Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯ-ಶೀರ್ಷಿಕೆ ದಾನಶಾಸ್ತ್ರ ಶೈಲಿಯ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣ-ಸೂಚಕ ರೂಬ್ರಿಕ್ ಆಗಿದೆ. ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಭೇದಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—‘ಸೌಭಾಗ್ಯ’ದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಶುಭ ಫಲಗಳ ಜೋಡಿ’, ಇನ್ನೆಡೆ ‘ಸಮ್ಯಗ್ಬೋಧ/ಸರಿಯಾದ ಅರಿವು’ ಎಂಬ ಪಾಠಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು ವಿಷಯ-ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕ್ರಮಾತ್ಮಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಕಡೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಾನದ ಅಧಿಕೃತ ವರ್ಗೀಕರಣ—ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಥ—ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ದಾನವು ಅಚ್ಛಂದಸವಾದ ಕರ್ಮಸಂಚಯವಲ್ಲ, ದೇಶ-ಕಾಲ, ಪಾತ್ರ, ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪ/ಭಾವನೆಗಳ ಸರಿಯಾದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ನಿಯಮಿತ ಧರ್ಮ, ಅದರ ಫಲ ಸರಿಯಾದ ಸಂಯೋಜನೆ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ದಾನಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪದರದಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ‘ಸೂಚಿ-ಕೇಂದ್ರ’ವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಖರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
ದಾನಲಕ್ಷಣಗಳ ನಂತರ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಮಹಾದಾನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತುಲಾಪುರುಷ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಷೋಡಶ ಮಹಾದಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ—ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಾದರಿ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ/ಕಲ್ಪಲತಾ, ಗೋ-ಸಹಸ್ರ, ಸ್ವರ್ಣಕಾಮಧೇನು, ಅಶ್ವ, ರಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವರ್ಣನಿರ್ಮಿತ ದಾನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶ್ವಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಸಾಗರ ಮಾದರಿಯಂತಹ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ‘ಮೇರು-ದಾನ’ವನ್ನು ಪರ್ವತದಾನವಾಗಿ—ಧಾನ್ಯ, ಉಪ್ಪು, ಬೆಲ್ಲ, ಬಂಗಾರ, ಎಳ್ಳು, ಹತ್ತಿ, ತುಪ್ಪ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಸಕ್ಕರೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ದ್ರೋಣ, ಭಾರ, ಪಲ, ತುಲಾ ಎಂಬ ನಿಖರ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಮಂಟಪ-ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ದೇವಪೂಜೆಯ ನಂತರ ರಚಿಸಿ ಅರ್ಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹತ್ತು ಧೇನು-ದಾನಗಳು (ಗುಡ-, ಘೃತ-, ತಿಲ-, ಜಲ-, ಕ್ಷೀರ-, ಮಧು-ಧೇನು ಇತ್ಯಾದಿ) — ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾಶಿಗಳಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮ, ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮ (ಹಸು ಪೂರ್ವಮುಖ, ಪಾದಗಳು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ), ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುಡಧೇನುವಿನ ಪದಾರ್ಥ, ಬಣ್ಣ, ಆಭರಣಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿಮಾವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಕೇಂದ್ರಿತ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಧೇನುರೂಪ ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಹಾ/ಸ್ವಧಾ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸಿ ದಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಕಪಿಲಾ ಗೋ-ದಾನದಿಂದ ವಂಶೋನ್ನತಿ, ಮತ್ತು ಮರಣಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ವೈತರಣೀ-ಧೇನು ಯಮದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದಾಟಿಸುವ ಸಹಾಯ—ಎಂದು ವಿಧಿಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಾಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ದಾನ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗಿ ನಿಂತು, ‘ಮಹಾದಾನ’ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮುಂದಿನ ‘ನಾನಾ-ದಾನ’ಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಪೀಠಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಠಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು (ಉದಾ: ‘ಕೃಷ್ಣಾ ವೈತರಣೀ’ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಠ್ಯ) ದಾನವಿಷಯವು ವಿಧಿ-ಉಪವರ್ಗೀಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆಗ್ನೇಯ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಾದಾನ ಕೇವಲ ನೀತಿಬೋಧೆಯಲ್ಲ; ಹೆಸರಿತ ದಾನರೂಪಗಳು, ಅರ್ಹತಾ-ಅನುಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಧರ್ಮ-ಪ್ರಯೋಗ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸ್ಥಾನ ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಪಾಠವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ—ಉನ್ನತ ವರ್ಗಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ವಿವರಗಳವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ, ಶುದ್ಧಿ, ಪಿತೃಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ದಾನವನ್ನು ಮೋಕ್ಷಪ್ರಗತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ದಾನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ಕಾಮ್ಯ-ದಾನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ತಿಂಗಳವಾರು ನಿರಂತರ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ದಾನ-ಅರ್ಪಣೆಗಳು, ಕೆಲವನ್ನು ಪಿಷ್ಟಕದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು, ಅವುಗಳ ಫಲಗಳು, ಮತ್ತು ವರ್ಷಾಂತ್ಯ ಮಹಾವಿಧಿ. ನಂತರ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶವಿಧ ‘ಮೇರು-ದಾನ’ ವ್ರತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಮೇರು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪದ್ಮ-ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ–ವಿಷ್ಣು–ಈಶರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದಿಕ್ಕುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾಮಾಂಕಿತ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಆವರಿಸುವ ವಿನ್ಯಾಸ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರ, ಗೋತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಸಹಿತ ದಾನ, ಕಪಟಧನ ತ್ಯಾಗದ ನಿಯಮಗಳು; ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಅಯನ, ಗ್ರಹಣಾದಿ ಶುಭಕಾಲಗಳು; ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣ, ರಜತ, ಅಶ್ವ, ಗೋ, ವಸ್ತ್ರ, ಘೃತ, ಧಾನ್ಯ, ತಿಲ, ಖಂಡ-ಮೇರು ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಮೇರು-ವೈವಿಧ್ಯಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇರು ವಿಷ್ಣುಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಶುದ್ಧಿ, ಕುಲೋನ್ನತಿ, ಸ್ವರ್ಗಲಾಭ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿನಿವೇದನದೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪೃಥ್ವೀದಾನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ, ದಾನವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಾನುಕರಣ ಮತ್ತು ವಿಧಿವಿಧಾನದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಂತ್ರವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ಮಾನಗಳನ್ನು ಜಂಬೂದ್ವೀಪದವರೆಗೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ವರ್ಣಭಾರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಅಳತೆಗಳಿಂದ ಆದರ್ಶ ‘ಭೂಮಿ-ಪ್ರತಿರೂಪ’ ನಿರ್ಮಾಣವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕೂರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದ್ಮ-ರಚನೆಗಳು ಜಗದಾಧಾರ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ-ವಿಕಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಫಲಶ್ರುತಿ—ದಾತ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದು ಪಿತೃಗಳೊಂದಿಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು-ಕೇಂದ್ರಿತ ದಾನಕ್ಕೆ ಕಾಮಧೇನು ಫಲವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿದೆ. ಗೋದಾನವನ್ನು ಸರ್ವದಾನವೆಂದು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾ ಹಸುವಿನ ದಾನ ವಂಶೋದ್ಧಾರಕ, ಅಲಂಕೃತ ಸ್ತ್ರೀದಾನ ಅಶ್ವಮೇಧ-ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ, ಹಾಗೂ ಸಸಿರ್ಭರಿತ ಭೂಮಿ, ಗ್ರಾಮ, ನಗರ ಅಥವಾ ಹಾಟ-ಪಟ್ಟಣದ ದಾನ ಸಮೃದ್ಧಿ-ಸೌಖ್ಯ ನೀಡುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಮಾಸದ ವೃಷೋತ್ಸರ್ಗ (ಎತ್ತು ಬಿಡುವಿಕೆ) ವಂಶವಿಮೋಚಕ ವಿಧಿಯಾಗಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ಭೂಮಿದಾನದ ವಿಷಯ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ದಾನದ ಬಾಹ್ಯ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಒಳಗಿನ ಶಿಸ್ತು—ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ—ದಲ್ಲಿ ಪುನಃಕೇಂದ್ರಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಭಿಯ ಕೆಳಗಿನ ಕಂದದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ನಾಡೀಚಕ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ 72,000 ನಾಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇಡಾ, ಪಿಂಗಲಾ, ಸುಷುಮ್ನಾ ಮೊದಲಾದ ಹತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನಾಡಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ವಾಯುಗಳು—ಐದು ಮುಖ್ಯ (ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ, ವ್ಯಾನ) ಮತ್ತು ಐದು ಉಪವಾಯುಗಳು (ನಾಗ, ಕೂರ್ಮ, ಕೃಕರ, ದೇವದತ್ತ, ಧನಂಜಯ)—ಇವುಗಳ ದೇಹಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ–ಅಪಾನದ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಧ್ರುವತೆಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ವಿಷುವ, ಅಯನ, ಅಧಿಮಾಸ, ಋಣ, ಊನರಾತ್ರ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಲಪ್ರತೀಕಗಳನ್ನು ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಉಸಿರಿನ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಶ್ವಾಸದ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಕಾಲವನ್ನು ಓದುವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರಕ, ಕುಂಭಕ, ಊರ್ಧ್ವರೇಚನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ನಂತರ ಅಜಪಾ-ಜಪ (ಗಾಯತ್ರಿಯ ಸ್ವಯಂಜಪ) ಮತ್ತು ಹಂಸ ಸಾಧನೆ ಉಪದೇಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೃದಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಿನಿ, ಅಮೃತಧ್ಯಾನ, ಹಾಗೂ ದೇಹದಲ್ಲಿನ ದೇವತಾಸ್ಥಾನಗಳು—ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ತಾಲುವಿನಲ್ಲಿ ರುದ್ರ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರ—ಎಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹ ತತ್ತ್ವ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ‘ಪ್ರಾಸಾದ’ದಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸವೆಂದು ನೋಡಿ ಹ್ರಸ್ವ-ದೀರ್ಘ-ಪ್ಲುತ ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಫಟ್ ಮೂಲಕ ಮಾರಣಪ್ರಯೋಗ, ಹೃದಯಮಂತ್ರದಿಂದ ಆಕರ್ಷಣ, ಜಪ-ಹೋಮ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ತ್ರಿಶೂನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಓಂ-ಗಾಯತ್ರಿ-ರುದ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ ಆಚಾರ್ಯ/ಗುರುವಿನ ಅರ್ಹತೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ವಿಧಿಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಅನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಮಂತ್ರಕರ್ಮಗಳ ಸಾರವೂ ಸಮಾಪ್ತಿ-ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಓಂ–ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಗಳು (ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ)–ಸಾವಿತ್ರೀ/ಗಾಯತ್ರೀ ತ್ರಯವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಮುಖ’ವೆಂದು ಮಹಿಮಾಪಡಿಸಿ, ನಿಯಮಿತ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಜಪದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 ಜಪಸಂಖ್ಯೆಗಳಂತೆ ಫಲಭೇದ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಪಾಪಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಜಪದೊಂದಿಗೆ ಹೋಮ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಲಹೋಮ) ಮತ್ತು ಉಪವಾಸವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ–ಛಂದಸ್ಸು–ದೇವತಾ ಘೋಷಣೆ, ದೇವೋಪನಯ/ಜಪ/ಹೋಮ ವಿನಿಯೋಗ, ದೇಹಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸ, ಗಾಯತ್ರಿಯ ಧ್ಯಾನವರ್ಣರೂಪ, ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿ, ಆಯುಷ್ಯ, ಶ್ರೀ, ವಿದ್ಯೆ ಮುಂತಾದ ಫಲಗಳಿಗೆ ಆಹುತಿ ದ್ರವ್ಯಗಳ ನಿಯಮಗಳೂ ಇವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಮಾರ್ಜನ, ಅಘಮರ್ಷಣ ಮತ್ತು ‘ಆಪೋ ಹಿ ಷ್ಠಾ’, ‘ದ್ರುಪದಾದಿ’, ‘ಪವಮಾನೀ’ ಮೊದಲಾದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಧ್ಯಾಶುದ್ಧಿಯ ಸಮಗ್ರ ಕಾರ್ಯಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಅಗ್ನಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಾಧಕನು ಗಾಯತ್ರೀಜಪ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣದಿಂದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಮಂತ್ರವು ರಕ್ಷೆಯೂ, ಅಂತರಂಗ ಶಿಸ್ತು ಕೂಡ. ನಂತರ ಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿವರಣೆ—ಗಾಯತ್ರೀ ‘ಸಾವಿತ್ರೀ’, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ‘ಸರಸ್ವತೀ’, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಸವಿತೃನ ವಾಕ್ರೂಪ. ‘ಭರ್ಗ’ ಪದವನ್ನು ದೀಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಶೋಧನ/ಪಾಕ (ದಹನದಿಂದ ಪರಿಷ್ಕಾರ) ಸೂಚಿಸುವ ಧಾತ್ವರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಿ, ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ರೂಪಾಂತರಕಾರಿ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ‘ವರೇಣ್ಯಂ’ ಪರಮ ವರಣೀಯ ಪದ, ಸ್ವರ್ಗ-ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳು ಬಯಸುವದು; ‘ಧೀಮಹಿ’ ಎಂದರೆ ಧೀಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನ. ಪಂಥಭೇದಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಮಂತ್ರದ ಬೆಳಕು ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ; ಅದು ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಸೂರ್ಯ ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವೇದಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಏಕ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಯಜ್ಞ-ವಿಶ್ವಕ್ರಮ—ಆಹುತಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಳೆ, ಅನ್ನ, ಜೀವಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ—ಮಂತ್ರಕರ್ಮ ಜಗದ್ಧಾರಣವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತ ನಿರ್ಣಯ—ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ ತುರೀಯ, ವಿಷ್ಣು-ಪರಮಪದ; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಜನ್ಮಮರಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿತಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ… ಆ ಸೌರ ಪುರುಷನೇ ನಾನು, ಅನಂತ (ಓಂ)’ ಎಂಬ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
ಅಗ್ನಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರೆ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಮೂಲಕ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಶಂಕರನಿಂದ ‘ನಿರ್ವಾಣ’ವೆಂಬ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಲಿಂಗಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಶಿವನು ಸ್ವರ್ಣಮಯ, ವೈದಿಕ, ಪರಮ, ಆಕಾಶಸದೃಶ, ಸಹಸ್ರರೂಪ, ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ವಿ, ಆದ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿ-ಪ್ರಸಿದ್ಧನೆಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪಾತಾಳ–ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅವ್ಯಕ್ತ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಪುರುಷ, ಭಾವ ಮತ್ತು ತ್ರಿಗುಣಗಳವರೆಗೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ—ಉತ್ತಮ ಯೋಗ, ಯೋಗ್ಯ ಸಂತಾನ, ಅಕ್ಷಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಶಾಂತಿ ದಯಪಾಲಿಸಲಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ವಂಶದ ಅಕ್ಷಯತೆ ಮತ್ತು ಅಚಲ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ ನೀಡಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು—ಸ್ತೋತ್ರವು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶಕವೂ ವರಪ್ರದವೂ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.