಸ್ಥ, ಅಭಯಮುದ್ರೆ, ನಾಗಪಾಶಧಾರಿ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಮಂಟಪ, ವೇದಿ, ಕುಂಡ, ತೋರಣ ಮತ್ತು ವಾರುಣಕುಂಭ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಧಿ-ವಾಸ್ತು ರಚನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಅಷ್ಟಕುಂಭ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಜಲಮೂಲಗಳ ನಿಯೋಜನೆ—ಸಮುದ್ರಜಲ, ಗಂಗಾಜಲ, ಮಳೆಜಲ, ಪ್ರಸ್ರವಣ/ಝರಜಲ, ನದಿಜಲ, ವನಸ್ಪತಿಜನ್ಯ ಜಲ, ತೀರ್ಥಜಲ ಇತ್ಯಾದಿ—ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಭಿಮಂತ್ರಣ. ಶುದ್ಧಿ, ನೇತ್ರೋನ್ಮೀಲನ, ಅಭಿಷೇಕ, ಮಧುಪರ್ಕ-ವಸ್ತ್ರ-ಪವಿತ್ರ ಅರ್ಪಣೆ, ಅಧಿವಾಸ, ಸಜೀವಕರಣ; ಜೊತೆಗೆ ಹೋಮಕ್ರಮ, ದಶದಿಕ್ಕು ಬಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿತೋಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯೂಪ/ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಜಗಚ್ಛಾಂತಿ, ದಕ್ಷಿಣೆ, ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ, ನಿರ್ಬಂಧರಹಿತ ಜಲದಾನಧರ್ಮವನ್ನು ಮಹಾಯಾಗಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಭಾ-ಸ್ಥಾಪನೋಪದೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಧಿವೈಧತೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಯಜಮಾನನು ಮೊದಲು ವಾಸ್ತು-ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು; ಆಗ ಸ್ಥಳವು ವಿಶ್ವಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಭಾಮಂಟಪವನ್ನು ಗ್ರಾಮದ ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಬೇಕು; ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ—ಜನಜೀವನ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪುವಂತೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಲು. ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ನಿರ್ಮಾಣ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಆದರೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೀರಿದ ವೆಚ್ಚ ದೋಷ; ಚತುಃಶಾಲ ಯೋಜನೆ ದೋಷರಹಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ತ್ರಿಶಾಲ/ದ್ವಿಶಾಲ/ಏಕಶಾಲ ಆಯ್ಕೆಗಳು ದಿಕ್ಕಿನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಶರತಾಗಿ ಪರಿಶೀಲ್ಯ. ‘ಕರರಾಶಿ’ ಗಣನೆ, ಎಂಟು ಭಾಗಗಳ ವಿಭಾಗ, ಗರ್ಗಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಹಾಗೂ ಧ್ವಜ, ಧೂಮ, ಸಿಂಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಕುನಗಳ ದಿಕ್ಕುವಾರು ವಿಚಾರವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಸಮುದಾಯಾನುಮತಿ, ಪ್ರಾತಃ ಔಷಧಿಸ್ನಾನ ಶುದ್ಧಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಮಂಗಳಾಲಂಕಾರಗಳು, ಮತ್ತು ನಂದಾ, ವಾಶಿಷ್ಠೀ, ಜಯಾ, ಪೂರ್ಣಾ, ಭದ್ರಾ, ಕಾಶ್ಯಪೀ, ಭಾರ್ಗವೀ, ಇಷ್ಟಕಾ ಎಂಬ ನಾಮಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸುವ ಸಮೃದ್ಧಿಮಂತ್ರ—ಧನ-ಜನ-ಪಶುವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಗೃಹ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕೋರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮಾನಕ (ಸಾಧಾರಣ) ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ವಾಸುದೇವ ಮಾದರಿಯ ಸಮೂಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯವರೆಗೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವೇದೇವರು, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು, ಋಷಿಗಳ ಆವಾಹನ ಕ್ರಮ. ನಂತರ ಮಂತ್ರ-ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವನಾಮವನ್ನು ಮಾತ್ರಾ/ದೀರ್ಘ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಬೀಜವನ್ನು ರೂಪಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಬಿಂದು, ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಮತ್ತು ‘ನಮಃ’ ಸೇರಿಸುವುದು. ಮಾಸಿಕ ದ್ವಾದಶಿ ಉಪವಾಸ, ಆಧಾರ ಪೀಠ–ಕಲಶ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಕಪಿಲಾ ಗೋವಿನ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಯವ ಚರು ಬೇಯಿಸಿ ‘ತದ್ ವಿಷ್ಣೋಃ’ ಜಪ, ಓಂ ಮೂಲಕ ಅಭಿಷೇಕ. ವ್ಯಾಹೃತಿಗಳು, ಗಾಯತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಮಚಕ್ರ; ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ದ್ಯೌಃ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಪೃಥಿವಿ, ಸೋಮ, ಇಂದ್ರಾದಿಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸು. ಮುಂದೆ ಗ್ರಹಗಳು, ಲೋಕಪಾಲರು, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸಾಗರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪೂಜೆ, ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ, ವ್ರತವಿಮೋಚನೆ, ದಕ್ಷಿಣೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ; ಮಠ, ಪ್ರಪಾ, ಮನೆ, ರಸ್ತೆ/ಸೇತು ದಾನಗಳ ಸ್ವರ್ಗಫಲ—ವಾಸ್ತು, ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮದ ಸಂಯೋಜನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
ಹಿಂದಿನ ಸಮೂಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಚಾರದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ-ವಿಧಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜೀರ್ಣ, ದೋಷಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಮುರಿದ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳ ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಅಲಂಕರಿಸಿದ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ ಅದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸೇವಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಉಳಿಸಬೇಕು; ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷಯಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಬದಲಾವಣೆ ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಆಚಾರ್ಯನು ಪೂರ್ವವತ್ ಹೊಸ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸಂಹಾರ-ವಿಧಿಯಿಂದ ಹಳೆಯ ರೂಪದಿಂದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರವ್ಯಭೇದದಂತೆ ವಿಸರ್ಜನೆ—ಮರದ ರೂಪವನ್ನು ಚೀರಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದಹನ, ಶಿಲಾರೂಪವನ್ನು ಜಲದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಲೋಹ/ರತ್ನರೂಪವನ್ನು ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಗೌರವದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರಸಿಂಹ-ಮಂತ್ರ ಹೋಮ, ಜಲಾರ್ಪಣೆಗೆ ವಾದ್ಯಸಹಿತ, ಗುರುವಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ; ಅಳತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅದೇ ದಿನ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ಸರೋವರ ಮೊದಲಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕವೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಉತ್ಸವವಿಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ (ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ) ಸಂಪೂರ್ಣವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ತಕ್ಷಣವೇ ಯಾತ್ರೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು—ಒಂದು, ಮೂರು ಅಥವಾ ಎಂಟು ರಾತ್ರಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಯನಾಂತರ, ವಿಷುವ ಮುಂತಾದ ಕಾಲಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ. ವಿಧಿ ಮಂಗಳ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಳುಗಳಿಂದ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಕುರಾರೋಪಣ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಬಲಿ ಅರ್ಪಣೆ, ಮತ್ತು ದೀಪಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರಪರಿಕ್ರಮೆ; ಇದರಿಂದ ಮಂದಿರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ನಾಗರಿಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗುರು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭಿಸಲು ದೇವತೆಯ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ನಾಲ್ಕು ಸ್ತಂಭಗಳ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ತಿಕದ ಮೇಲೆ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಅಧಿವಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಘೃತಾಭಿಷೇಕಧಾರೆ, ನೀರಾಜನ, ಸಂಗೀತ, ಪೂಜೆ, ಪವಿತ್ರ ಚೂರ್ಣಗಳ ಮುಕುಟಾರ್ಪಣಾದಿ ಮಂಗಳಸೇವೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಉತ್ಸವಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಏರಿಸಿ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಿ; ಸಿದ್ಧ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಜಲಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಘಾಮರ್ಷಣ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಸ್ನಾನವಿಧಿಗಳ ನಂತರ ದೇವಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾರೆ; ಸಮ್ಯಕ್ ಉತ್ಸವ ನಡೆಸುವ ಗುರು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವವನೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸ್ನಪನೋತ್ಸವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸವ-ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮಹಾ ಸ್ನಾನ-ಉತ್ಸವ. ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನ, ಅರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ಹರಿಗಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ. ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಮಂಡಲ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಸೂತ್ರಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಚತುರಸ್ರ ಆವರಣವನ್ನು ರುದ್ರ-ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ಧಾನ್ಯ-ಬೀಜ, ತೀರ್ಥಜಲ, ಫಲ-ಪುಷ್ಪ, ಔಷಧಿ, ಸುಗಂಧ, ರತ್ನ/ಖನಿಜ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಕಲಶಗಳು—ತುಪ್ಪ (ಇಂದ್ರ-ಸಮೂಹ), ಜೇನು (ಆಗ್ನೇಯ-ಸಮೂಹ), ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆ (ಯಾಮ್ಯ/ದಕ್ಷಿಣ), ಹಾಲು (ನೈಋತ್ಯ/ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ), ಮೊಸರು (ಸೌಮ್ಯ/ಪೂರ್ವ)—ಎಂದು ನವಕಾಧಾರಿತ ವಿನ್ಯಾಸ. ಕಷಾಯ, ಮೃತ್ತಿಕಾ ಮತ್ತು ಶಂಖನಾದಾದಿ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳು ಸ್ನಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಸ್ನಪನ ನಂತರ ಅಗ್ನಿಪೂಜೆ, ಸರ್ವಭೂತ-ಬಲಿ, ಅನ್ನದಾನ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣೆ; ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ನಪನೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ 1008 ಕಲಶಗಳವರೆಗೆ ಇರಬಹುದು. ಗೌರೀ–ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವಿವಾಹಾದಿ ಇತರ ಉತ್ಸವಗಳಿಗೆ ಇದು ಪೂರ್ವಕರ್ಮವಾಗಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಶುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಸವವಿಧಿಯನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವೃಕ್ಷ/ವನಸ್ಪತಿ ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಾನ-ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ವಿಧಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಜೀವಂತ ಸಸ್ಯಾವಳಿಯ ಪವಿತ್ರೀಕರಣದಿಂದ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ಅಭ್ಯಂಗ, ಮಾಲೆ–ವಸ್ತ್ರಾವರಣದಿಂದ ಅಲಂಕಾರ, ಸ್ವರ್ಣಸೂಚಿಯಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಕರ್ಣವೇಧ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣೋಪಕರಣದಿಂದ ಅಂಜನಲೇಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಫಲಗಳ ಅಧಿವಾಸ, ಪ್ರತಿಘಟಕ್ಕೆ ಬಲಿ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿವಾಸ ಮತ್ತು ವನಸ್ಪತಿಗೆ ಹೋಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ವೃಕ್ಷದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಗೋವಿಮೋಚನ ಮಾಡಿ, ನಿಗದಿತ ಅಭಿಷೇಕಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಋಗ್/ಯಜುಃ/ಸಾಮ ಮಂತ್ರಗಳು, ವರುಣಮಂತ್ರಗಳು, ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮರದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ ಕುಂಭಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾಪನ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಯಜಮಾನ ಸಹಾಯ, ದಕ್ಷಿಣೆ (ಗೋವು, ಭೂಮಿ, ಆಭರಣ, ವಸ್ತ್ರ), ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಹಾಲಾಧಾರಿತ ಆಹಾರ, ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಪಲಾಶ ಸಮಿಧೆಯಿಂದ ಹೋಮ, ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ದ್ವಿಗುಣ ದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವೃಕ್ಷವಾಟಿಕಾ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪಾಪನಾಶಿನಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಿನಿ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸಿ ಹರಿಯ ಪರಿವಾರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳತ್ತ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಮಹತ್ವದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆಗಾಗಿ ಗಣೇಶ-ಪೂಜಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಈಶ್ವರನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ-ನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಹೃದಯ, ಶಿರ, ಶಿಖಾ, ವರ್ಮ, ನೇತ್ರ, ಅಸ್ತ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಿಸಿ ಸಾಧಕದೇಹವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಸಾಧನವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಂಡಲ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಪೂಜಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗಣ, ಗುರು-ಪಾದುಕಾ, ಶಕ್ತಿ-ಅನಂತ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರದ ಪದರಗಳು (ಮುಖ್ಯ ‘ಅಸ್ಥಿ-ಚಕ್ರ’ ಹಾಗೂ ಮೇಲಿನ/ಕೆಳಗಿನ ಆವರಣಗಳು) ಸೇರಿ ಪರಂಪರೆ, ಶಕ್ತಿ, ವಿಶ್ವಾಧಾರ, ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾ-ಬೀಜಾ, ಜ್ವಾಲಿನೀ, ನಂದಯಾ, ಸೂರ್ಯೇಶಾ, ಕಾಮರೂಪಾ, ಉದಯಾ, ಕಾಮವರ್ತಿನೀ ಮೊದಲಾದ ದೇವೀರೂಪಗಳ ಆವಾಹನ, ಪಾಠಭೇದ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೀಜಧ್ವನಿಗಳ ತತ್ತ್ವ-ಕಾರ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ನಕ್ಷೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ಗಾಯತ್ರಿ ಮತ್ತು ನಾಮಾವಳಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ವಿಘ್ನನಾಶಕನಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಸಾಧನದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಆಧಾರವಾದ ಶೌಚ-ಶುದ್ಧಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಸ್ಕಂದನಿಗೆ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಸ್ನಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೃದು/ಮಣ್ಣಿನ ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ-ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶೋಧನೆ, ಕುಶ ವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ದೇಹಪ್ರಕ್ಷಾಲನೆ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ನಿಮಜ್ಜನ, ಹೃದ್ಯಾಸ್ತ್ರ ಸ್ಮರಣೆ, ಸ್ನಾನೋತ್ತರ ಶುದ್ಧಿ; ನಂತರ ಅಸ್ತ್ರ-ಸಂಧ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿಧಿ-ಸ್ನಾನ. ಮುಂದಾಗಿ ಮುದ್ರಾ-ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಅಂಕುಶ, ಸಂಹಾರ), ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಮಂತ್ರ-ಪ್ರಕ್ಷೇಪ, ಶಿವಕೇಂದ್ರಿತ ಶೀತಲ-ಮಂಗಳ ಜಪವನ್ನು ಶಿರದಿಂದ ಪಾದವರೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯ-ರಂಧ್ರಗಳ ‘ಸಮ್ಮುಖೀಕರಣ’ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗ್ನೇಯ, ಮಾಹೇಂದ್ರ, ಮಂತ್ರ-ಸ್ನಾನ, ಮಾನಸ-ಸ್ನಾನ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ಸ್ನಾನಗಳು ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆ/ಭೋಜನ/ಸ್ಪರ್ಶದ ನಂತರದ ಶುದ್ಧಿಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಸಂಧ್ಯಾ-ವಿಧಿ—ಆಚಮನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಮಾನಸ ಜಪ, ಪ್ರಾತಃ/ಮಧ್ಯಾಹ್ನ/ಸಾಯಂ ದೇವತಾ-ಧ್ಯಾನಗಳು, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕನೇ ‘ಸಾಕ್ಷಿ’ ಸಂಧ್ಯಾ ಮತ್ತು ಗುಹ್ಯ ಅಂತಃಸಂಧ್ಯಾ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಸ್ತ-ತೀರ್ಥಗಳು, ಮಾರ್ಜನ, ಅಘಮರ್ಷಣ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಗಾಯತ್ರೀ-ಜಪ ಮತ್ತು ದೇವ-ಋಷಿ-ಪಿತೃ-ದಿಕ್ಕು-ರಕ್ಷಕಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ತರ್ಪಣ—ಇವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಹಾಗೂ ಈಶಾನೋಪಾಸನೆಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ದ್ವಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ.
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ನ್ಯಾಸ, ಬೀಜಮಂತ್ರ-ವಿನ್ಯಾಸ, ಮುದ್ರಾ-ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಾ/ಅವಗುಂಠನದಂತಹ ಪದರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮುಖ್ಯ. ಕೈ ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ “ನಾನು ತೇಜೋಮಯ ಸೂರ್ಯ” ಎಂಬ ಆತ್ಮಭಾವನೆಯೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿ, ಪ್ರಧಾನ ಅರ್ಪಣವಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ಗುರುತು/ರೇಖಾಮಂಡಲವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಪೂಜಾಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ದ್ರವ್ಯಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ, ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಆರಾಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಗದಿತ ಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶಪೂಜೆ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಪೀಠ/ಆಸನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರೂಪ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪದ್ಮಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ರಾಂ, ರೀಂ, ರಂ, ರೂಂ, ರೇಂ, ರೈಂ, ರೋಂ, ರೌಂ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೌರ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಸಿಸಿ, ಷಡಕ್ಷರ ಸೂರ್ಯರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಕಾಸನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. “ಹ್ರಾಂ ಹ್ರೀಂ ಸಃ” ಮುಂತಾದ ಆವಾಹನಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಮ್ಬ, ಪದ್ಮ, ಬಿಲ್ವ ಮುದ್ರೆಗಳು; ಹೃದಯ-ಶಿರ-ಶಿಖಾ-ಕವಚ-ನೇತ್ರ-ಅಸ್ತ್ರ ಅಂಗನ್ಯಾಸ ದಿಕ್ಕು ವಿನ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸೋಮ, ಬುಧ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಶುಕ್ರ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳ, ಶನಿ, ರಾಹು, ಕೇತುಗಳ ಬೀಜಪೂಜೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಪ್ರಣಾಮವೂ ಸೇರಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಪ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಸ್ತುತಿ, ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ, ಸಂಹಾರಿಣೀ ಉಪಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಹಾರ; ರವಿಯಿಂದ ಜಪ-ಧ್ಯಾನ-ಹೋಮಗಳು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಯಜ್ಞಾವರಣದಲ್ಲಿ ಯಾಗಾಗ್ನಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಬೋಧನೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಚಾರ್ಯನು ಅರ್ಘ್ಯಪಾತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಗ್ನ್ಯಾಗಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ ಕುಂಡವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಕುಶ-ತಾಡನ, ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರ ಹಾಗೂ ವರ್ಮ/ಕವಚ ರಕ್ಷಣೆಗಳಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಡದ ತೋಡಿಕೆ, ಮಲ ನಿವಾರಣೆ, ತುಂಬಿಕೆ, ಸಮತಲೀಕರಣ, ಲೇಪನ ಮತ್ತು ರೇಖಾಂಕನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಒಳಗಡೆ ನ್ಯಾಸ, ಬೀಜಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ವಾಗೀಶ್ವರಿ ಹಾಗೂ ಈಶಾ ಆವಾಹನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಂದು ಸಂಸ್ಕಾರ-ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ ಅನಲತ್ರಯರೂಪವಾಗಿ ಏಕೀಕರಿಸಿ, ಧೇನುಮುದ್ರಾ ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗರ್ಭಾಧಾನ, ಪುಂಸವನ, ಸೀಮಂತೋನ್ನಯನ, ಜಾತಕರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಗೃಹ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಹುತಿಗಳು, ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ (ಸದ್ಯೋಜಾತ–ಈಶಾನ) ಕ್ರಮಗಳು, ವಕ್ತ್ರೋದ್ಘಾಟನ ಮತ್ತು ವಕ್ತ್ರ-ಏಕೀಕರಣ (ಪಂಚವಕ್ತ್ರ ಏಕತೆ) ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹೋಮ ಕ್ರಮಗಳು, ಯಾಗಾಗ್ನಿ–ಶಿವ ನಾಡೀ ಸಮನ್ವಯ, ಹಾಗೂ ರುದ್ರ, ಮಾತೃಕಾ, ಗಣ, ಯಕ್ಷ, ನಾಗ, ಗ್ರಹ, ರಾಕ್ಷಸ, ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಅಂತರ್ಬಲಿ-ಬಹಿರ್ಬಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಸಂಹಾರಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಉಪಸಂಹಾರ, ಕ್ಷಮಾಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶೈವ-ಆಗಮ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಂಡ/ಚಂಡೇಶ ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಶಿವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಕರ್ಮಫಲ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಭವ ಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯದಾನ, ಹೃದ್-ಬೀಜವನ್ನು ಮೂಲಮಂತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಇಡುವ ಮಂತ್ರಕ್ರಮ, ಸ್ತುತಿ-ಪ್ರಣಾಮ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ—ವಿನಯ ಮತ್ತು ದೋಷಸ್ವೀಕಾರದ ಸೂಚನೆ—ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ನಂತರ ನಾರಾಚ ಮುದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಫಟ್ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ಅಂತರಂಗ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸಂಹರಣೆ, ಮೂರ್ತಿಮಂತ್ರದಿಂದ ಲಿಂಗದ ಶಕ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಚಂಡನ ಆವಾಹನ, ಹೃದಯ-ಶಿರಃ-ಶಿಖಾ-ಕವಚ-ಅಸ್ತ್ರ ಅಂಗ/ನ್ಯಾಸ ಮಂತ್ರಗಳು, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅವರ ರೂಪ—ರುದ್ರ-ಅಗ್ನಿ ಮೂಲ, ಕೃಷ್ಣವರ್ಣ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಟಂಕ ಧಾರಣೆ, ಜಪಮಾಲೆ ಹಾಗೂ ಕಮಂಡಲು—ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಪಾಠಗಳ ಪಾಂಡುಲಿಪಿ-ಭೇದಗಳು, ಜಪ ಪ್ರಮಾಣ (ಅಂಗಗಳಿಗೆ ದಶಮಾಂಶ), ಕೆಲವು ದ್ರವ್ಯದಾನಗಳ ನಿರ್ಬಂಧ, ಮತ್ತು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಭುಕ್ತಶೇಷ ಅರ್ಪಣೆಯ ದಿಕ್ಕು ಕೂಡ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮುದ್ರೆ-ಸಂಹಾರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ವಿಸರ್ಜನೆ, ಗೋಮಯಜಲದಿಂದ ನಿಕ್ಷೇಪಸ್ಥಳ ಶುದ್ಧಿ, ಅವಶೇಷ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಆಚಮನ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ವಿಧಿಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಗೃಹ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಶೌಚಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾ (ಪವಿತ್ರ ಗೋವು) ಪೂಜೆ—ವಿಶೇಷ ಮಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ/ಸ್ವೀಕಾರೋಕ್ತಿ ವಾಕ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ—ಅವಳನ್ನು ಜಗನ್ಮಾತೆ, ಪಾಪಹಾರಿಣಿ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಅಷ್ಟಪುಷ್ಪಿಕಾ ವಿಧಿಯಿಂದ ಶಿವೋಪಾಸನೆ (ಪೀಠರೂಪ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಅಂಗ/ತತ್ತ್ವರূপ) ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೇಯಿಸಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಮಂತ್ರಜಪ ಮತ್ತು ದರ್ಭ-ಸಂಸ್ಕೃತ ಜಲ ಪ್ರೋಕ್ಷಣದಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಲ್ಲಿಕಾ ಹೋಮದಲ್ಲಿ ನಾಭಿ-ಅಗ್ನಿ, ರೇಚಕ, ವಹ್ನಿ-ಬೀಜ, ವರ್ಣ-ಸ್ಥಾನ-ಗತಿ ಮುಂತಾದ ಆಂತರಿಕ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರತೀಕಗಳು; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ವಿಸರ್ಜನೆ. ಗೃಹ ವಾಸ್ತು-ಬಲಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು—ಬಾಗಿಲು, ಉಲುಖಲ-ಮುಸಲ, ಜಾಡು ಸ್ಥಳ, ಶಯನಕೋಣೆ, ಮಧ್ಯಸ್ತಂಭ—ಅಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನರಾಜ, ಕಾಮ, ಸ್ಕಂದಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ನಿಯೋಜನೆ. ಶುದ್ಧ ಪಾತ್ರೆ, ಮೌನ ಭೋಜನ, ವರ್ಜನೆಗಳು, ಪ್ರಾಣೋಪಚಾರ, ಉಪವಾಯುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ, ಭೋಜನಾನಂತರ ಆಚಮನ; ಪಾಠಭೇದ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರಾರೋಹಣ ವಿಧಿಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ಆಗಮಸಮ್ಮತ ‘ಪರಿಪೂರಣ’ ಆಚರಣೆ; ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಲೋಪ/ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆಷಾಢದಿಂದ ಭಾದ್ರಪದವರೆಗೆ ಶುಕ್ಲ/ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮಿ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ (ಅಥವಾ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೀ ವ್ರತವಾಗಿ) ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಗಾನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತ-ತಾಮ್ರಾದಿ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ/ರೇಷ್ಮೆ/ಪದ್ಮತಂತು ಮುಂತಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳು; ನಂತರ ದಾರದ ಸಂಖ್ಯೆ, ಗಂಟುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಅಂತರ, ಅಂಗುಲ-ಹಸ್ತ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಿಗಳ ವರ್ಗಗಳು—ಪ್ರಕೃತಿ, ಪೌರುಷೀ, ವೀರಾ, ಅಪರಾಜಿತಾ, ಜಯಾ-ವಿಜಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಕ್ತಿನಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ—ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳಶುದ್ಧಿ, ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಪಾಲ ಪೂಜೆ (ಕಲಾ-ತತ್ತ್ವ ಸಹಿತ), ವಾಸ್ತು ಹಾಗೂ ಭೂತಶುದ್ಧಿ, ಕಲಶ/ವರ್ಧನೀ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ನಿರಂತರ ಮೂಲಮಂತ್ರ ಜಪ, ಅಸ್ತ್ರರಕ್ಷಣೆ, ಹೋಮಕ್ರಮ, ರುದ್ರ/ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ/ದಿಕ್ಪಾಲರಿಗೆ ಬಲಿವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ‘ವಿಧಿಚ್ಛಿದ್ರ-ಪೂರಣ’ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ವರಕ್ಷಾರ್ಥ ಪವಿತ್ರಕ ಅರ್ಪಣೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವ, ಗುರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಾಗಿ—ಮತ್ತು ನಿಯತ ಜಾಗರಣೆ, ಶೌಚನಿಯಮಗಳು, ಈಶಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ದೋಷ-ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪವಿತ್ರಾರೋಹಣ’—ಪವಿತ್ರ (ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ವಲಯ/ದಾರ) ಏರಿಸುವುದು/ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು—ಎಂಬ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಚಾರ್ಯನು ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ-ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಮಂಡಪ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ ಕೋಣದಲ್ಲಿ ಶುಚಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಆವಾಹಿತ ದೇವತೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸದೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಧಿವತ್ ಶುದ್ಧಿ-ವಿಸರ್ಜನದ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯ (ಭಾನು/ಆದಿತ್ಯ), ದ್ವಾರ ದೇವತೆಗಳು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ಕುಂಭೇಶ/ಈಶಾನ, ಶಿವ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಗೆ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಮಂತ್ರ-ತರ್ಪಣ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ಹೋಮ, 108 ಆಹುತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ನೆರವೇರುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರ-ಕ್ರಿಯಾ-ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ‘ಗಂಗಾ-ಅವತಾರಕ’ ಅವತರಣ-ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಮೂಲಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ದೈವಾಜ್ಞೆಯ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವ್ಯಾಹೃತಿ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿ/ಸೋಮ ಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಚತುರ್ವಿಧ ಹೋಮಗಳು, ಪವಿತ್ರಸಹಿತ ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ, ಗುರುಪೂಜೆಯನ್ನು ಶಿವಪೂಜೆಯಾಗಿ ಮಾನ್ಯ ಮಾಡುವುದು, ದ್ವಿಜಭೋಜನ, ನಾಡೀ-ಯೋಗದಿಂದ ಅಂತಃಸಂಹಾರಸಹಿತ ವಿಸರ್ಜನ ಮತ್ತು ಚಂಡೇಶ್ವರ ಪೂಜೆ; ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪವಿತ್ರಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಗುರು-ಸನ್ನಿಧಿ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೊಳಗಿನ ದಮನಕ (ಮಾಲೆ/ಅರ್ಪಣೆ)ಗಾಗಿ ಈಶಾನ-ಪ್ರಧಾನ ವಿಧಿಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹರನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಭೈರವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ, ಶಿವನ ವಚನದಿಂದ ಈ ಪೂಜೆಯ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಫಲ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಶುಭ ತಿಥಿ (ಸಪ್ತಮಿ ಅಥವಾ ತ್ರಯೋದಶಿ) ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ, ಶೈವ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದ ಪವಿತ್ರ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ‘ಜಾಗೃತ’ಗೊಳಿಸಿ, ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ, ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಅಧಿವಾಸನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಸೂರ್ಯ, ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ) ಪೂಜಿಸಿ, ಮೂಲ, ಶಿರ, ಕಾಂಡ, ಎಲೆ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಯ ಸುತ್ತ ನಿಶ್ಚಿತ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈಶಾನ (ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನಾನಂತರ ಜಗನ್ನಾಥ ಪೂಜೆ, ದಮನಕ ಅರ್ಪಣೆ, ಅಂಜಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಂತ್ರಜಪ (ಆತ್ಮವಿದ್ಯಾ, ಶಿವಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ಮೂಲದಿಂದ ಈಶ್ವರಾಂತ ಮಂತ್ರಗಳು) ಮಾಡಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂನಾಧಿಕ ದೋಷಶಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹಾಗೂ ಚೈತ್ರಮಾಸ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಮಯ-ದೀಕ್ಷಾವಿಧಾನವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಮಯದೀಕ್ಷೆ ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜನ್ಮಗೊಳಿಸಿ, ಮಲ ಮತ್ತು ಮಾಯೆಯ ಬಂಧಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ಭುಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾ-ಭೇದದಿಂದ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಗಳು (ಪ್ರಳಯ-ಆಕಲ; ಸಕಲ) ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಿರಾಧಾರಾ (ತೀವ್ರ ಶಕ್ತಿ-ನಿಪಾತಜನ್ಯ) ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಾ (ವಿಧಿ-ಆಧಾರಿತ) ಎಂದು, ಮತ್ತೆ ಸಮಯಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅರ್ಹತೆಯಂತೆ ಸವೀಜಾ/ನಿರ್ವೀಜಾ ಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶೈವ-ಆಗಮಿಕ ಕ್ರಮ—ವಿಘ್ನನಾಶ, ಭೂತಶುದ್ಧಿ, ವಿಶೇಷ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಂಚಗವ್ಯ, ಅಸ್ತ್ರ-ಕವಚ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿ/ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ನ್ಯಾಸಗಳು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವೋऽಹಂ’ ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ—ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶಿವನನ್ನು ಮಂಡಲ, ಕಲಶ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಧಿ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ ಅಂತರಂಗ ಮೋಕ್ಷವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಹೋಮವಿಧಿ—ಆಹುತಿ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಸಂಖ್ಯೆ-ನಿಯಮ, ದೀಪನ/ತರ್ಪಣ, ಚರು ಸಿದ್ಧತೆ, ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ ಅನುಸಾರ ಶಿಷ್ಯನ ನಿಯಮಗಳು, ಮಂತ್ರಜಲ/ಭಸ್ಮ ಶುದ್ಧಿ, ಪಾಶಭೇದದ ಸಂಕೇತಾರ್ಥ, ಮತ್ತು ಶಿವಹಸ್ತ ಪ್ರದಾನದಿಂದ ಭಾವಪೂಜಾಧಿಕಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಸಮಯದೀಕ್ಷೆ ಶೈವಾರ್ಚನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಯ-ದೀಕ್ಷೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಂಸ್ಕಾರ-ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ರೂಪಾಂತರಕಾರಿ ಅಭಿಷೇಕ-ದೀಕ್ಷೆಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗಮ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಮಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಶನ ಆವಾಹನ, ಹೃದಯಕೇಂದ್ರಿತ ನ್ಯಾಸ, ಹಾಗೂ ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಗಣಿತಪೂರ್ವಕ ಪಂಚಾಹುತಿ (ಐದು ಆಹುತಿಗಳು) ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತರಂಗ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಮಂತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರ, ‘ಶಿಶು’ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಾಡನ, ನಕ್ಷತ್ರಸಮಾನ ಚೈತನ್ಯ-ಸ್ಫುರಣದ ಧ್ಯಾನ ಉಂಟು. ರೇಚಕ–ಪೂರಕ–ಕುಂಭಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ‘ಹುಂ’ ಬೀಜೋಚ್ಚಾರ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ–ಉದ್ಭವ ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಮುದ್ರಿಸಿ, ಮೊದಲು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ನಂತರ ಶಿಷ್ಯನ ಹೃದಯಕಮಲದ ಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೋಮದ ಪರೀಕ್ಷಾ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇವೆ—ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಧೂಮರಹಿತ ಅಗ್ನಿ ಯಶಸ್ಸಿನ, ಮಂದ ಧೂಮಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿ ವಿಫಲತೆಯ ಸೂಚನೆ; ಶುಭ ಅಗ್ನಿ-ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ನೈತಿಕ-ಶಿಸ್ತು ನಿಯಮಗಳು—ನಿಂದಾವರ್ಜನೆ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಲ್ಯದ ಗೌರವ, ಶಿವ–ಅಗ್ನಿ–ಗುರುಗಳ ಆಜೀವ ಪೂಜೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಕರುಣಾದಾನ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ದೀಕ್ಷೆ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಅಗ್ನಿಹೋಮ-ವಿದ್ಯೆಯ ಆಗಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಥನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಮಯ-ದೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಾಗುವ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪ ಪ್ರಾಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ದೀಕ್ಷಾ-ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂಲಮಂತ್ರದ ಮಂತ್ರ-ದೀಪನ, ಹೃದಯ–ಶಿರ–ಮುಖ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗ-ನ್ಯಾಸ, ಹಾಗೂ ಹೋಮ ಕ್ರಮಗಳು—ಒಂದು ಅಥವಾ ಮೂರು ಆಹುತಿ, ವಷಟ್/ವೌಷಟ್ ಅಂತ್ಯ, ಧ್ರುವ ಮಂತ್ರಗಳು—ಉಗ್ರ, ಶಾಂತಿ, ಪುಷ್ಟಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮುಖ್ಯ ತಂತ್ರವೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸೂತ್ರ (ದಾರ); ಅದನ್ನು ಸುಷುಮ್ಣಾ ರೂಪವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಸಂಹಾರ-ಮುದ್ರೆ, ನಾಡಿ-ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವಗುಂಠನ ರಕ್ಷೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ತ್ರ್ಯಾಹುತಿ ಮತ್ತು ಹೃದಯಮಂತ್ರದಿಂದ ದೇವ-ಸನ್ನಿಧಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ಒತ್ತಡವಿದೆ. ನಂತರ ಕಲಾಪಾಶ ಶೋಧನ-ಬಂಧನ, ಗ್ರಹಣ–ಬಂಧನ, ತತ್ತ್ವಾಧಾರಿತ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಂತ್ಯತೀತ ಧ್ಯಾನ ಬರುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಹೋಮ, ಶಿಷ್ಯನ ನಿಯಮಗಳು (ದಿಕ್ಕು-ನಿಯಮ, ಸ್ನಾನ, ಆಹಾರ ನಿಯಮ), ವಿಸರ್ಜನ, ಚಂಡೇಶ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದೀಕ್ಷಾ-ಅಧಿವಾಸನ ಸಮಾಪ್ತಿ—ಎಲ್ಲವೂ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನ್ವಿತವಾಗಿದೆ।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷೆಗೆ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆಯಾದ ‘ಅಧಿವಾಸನ’ವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಕ್ಷಾ-ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಯಾಗಪರಿಸರದ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಶೌಚಾಚಾರಗಳು ಅವಶ್ಯ ಪೂರ್ವಾಪೇಕ್ಷೆಗಳೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಗುರು ಬ್ರಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಬೇಕು—ಮೊಸರು, ಕಚ್ಚಾ ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಶುದ್ಧ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸಬೇಕು. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಸ್ವಪ್ನ-ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸೂಚಕಗಳು; ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಘೋರ-ಆಧಾರಿತ ಶಾಂತಿ-ಹೋಮದಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆಚರಣೆ, ಆಂತರಿಕ ಸಿದ್ಧತೆ, ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಕರ್ಮಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮ—ಯಾಗಾಲಯ ಪ್ರವೇಶ, ಶುದ್ಧಿ-ವಿದ್ಯೆ, ಸಾಧಕನ ಸಮನ್ವಯ—ಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ರಚಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ನಿವೃತ್ತಿ-ಕಲಾ ಶುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಕಲಶ (ಅಭಿಷೇಕ ಘಟ)ದ ಶೋಧನ ಮತ್ತು ಪ್ರಬೋಧನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈಶ್ವರನು ಹ್ರಸ್ವ-ದೀರ್ಘ ಉಚ್ಚಾರಣ ನಿಯಮಗಳು, ನಾದ–ಅನಾದ–ನಾದಾಂತ ಕ್ರಮಗಳು ಹಾಗೂ ಧ್ವನಿಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧ-ಅಶುದ್ಧ ತತ್ತ್ವಗಳ ‘ಸಂಧಾನ’ವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಮಂತ್ರ-ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪಂಚವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳು—ಪುರುಷನನ್ನು ಚತುರ್ವಿಂಶತಿತಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ—ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಧ್ಯಾನ-ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರುದ್ರರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಲೋಕಗಳ ದೀರ್ಘ ಗಣನೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವಾತ್ಮಕ ಜಾಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ದೀಕ್ಷಾ-ಪ್ರಧಾನ ಕ್ರಮ—ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಗೊಳಿಸುವುದು, ಪಾಶಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಮುದ್ರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಕುಂಭಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ದೀಕ್ಷಾಧಿಕಾರಧಾರಿಯಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಆವಾಹಿಸುವುದು—ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಜಪ, ಬಂಧಛೇದಕ ಅಸ್ತ್ರ-ಮಂತ್ರಗಳು, ಹೋಮ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ಅಧಿಕಾರತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯಿಂದ ಅಂತಿಮ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ‘ಶುದ್ಧ’ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ (ಈಶ್ವರ) ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಕಲಶ-ಶೋಧನೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ, ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ-ವಿದ್ಯಾ-ಶೋಧನ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೀಜ-ಚಿಹ್ನಗಳಿಂದ ಸಂಧಾನ (ಸಂಯೋಜನೆ) ಮಾಡಿ, ರಾಗ, ಶುದ್ಧವಿದ್ಯಾ, ನಿಯತಿ (ಕಲಾಸಹಿತ), ಕಾಲ, ಮಾಯಾ, ಅವಿದ್ಯಾ ಎಂಬ ಸಪ್ತ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕೇವಲ ತಂತ್ರವಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವ-ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಣವದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪವಿತ್ರ ಪದಗಳ ಗಣನೆ, ವರ್ಣಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಠಭೇದಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಅನೇಕ ಪರಂಪರೆಗಳ ಪಠಣವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರುದ್ರ-ಕಾಸ್ಮಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ ವಾಮದೇವನು ಮೊದಲ ರುದ್ರನೆಂದು, ಹೆಸರುಕ್ರಮ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ತನಕ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಎರಡು ಬೀಜಗಳು, ನಾಡಿಗಳು, ವಾಯುಗಳು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ-ವಿಷಯ/ಗುಣಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂಬಂಧ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಹೃದಯಪ್ರದೇಶದಿಂದ ತಾಡನ, ಛೇದನ, ಪ್ರವೇಶ, ಯೋಜನ, ಆಕರ್ಷಣ-ಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿ ಕಲೆಯನ್ನು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ರುದ್ರನನ್ನು ಕಾರಣರೂಪವಾಗಿ ಆವಾಹಿಸಿ ದೀಕ್ಷಿತ (ಬಾಲಕ)ನಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ 100 ಆಹುತಿಗಳ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ಹೋಮ, ರುದ್ರಾಣಿ ಪೂಜೆ, ಪಾಶ-ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಬೀಜದಿಂದಲೇ ವಿದ್ಯಾ-ಶೋಧನೆ ಮಾಡುವ ನಿಯಮ—ಇದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾ-ವಿಶೋಧನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು, ವಿಧಿಯಂತೆ ವಿದ್ಯಾ (ಮಂತ್ರಶಾಸನ)ವನ್ನು ಶಾಂತಿ-ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿ, ಶಾಂತಿ-ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಸದಾಶಿವ ಎಂಬ ದ್ವೈತತತ್ತ್ವಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಲಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಹ ಮತ್ತು ಕ್ಷ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಧ್ವನಿ-ತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಅನುಸಂಧಾನಗಳ ನಕ್ಷೆ, ಶಾಂತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ರುದ್ರರೂಪಗಳ ಗಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ದ್ವಾದಶ-ಪಾದ ಪುರುಷವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಲಿತನಿಯಾಗಿ ಪಠಿಸಿ, ಕವಚ-ಮಂತ್ರ ಜೋಡಿಗಳು, ಬೀಜಭಾವ, ನಾಡಿ–ವಾಯು ಸೂಚನೆಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯ–ವಿಷಯ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ತಾಡನ, ಭೇದ, ಪ್ರವೇಶ, ವಿಯೋಜನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಅಂತರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಕಲೆಯನ್ನು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷೇಪಿಸುವುದು ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ವಿಜ್ಞಾಪನೆ, ಚೈತನ್ಯ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ದೇವಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗರ್ಭ’ ಆರೋಪಣ, ದೇಹಜನನ-ಶುದ್ಧಿಗೆ ನ್ಯಾಸಪ್ರಯೋಗಗಳು. ಜಪ-ಹೋಮ, ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪಾಶ (ಬಂಧನ) ಶೈಥಿಲ್ಯ-ಛೇದ, ಬುದ್ಧಿ–ಅಹಂಕಾರರೂಪ ಶುಲ್ಕಾರ್ಪಣೆ, ಅಮೃತಬಿಂದು ಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ—ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶಾಂತಿ-ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಈಶಾನ (ಶಿವ) ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಧಾನ (ಮಂತ್ರ-ಸಂಪರ್ಕ), ಶಕ್ತಿ–ಶಿವ ತತ್ತ್ವಾಭಿಮುಖತೆ, ಅ ರಿಂದ ವಿಸರ್ಗವರೆಗೆ ಹದಿನಾರು ವರ್ಣಗಳು, ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹ ಸಂಬಂಧಗಳು (ಕುಹೂ/ಶಂಖಿನೀ ನಾಡಿಗಳು; ದೇವದತ್ತ/ಧನಂಜಯ ವಾಯುಗಳು) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಶಾಂತ್ಯತೀತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾಪಾಶವನ್ನು ತಾಡನ-ಭೇದನ ಮಾಡುವುದು, ಫಟ್/ನಮೋ-ಸಮಾಪ್ತ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರವೇಶ-ವಿಭಾಗ, ಮತ್ತು ಮುದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ (ಪೂರಕ–ಕುಂಭಕ–ರೇಚಕ) ಮಾಡಿ ಪಾಶವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುವುದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸದಾಶಿವ ಆವಾಹನ-ಪೂಜೆ, ಶಿಷ್ಯನ ಚೈತನ್ಯ-ವಿಭಾಗ, ದೇವಿಯ ಗರ್ಭ-ಪ್ರತೀಕದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸ, ಜಪ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೋಮಾಹುತಿಗಳು (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 25, ನಂತರ 5 ಮತ್ತು 8) ಮೂಲಕ ಮುಕ್ತಿ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಾಶಿವನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ-ಸಮರ್ಪಣೆ, ದ್ವಾದಶಾಂತವರೆಗೆ ಲಯ-ಸಾಧನೆ, ಷಡ್ಗುಣ-ಆಧಾನ, ಅಮೃತಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಶಮನ, ಆಶೀರ್ವಾದ ಮತ್ತು ಮಖ-ಸಮಾಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಗೆ ‘ಏಕತತ್ತ್ವ-ದೀಕ್ಷೆ’ ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ದೀಕ್ಷಾವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಪರಂಪರೆಯೊಳಗಿನ ಸರಳ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲು ಸ್ವತಃ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸೂತ್ರಬಂಧ ಮೊದಲಾದ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಶಿವವರೆಗೆ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ತತ್ತ್ವಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮ ಪರಮಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ನಿವೇಶಿಸಬೇಕು—ಒಂದೇ ದಾರದಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳು ಕಟ್ಟಿದಂತೆ. ಶಿವತತ್ತ್ವದಿಂದ ದೇವತಾವಾಹನ ಮಾಡಿ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಗರ್ಭಾಧಾನಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮೂಲಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪೂರ್ಣತೆಯಿಗಾಗಿ ಶುಲ್ಕ/ದಕ್ಷಿಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಬಾಕಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ-ವಾತಯುಕ್ತ ‘ಪೂರ್ಣ’ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಒಂದೇ ವಿಧಾನದಿಂದ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ನಿರ್ವಾಣಸಿದ್ಧಿ ಸಾಕು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಜನಾ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಶಿವ-ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ದೀಕ್ಷಾ ವಿಷಯದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು, ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಶಕ್ತಿಪ್ರದಾನ ಹಾಗೂ ಶುಭ-ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶೈವ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಶಿವಪೂಜೆ, ನಂತರ ಈಶಾನ (ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ) ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂಬತ್ತು ಕುಂಭಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ‘ಸಮುದ್ರ’ ದ್ರವ್ಯಗಳು—ಲವಣಜಲ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಕಬ್ಬಿನ ರಸ, ಕಾದಂಬರಿ, ಸಿಹಿನೀರು, ಮಜ್ಜಿಗೆ/ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ—ಸಂಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬಳಿಕ ಯಾಗಾಲಯರೂಪದ ಸ್ನಾನಮಂಡಪದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವ, ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಶಿವಮಂತ್ರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಷ್ಟ ವಿದ್ಯೇಶ್ವರರು ಹಾಗೂ ರುದ್ರರೂಪಗಳು (ಶಿಖಂಡಿನ್, ಶ್ರೀಕಂಠ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ, ಏಕನೇತ್ರ, ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಮ’, ‘ಅನಂತ’ ಮುಂತಾದವು) ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಾಂಚನ-ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ ಕುಂಭಜಲದಿಂದ ಸ್ನಾನಗೊಳಿಸಿ, ವ್ರತನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ ಧಾರಣೆ, ಪಾಗಡಿ, ಯೋಗಪಟ್ಟ, ಕಿರೀಟ ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಚಿಹ್ನಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ, ವಿಘ್ನನಿವಾರಣ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಐದು-ಐದು ಆಹುತಿಗಳ ಐದು ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಮಂತ್ರಚಕ್ರಪೂಜೆ, ತಿಲಕಚಿಹ್ನಾಂಕನ ಮತ್ತು ರಾಜರು-ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ರಕ್ಷಕವಾದ ರಾಜಾಭಿಷೇಕಮಂತ್ರ—ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣವು ವಾಸ್ತು-ಯಾಗ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಶಾಸನದ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿರಂತರ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳ ನಾದದ ನಡುವೆ ಸಾಧಕನು ಪಂಚಗವ್ಯದಿಂದ ದೇವತೆಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಸೂರ್ಯ ಹಾಗೂ ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕರ್ಮದಿಂದ ವಿದ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ—ಚಿಹ್ನಿತ/ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿತ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅಧ್ಯಯನ-ಸೇವೆಯಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು, ಹಾಗೂ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಚಂದನಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ಮತ್ತು ಗೌರವವರ್ಧಕ ಅರ್ಪಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ತ್ರಯ-ಚತುಷ್ಟಯ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಜೀವ, ಮೂಲಧಾತು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವರ್ಗಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಅಂತ್ಯ-ಮಧ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ಫಲ ನಿರ್ಣಯ, ಸಂಖ್ಯೆ-ಗುಚ್ಛಗಳು, ಮತ್ತು ಭೂರ್ಜಪತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವತಾ-ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ವಿಧಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ರೇಖಾಚಿತ್ರ ಕ್ರಮ, ಮರುತ್/ವ್ಯೋಮ ವರ್ಗಗಳೊಂದಿಗೆ 64 ವಿಧಗಳ ಯೋಜನೆ, ಹಾಗೂ ಛಂದೋವಿಭಾಗ—ಸಮಾ, ಹೀನಾ, ವಿಷಮಾ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ: ಸ್ವರಗಳು ಮತ್ತು ಕ-ವರ್ಗ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ತ್ರಿಪುರಾ ನಾಮಮಂತ್ರಗಳು, ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳ ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳು, ಮತ್ತು ರವಿ, ಈಶ, ದೇವಿ, ವಿಷ್ಣುಗಳಿಗೆ 360 ಜಪ-ಗಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಂಡಲಚಕ್ರವಿಧಾನ—ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಗುರುದೀಕ್ಷೆಯೊಡನೆ—ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಈಶಾನಕಲ್ಪ ಮಂತ್ರಸಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ಈಶ್ವರನು ಗುಹನಿಗೆ ದೇವಾಲಯ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ತತ್ತ್ವಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪೀಠವು ಶಕ್ತಿ, ಲಿಂಗವು ಶಿವ; ಶಿವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ‘ಶಿವಾಣು’ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಇವೆರಡರ ಸಂಯೋಗವಾಗಿ ಚೈತನ್ಯಾವಾಹನವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಐದು ವಿಧಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶಿಲೆ (ಅಡಿಪಾಯ ಕಲ್ಲು)ಯ ವಿಶೇಷ ಪಾತ್ರ, ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸ್ಥಿತ-ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರದ ನಂತರ ಉತ್ಥಾಪನೆ (ಮರುಪ್ರತಿಷ್ಠೆ) ಕ್ರಮಗಳು ವಿವರವಾಗಿವೆ. ನಂತರ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಭೂಮಿಯ ಪಂಚವಿಧ ಪರೀಕ್ಷೆ, ವರ್ಣಾನುಸಾರ ಭೂಮಿಗುಣಗಳು, ದಿಕ್ಕಿನ ಆಯ್ಕೆ, ದೂಷಿತ ಭೂಮಿಯ ಶೋಧನೆ, ಮತ್ತು ತೋಡಿಕೆ/ಗೋವಾಸ/ಹಲಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಭೂಮಿ-ಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂಡಪಕರ್ಮ, ಅಘೋರಾಸ್ತ್ರ-ರಕ್ಷೆ, ಶುಭ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ರೇಖಾಂಕನ, ಈಶಾನ ಕೋಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆ, ಉಪಕರಣಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ/ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಸೀಮಾಂಕನ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ-ಪರಿಗ್ರಹ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಶಲ್ಯದೋಷ (ಭೂಗರ್ಭದಲ್ಲಿನ ಹಾನಿಕರ ವಸ್ತು) ಪತ್ತೆಗೆ ಶಕುನಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಧ್ವನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತೃಕಾ ಅಕ್ಷರಗುಂಪುಗಳ ದಿಕ್ಕು-ನಿಯೋಜನೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳ ಆಯ್ಕೆ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ (ನವಶಿಲಾ ಸಮೂಹ ಸೇರಿ), ಸ್ನಾನ-ಅನುಲೇಪನ, ಹಾಗೂ ಶಿವ-ವಿದ್ಯಾ-ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿಶದ ತತ್ತ್ವನ್ಯಾಸ—ಅಧಿದೇವತೆ, ಲೋಕಪಾಲ, ಬೀಜ, ಕುಂಭ, ಪ್ರಾಕಾರ-ರಕ್ಷೆ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಾಹುತಿಗಳೊಂದಿಗೆ—ದೋಷನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಭೂಮಿ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪಾನುಸಾರ ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕವಾದರೂ ವಿಧಿಪರವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾಲಯ ಯೋಜನೆಯ ನಂತರ ಸಮತಲವಾದ, ವೇದಿಸದೃಶ ಬಹುಭುಜ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು-ಮಂಡಪ/ಮಂಡಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಗ್ರೀಡ್ಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 64 ಪದ; ಹಾಗೆಯೇ ಗೃಹ, ನಗರ, ವೇದಿ ಮುಂತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ 81, 100, 25, 16, 9 ಪದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಿದಿರು ಮಾಪದಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಹಗ್ಗ, ದಿಕ್ಕು/ಕರ್ಣರೇಖೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಶಯನಿಸಿದ ಅಸುರಾಕಾರದ ವಾಸ್ತು-ಪುರುಷ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಕಟ್ಟಡಸ್ಥಾಪನೆ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಾಸ್ತು-ದೇಹ/ಪದಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ನ್ಯಾಸ, ಕೋಣಾಧಿಪತಿಗಳು, ಏಕ/ದ್ವಿ/ಷಟ್/ನವ-ಪದಾಧಿಷ್ಠಿತ ದೇವಸಮೂಹಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ವಜ್ರ, ತ್ರಿಶೂಲಾದಿ ಚಿಹ್ನಿತ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದಿಗ್ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೊರವಲಯದ ಭೂತ-ಪದಗಳು (ಚರಕೀ, ವಿದಾರೀ, ಪೂತನಾ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನೈವೇದ್ಯ-ದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಬಲಿ-ಅರ್ಪಣ ಕ್ರಮವಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಐದು-ಹಸ್ತ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಪಾಯಸ/ಖೀರು ಮುಂತಾದ ಅರ್ಪಣ ವಿಧಿಸಿ ಶಿಲ್ಪನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ಈಶ್ವರನು ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ವಾಸ್ತುಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಶಿಲಾವಿನ್ಯಾಸ (ಅಡಿಗಲ್ಲು ಇಡುವ) ವಿಧಿಯನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಹೊರಗೆ ಈಶನನ್ನೂ ‘ಚರಕ್ಯ’ ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಣವನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುಭ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಭೂತಬಲಿ ನೀಡಿ ಭೌತಿಕ ಹಾಗೂ ಸೀಮಾಂತರ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಮಧ್ಯಸೂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುಂಭ ಮತ್ತು ಅನಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. “ನ” ಅಕ್ಷರಸಂಬಂಧಿತ ಮಂತ್ರಮೂಲದಿಂದ ಕುಂಭದಲ್ಲಿನ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಪೂರ್ವದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಭದ್ರಾ/ಸುಭದ್ರಾ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ಕುಂಭಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲೋಕಪಾಲಾಂಶಗಳಿಂದ ನ್ಯಾಸ, ಗುಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಸ್ಥಾಪನೆ, ಪಾಠಭೇದಾನುಸಾರ ಅನಂತನನ್ನು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ/ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜನೆ; ನಂದಾ ಮೊದಲಾದ ಶಕ್ತಿಗಳು ಶಿಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಂಬರ ರಜ್ಜುಗಳಿಂದ ಗೋಡೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನನಿರ್ಣಯ, ಧರ್ಮಾದಿ ತತ್ತ್ವಗಳ ಕೋಣೆ-ಕೋಣೆ ವಿಭಾಗ. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮೇಲಾಗಿ, ಮಹೇಶ್ವರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ; ವ್ಯೋಮಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಆಧಾನ. ಬಲಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ವಿಘ್ನನಾಶ ಮಾಡಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶಿಲೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯೋಮಧ್ಯಾನ, ತತ್ತ್ವತ್ರಯ ನ್ಯಾಸ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಆಹುತಿ ಮತ್ತು ಯಾಗವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶುಭ ‘ದಿವ್ಯ ದಿನ’ದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅನುಕೂಲ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರೆ ಅದು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ: ಮಾಘಾಧಾರಿತ ಐದು ತಿಂಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (ಚೈತ್ರ ವರ್ಜ್ಯ), ಯೋಗ್ಯ ತಿಥಿಗಳು, ವರ್ಜ್ಯ ನಿಯಮಗಳು, ಪ್ರಿಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಲಗ್ನಗಳು. ನಂತರ ಗ್ರಹಸ್ಥಿತಿ, ದೃಷ್ಟಿ, ಭಾವಾಧಾರಿತ ಫಲಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ನಿರ್ಣಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಸ್ಥಳವಿನ್ಯಾಸ: ಸಹಾಯಕ ಭೂಮಿಯ ಹಂಚಿಕೆ, ಮಂಡಪಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸ್ತಂಭಯುಕ್ತ ಚತುರಸ್ರ ವೇದಿ, ಕುಂಡ–ಮೇಖಲಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ/ಸ್ಥಾನ/ಆಕಾರ/ಪ್ರಮಾಣ, ಯೋನಿ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಅದರ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಸಾಮಗ್ರಿ: ತೋರಣ, ಧ್ವಜ, ದಂಡ, ಪವಿತ್ರ ಮಣ್ಣು, ಕಷಾಯ, ಜಲ, ಔಷಧಿ ಬೇರುಗಳು, ರಕ್ಷಾ–ಶೋಧನ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಕುಂಭಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಹೋಮ ಉಪಕರಣಗಳು, ಹವಿ ಅರ್ಪಣೆ, ಆಚಾರ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆ, ಮತ್ತು ರತ್ನ–ಲೋಹ–ಖನಿಜ–ಧಾನ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ—ಇಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುವ ಪಾವನ ತಂತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
ಅಧ್ಯಾಯ 96ರಲ್ಲಿ ಅಧಿವಾಸನ-ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ಮಂದಿರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಪ್ರವೇಶ. ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದ ಗುರು ಸಹಾಯಕರು ಹಾಗೂ ಋತ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಕ್ಷೆ, ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ದೇವಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೋರಣಪೂಜೆ, ದ್ವಾರಪಾಲರ ನಿಯೋಜನೆ, ರಕ್ಷೋಪಕರಣಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ವಿಘ್ನನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರತು-ರಕ್ಷಣೆ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜದೇವತೆಗಳು, ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲರು, ಕಲಶಗಳ ಮೇಲೆ ಲೋಕಪಾಲರು, ನಿಗದಿತ ಮಂತ್ರ, ಹೋಮ, ಉಪಹಾರ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕು ಹಾಗೂ ಸೀಮಾಂತರ-ರಕ್ಷೆ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬಾಹ್ಯ ವಾಸ್ತುದಿಂದ ಅಂತರ ವಾಸ್ತುವಿಗೆ—ಭೂತಶುದ್ಧಿ, ಅಂತರ್ಯಾಗ, ಮಂತ್ರ-ದ್ರವ್ಯಶೋಧನ, ಬಹುಸ್ತರ ನ್ಯಾಸ, ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ನಿಷ್ಕಲ ಶಿವನನ್ನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವುದು. ಹೋಮಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಶಾಖಾನುಸಾರ ವೇದಪಾಠ ವಿನಿಯೋಗ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ರಮಗಳು—ಪಂಚಗವ್ಯ, ಪಂಚಾಮೃತ, ತೀರ್ಥಜಲ, ಔಷಧಿಧಾರೆಗಳು—ನಂತರ ಪ್ರತಿಮಾ-ಸಂಸ್ಕಾರ, ಶಯನ, ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಅವತರಣ/ಚಿಹ್ನನ ಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಮಾಣಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿವಾಸವೆಂದರೆ ನಿಯತ ರಾತ್ರಿವಾಸ (ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರ್ಯಾಯಗಳು) ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿಯೂ ಫಲಪ್ರದತೆ ಇದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅಧಿವಾಸನ ಕರ್ಮಗಳ ನಂತರ ಶೈವ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿವರವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಿನವು ನಿತ್ಯಕರ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಪಾಲ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಗರ್ಭಗೃಹ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ದಿಕ್ಪಾಲ, ಶಿವಕುಂಭ ಮತ್ತು ವರ್ಧನೀ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರಗಳಿಂದ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ “ಹುಂ ಫಟ್”—ವಿಘ್ನನಿಷ್ಕಾಸನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತು ನಿರ್ದೇಶವಾಗಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ನಿಖರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬಾರದು; ಬೇಧದೋಷ ತಪ್ಪಿಸಲು ಯವ ಪ್ರಮಾಣದಷ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪ ಸರಿಸಿ ಇಡಬೇಕು. ಈಶಾನ ದಿಕ್ಕಿನ ಅನುಸಾರ ಆಧಾರವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಅನಂತಾ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸೃಷ್ಟಿಯೋಗ/ಆಸನ ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರೀಕರಣ ಮುದ್ರೆಗಳು ವಿವರವಾಗಿವೆ. ಲೋಹ-ರತ್ನ-ಔಷಧಿ-ಧಾನ್ಯ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಚತುರ್ಧಿಕ ಗರ್ತ ವಿನ್ಯಾಸ, ದ್ವಾರ ವಿಧಿಗಳು, ಪೀಠಬಂಧನ, ತ್ರಿತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ಷಡರ್ಚಾ ನ್ಯಾಸಕ್ರಮ, ಪಂಚಾಮೃತ ಅಭಿಷೇಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ದೋಷಶಾಂತಿಗೆ ಶಿವಶಾಂತಿ, ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಜಪ, ಸಮಾಪನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು; ಪ್ರತಿಷ್ಠೋತ್ತರ ಉತ್ಸವ-ದಾನ, ಸಾಮಾನ್ಯ/ವಿಶೇಷ ಲಿಂಗ ನಿಯಮಗಳು, ಕೆಲವು ಲಿಂಗಗಳಿಗೆ ಚಂಡ ಆಚಾರ್ಯನ ನಿರ್ಬಂಧ, ಸ್ಥಾಪಕ ದಕ್ಷಿಣೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಚಲ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆ—ಮಂತ್ರತಂತ್ರ, ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಭಾವದ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
ಅಧ್ಯಾಯ 98ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪಾಠಭೇದ-ಸೂಚನೆಯ ನಂತರ ಗೌರೀ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಧಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಶ್ವರನು—ಮೊದಲು ಮಂಡಪ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ನಂತರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಮೂರ್ತಿ-ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಶಯ್ಯಾ (ವಿಧಿ ಹಾಸಿಗೆ) ಸಂಬಂಧಿತ ಮಂತ್ರಗಳವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಗುಹಾ-ಮಂತ್ರ, ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಶಿವನ ತನಕದ ಕ್ರಮ-ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈಶಾನ-ನಿವೇಶನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪರಾ-ಶಕ್ತಿಯ ನ್ಯಾಸ, ಪೂರ್ವವಿಧಿಯಂತೆ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಜಪ, ಆಹ್ವಾನಿತ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ-ಶಕ್ತಿಯ ದೇಹರೂಪವಾದ ಪಿಂಡಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಗ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿಯಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಅವಳನ್ನು ಪ್ರತಿಮೆ/ಆಸನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕ್ರಿಯಾ-ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪೀಠದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನ-ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಂಬಿಕಾ/ಶಿವೆಯನ್ನು ಗೌರವಪೂರ್ವಕ ಸ್ಪರ್ಶ-ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಾಸ್ತು–ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯ-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೀಜ/ವರ್ಣ-ಗುಂಪುಗಳ ಮಂತ್ರಕ್ರಮದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಪ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸ್ನಾನ, ಶುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಿದ್ಯಾ-ಆಸನ/ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯನು ಭಾಸ್ಕರನ ಅಂಗ-ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ತ್ರಿ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಖಾದಿ-ಪಂಚಕವನ್ನು ನ್ಯಸಿಸಿ ಮಂತ್ರ–ತತ್ತ್ವ–ರೂಪ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪದರಿತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಡಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ತತ್ತ್ವ-ಪಂಚಕದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ-ದೇಶ-ಪದವರೆಗೆ ನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರು ಸರ್ವತೋಮುಖೀ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ತನ್ನ ಹಸ್ತದಿಂದ ಶಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮಿನ್’ ಅಂತ್ಯನಾಮಪದ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಸೂರ್ಯಮಂತ್ರಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರ್ಥ ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ದ್ವಾರ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಶೇಷ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾರದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕಷಾಯಾದಿ ಶುದ್ಧಿದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಶಯನ (ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಶಯ್ಯೆ) ಮೇಲೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲ, ಮಧ್ಯ, ಅಗ್ರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ನ್ಯಾಸ—ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮಧ್ಯ ತತ್ತ್ವಗಳ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈಶ್ವರ ತನಕ—ನಂತರ ಸನ್ನಿವೇಶ, ಹೋಮ, ಜಪಗಳಿಂದ ‘ಯಥಾರೂಪ’ ಸಿದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅನಂತಮಂತ್ರರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತುಪೂಜೆ, ರತ್ನಪಂಚಕ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ವಿಘ್ನಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಶಾಂತಿಹೋಮ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಔಷಧಿ, ಧಾನ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪ್ರಣವೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಉದುಂಬರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾಪೋಟಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ ವಾಲಿಕೆ, ಕೆಳಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ ನ್ಯಾಸ, ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾತತ್ತ್ವ, ಆಕಾಶಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಿವನ್ಯಾಸ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ದ್ವಾರಪಾಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ತಲ್ಪಾದಿ ಆಧಾರಗಳಿಗೆ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅರ್ಪಣೆ, ಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾಹುತಿ, ದಿಕ್ಕುಬಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಾಸಾದ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು-ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ-ಆಗಮ ಅಂತಃಸ್ಥಾಪನೆ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಶುಕನಾಸೆಯ ಅಂತ್ಯದ ಸಮೀಪ, ಪೂರ್ವ ವೇದಿ/ವೇದಿಕಾಪೀಠದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮಂದಿರದ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಗೆ ಸ್ಥಳ-ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಧಾರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪ್ರಣವದಿಂದ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಸ್ವರ್ಣಾದಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪೀಠವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಪಂಚಗವ್ಯಾದಿ ಪವಿತ್ರ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಧು-ಕ್ಷೀರಯುಕ್ತ ಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪಂಚವಿಧ ರತ್ನ-ನಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ವಸ್ತ್ರ, ಮಾಲೆ, ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸಹಾಯಕ ಯಾಗೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಾವಿನ ಪಲ್ಲವಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ (ಪೂರಕ-ರೇಚಕ) ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸದಿಂದ ಗುರು ಶಂಭುವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿ ದ್ವಾದಶಾಂತದಿಂದ ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ಸ್ಫುಲಿಂಗವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಆಯುಧಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಕ್ಷಾಂತಿ, ವಾಗೀಶ್ವರ, ನಾಡಿ-ಪ್ರಾಣಜಾಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಶಿವನನ್ನು ಮುದ್ರೆ, ಮಂತ್ರ, ಹೋಮ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಜಪಗಳಿಂದ ಏಕೀಕರಿಸಿ ದೇವರೂಪವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭದ ತ್ರಿಭಾಗ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ದಿವ್ಯಾವಾಸವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಶೈವ-ಆಗಮ ವಿಧಾನದೊಳಗೆ ವಾಸ್ತು–ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ. ಚೂಲಕ (ಶಿಖರದ ಅಗ್ರಭಾಗ/ಫಿನಿಯಲ್), ಧ್ವಜದಂಡ (ಧ್ವಜಸ್ತಂಭ) ಮತ್ತು ಧ್ವಜ (ಪತಾಕೆ)ಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾಪನೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಂಭದ ಮೇಲೆ ವೈಷ್ಣವ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ‘ಅಗ್ರಚೂಲ’ ಎಂಬ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ, ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಈಶಶೂಲ-ಚೂಲಕ ಮುಂತಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಧ್ವಜಾರೋಪಣದ ವೇಳೆ ಮುರಿತವು ರಾಜ/ಯಜಮಾನರಿಗೆ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಂತಿಕರ್ಮ, ದ್ವಾರಪಾಲ ಪೂಜೆ, ಮಂತ್ರದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ, ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ಸ್ನಾನ-ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ನಂತರ ನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಂಗಪೂಜೆ ಕ್ರಮವಿದೆ. ಶಿವನನ್ನು ಸರ್ವತತ್ತ್ವಮಯ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಕನೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಅನಂತ, ಕಾಲರುದ್ರ, ಲೋಕಪಾಲರು, ಭುವನಗಳು, ರುದ್ರಗಣಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಧ್ವಜವು ಲಂಬ ಕೋಸ್ಮೋಗ್ರಾಮ—ತತ್ತ್ವಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು (ಕುಂಡಲಿನಿ ಸೇರಿ), ನಾದ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಸನ್ನಿಧಿಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಪಾಶುಪತ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನ, ದೋಷಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮೆ-ಲಿಂಗ-ವೇದಿ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪುಣ್ಯಫಲದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ವಿಧಿ ಮುಗಿದ ತಕ್ಷಣ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ—ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ದೋಷಯುಕ್ತ ಶಿವಲಿಂಗಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರಬದ್ಧ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ—ವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈಶ್ವರನು ಲಿಂಗದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶುಭಹಾನಿ, ಭಂಗ, ಊತ/ಸ್ಥೂಲತೆ, ವಜ್ರಾಘಾತ, ಆವರಣ, ಬಿರುಕು, ವಿಕೃತಿ, ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಅಸಮಸಂಯೋಜನೆ, ದಿಕ್ಕುಭ್ರಮೆ, ಉರುಳಿಕೆ. ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಪಿಂಡಿ (ಪೀಠ) ಮತ್ತು ವೃಷಚಿಹ್ನ ಮುಂತಾದ ಉಪಕರಣಗಳು, ಮಂಟಪ ನಿರ್ಮಾಣ, ದ್ವಾರಪೂಜೆ, ಸ್ಥಂಡಿಲ ಸಿದ್ಧತೆ, ಮಂತ್ರತೋಷಣ, ವಾಸ್ತುದೇವ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ದಿಕ್-ಬಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆಚಾರ್ಯನು ಶಂಭುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದ್ರವ್ಯ-ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಅಂಗಮಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಕೋಪಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಘ್ನಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಕುಶಸ್ಪರ್ಶ, ಜಪ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಾಧಿಪತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಲೋಮಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಬಿಗಿದು ನಡೆಸಿ, ನಿಮಜ್ಜನ ಮಾಡಿ, ಪುಷ್ಟಿಹೋಮ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಾಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯ ನಿಯಮ ಪುನಃ: ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಂಗವನ್ನಾಗಲಿ ಹಳೆಯ/ಭಂಗವಾದ ದೇವಾಲಯವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬಾರದು; ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಗೃಹ ವಿನ್ಯಾಸ ಎಚ್ಚರಿಕೆ: ಅತಿಸಂಕೋಚ ಮರಣಸೂಚಕ, ಅತಿವಿಸ್ತಾರ ಧನಹಾನಿಕರ.
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಈಶ್ವರನು ಶಿಖಧ್ವಜನಿಗೆ ಪ್ರಾಸಾದ (ದೇವಾಲಯ)ದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣಸ್ಥಳದ ಶಿಸ್ತಿನ ವಿಭಾಗ, ಗರ್ಭಗೃಹ, ಪಿಂಡಿಕಾ, ಒಳಗಿನ ಶೂನ್ಯಭಾಗ ಮತ್ತು ಭಿತ್ತಿ-ಪಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಮಾಣಾಧಾರಿತ ಅನುಪಾತ-ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು, ಐದು, ಹದಿನಾರು ವಿಭಾಗಗಳ ಭಿನ್ನ ಪಾಠ/ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೂ ಪ್ರಮಾಣ (ಮಾನಕ ಮಾಪ)ದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಜಗತಿ, ನೇಮಿ-ಪರಿಕರ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ಪರಿಧಿ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ರಥಕ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಉನ್ನತಿ-ವಿನ್ಯಾಸ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿಕ್-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರು, ಇತರ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಮಾದಿ, ವಾಯು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದ–ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾಪನೆ; ಹೊರಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ವಿಧಿಯೂ ಇದೆ. ಪ್ರಾಸಾದ, ಮೇರು, ಮಂದರ, ವಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಬಲಭೀ, ಗೃಹರಾಜ, ಶಾಲಾಗೃಹ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಚೌಕ, ವೃತ್ತ, ದೀರ್ಘ, ಅಷ್ಟಕೋಣ ಆಕಾರಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂಬತ್ತು ಉಪಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಶಾಸ್ತ್ರ—ಅಂತರ್ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಾರ ನಿಷೇಧ, ಅಂಗುಲ ಪ್ರಮಾಣದ ಗಾತ್ರಕ್ರಮ, ಶಾಖಾ ಸಂಖ್ಯೆ, ದ್ವಾರಪಾಲ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಬಿದ್ಧ/ಬೇಧ ದೋಷದ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೀಮಾಲಂಘನ ದೋಷ ಉಂಟಾಗದು—ಎಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಈಶ್ವರನು ನಗರ, ಗ್ರಾಮ, ದುರ್ಗ ಮೊದಲಾದ ವಸತಿಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ 81-ಪದ (9×9) ಮಂಡಲದ ಮೂಲಕ ವಾಸ್ತುಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ನಾಡಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಮಂಡಲದ ಪದ/‘ಪಾದ’ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉಪನಾಮಗಳು, ಹಾಗೂ ದಿಕ್ಕು-ವಿದಿಕ್ಕು, ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ದಳದಂತ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತಾ-ಶಕ್ತಿಗಳ ನಿಯೋಜನೆ (ಮಾಯಾ, ಆಪವತ್ಸ, ಸವಿತೃ/ಸಾವಿತ್ರೀ/ವಿವಸ್ವಾನ್, ವಿಷ್ಣು, ಮಿತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಏಕಾಶೀಪದ ದೇವಾಲಯ ಯೋಜನೆ, ಶತಾಂಗ್ರಿಕ ಮಂಡಪದಂತಹ ರೂಪಗಳು, ಕೊಠಡಿ ವಿನ್ಯಾಸ, ಗೋಡೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, ವೀಥಿ/ಉಪವೀಥಿ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ, ಶ್ರೀ-ಜಯ ಮೊದಲಾದ ಲೇಔಟ್ಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಒಂದು-ಎರಡು-ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು-ಎಂಟು-ಶಾಲೆ ಗೃಹಪ್ರಕಾರಗಳು, ದಿಕ್ಕು ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶೂಲ/ತ್ರಿಶೂಲ/ತ್ರಿಶಾಲಾ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಶಕುನ-ನಿರ್ಣಯ, ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ನಿದ್ರೆ, ಆಯುಧ, ಧನ, ಪಶು, ದೀಕ್ಷಾ ಸ್ಥಳಗಳ ವಲಯೀಕರಣ, ಶೇಷ-ಆಧಾರಿತ ಗೃಹವರ್ಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿ—ದೇವತಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರವು ಸ್ಥಿರ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಂಗಳಕರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ಈಶ್ವರರೂಪನಾದ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಗರ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ನಗರವಿನ್ಯಾಸದ ವಾಸ್ತುಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಯೋಜನಾಮಾನದಂತೆ ಸ್ಥಳ ಆಯ್ಕೆ, ನಂತರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಪೂರ್ವಕರ್ಮವಾಗಿ ವಾಸ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಬಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ 30-ಪದ ವಾಸ್ತುಮಂಡಲ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಸ್ಥಾಪನೆ: ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ವಿಭಾಗ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ವರುಣ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯ—ಎಂದು ಸೂಚನೆ. ಆನೆಗಳು ಸಾಗುವಂತೆ ದ್ವಾರದ ಪ್ರಮಾಣ, ಅಶುಭ ದ್ವಾರರೂಪಗಳ ನಿಷೇಧ, ನಗರರಕ್ಷಣೆಗೆ ಶಾಂತಿಕರ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿ/ಆಡಳಿತ ವಲಯ—ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ನಟ-ಗಾಯಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ವೈದ್ಯರು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು—ಮತ್ತು ಶ್ಮಶಾನ, ಗೋಶಾಲೆ/ಪಶುಕಟ್ಟೆ, ಕೃಷಿಕರ ಸ್ಥಳ ನಿಗದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ದೇವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇಲ್ಲದ ವಸತಿ ‘ನಿರ್ದೈವತ’ವಾಗಿ ಉಪದ್ರವಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವರಕ್ಷಿತ ನಗರ ಜಯ, ಭೋಗ, ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹಾಂತರ್ವಿಭಾಗ—ಅಡಿಗೆಮನೆ, ಕೋಶ/ಖಜಾನೆ, ಧಾನ್ಯಾಗಾರ, ದೇವಕೋಣೆ—ಮತ್ತು ಗೃಹಪ್ರಕಾರಗಳು—ಚತುಃಶಾಲೆ, ತ್ರಿಶಾಲೆ, ದ್ವಿಶಾಲೆ, ಏಕಶಾಲೆ; ಆಲಿಂದ/ದಲಿಂದ ಭೇದಗಳು—ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ.