Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಧರ್ಮಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಶ್ವವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ ಮನ್ವಂತರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರವು ಮನು, ಇಂದ್ರ, ದೇವಗಣಗಳು, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಜಾಸಂತತಿ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಪದಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವಾದಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ರಾದ್ಧದೇವ/ವೈವಸ್ವತ ಮನು ಹಾಗೂ ಅವನ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾವರ್ಣಿ ಮೊದಲಾದ ಮನುವರನ್ನೂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಧಿಕಾರಗಳಿವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದ್ವಾಪರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿ ಆದಿವೇದವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳಿಗೆ ಯಾಜ್ಞಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿ, ವ್ಯಾಸನ ಶಿಷ್ಯರು—ಪೈಲ, ವೈಶಂಪಾಯನ, ಜೈಮಿನಿ, ಸುಮಂತು—ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಂಪರೆಗಳು, ಶಾಖೆಗಳ ಮೂಲಕ ವೇದಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಚಕ್ರಗಳೂ ಗ್ರಂಥಪರಂಪರೆಗಳೂ ಯಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನ, ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಒಂದೇ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ನಿರಂತರ ಧಾರೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪರಂಪರಾ-ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ: ಅಗ್ನಿ, ಮನು ಮೊದಲಾದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು ಬೋಧಿಸಿದ ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು, ವರುಣ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರ ಮೂಲಕ ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ ಬಂದಂತೆ, ತಾನು ವಿವರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪುಷ್ಕರ ‘ವರ್ಣಾಶ್ರಮ-ಏತರ’ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು—ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮ ವಿಶೇಷ ನಿಯಮಗಳಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆ/ಅತೀತವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೈತಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು—ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ಅನುಗ್ರಹ; ಜೀವನವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಆಚರಣೆಗಳು—ತೀರ್ಥಸೇವನೆ, ದಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಮಾತ್ಸರ್ಯ; ಧರ್ಮಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳು—ದೇವ-ದ್ವಿಜ ಸೇವೆ, ಗುರುಸೇವೆ, ಧರ್ಮಶ್ರವಣ, ಪಿತೃಪೂಜೆ. ರಾಜನಿಗೆ ನಿತ್ಯಭಕ್ತಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸರಣ, ಕ್ಷಮೆ, ಆಸ್ತಿಕ್ಯವನ್ನು ನಾಗರಿಕ-ನೀತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳು (ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಾಪನ, ದಾನ) ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ವೈಶ್ಯ-ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಅನುಲೋಮ/ಪ್ರತಿಲೋಮ ಸಂಯೋಗಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಜೀವನೋಪಾಯ, ನಿಷೇಧ, ವಿವಾಹನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗಡಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜಾತಿನಿರ್ಣಯವು ಇಬ್ಬರು ಪೋಷಕರ ಆಚಾರ/ಕರ್ಮದ ಆಧಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಮಾಜಕ್ರಮದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರನು ವರ್ಣಾಂತರಧರ್ಮದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥವೃತ್ತಿ (ಮನೆತನದ ಜೀವನೋಪಾಯ) ಕುರಿತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂನಿರ್ವಹಣೆ ಮುಖ್ಯ; ಅಗತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಅಥವಾ ಶೂದ್ರ-ಸ್ವರೂಪದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಶೂದ್ರನ ದಾಸ್ಯಾಧೀನತೆ ಅಥವಾ ಶೂದ್ರಜನ್ಮೀ ಪ್ರಧಾನ ಜೀವನೋಪಾಯ ನಿಷಿದ್ಧ. ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಪಶುರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕುಸೀದ/ಧನಸಾಲ ಮುಂತಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಅನುಮತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಭೋಗ–ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಮಿತಿಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ, ಸಸ್ಯಗಳು, ಕೀಟಗಳಿಗೆ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ದೇವಪೂಜೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿ–ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೇ ಧರ್ಮೋಪಾಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹಾಲಿನ (ನೇಗಿಲು) ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಗೋಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ದಂಡವಿಧಾನ ನೀಡಿ ಅಗತ್ಯ–ಕ್ರೂರತೆ–ಧರ್ಮಹಾನಿಯ ಸಮತೋಲನ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋತ, ಅಮೃತ, ಮೃತ, ಪ್ರಮೃತ ಎಂಬ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮ ಹೇಳಿ, ಅಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ–ಅಸತ್ಯ ಮಿಶ್ರಣವೂ ಸಹ್ಯ, ಆದರೆ ನೀಚಾಧರ್ಮ್ಯ ವೃತ್ತಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಂಗೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥಾಚಾರಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಶ್ರಮಧರ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಧರ್ಮವನ್ನು ಜೀವನಚಕ್ರದ ಪಾಠ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿ ಸಮಾಜದ ನಿರಂತರತೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಋತುರಾತ್ರಿಗಳ ನಿಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ಗರ್ಭಾಧಾನ–ಗರ್ಭಸಂಸ್ಕಾರ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಧಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಜನನಸಂಸ್ಕಾರಗಳು—ಸೀಮಂತ, ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಮಕರ್ಮ—ಮತ್ತು ವರ್ಣಾನುಸಾರ ನಾಮಕರಣ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಚೂಡಾಕರ್ಮಾದಿ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ವಯೋಮಿತಿಯಂತೆ ಉಪನಯನ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ; ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮೇಖಲಾ, ಅಜಿನ, ದಂಡ, ವಸ್ತ್ರ, ಉಪವೀತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಧಾನದೂ ಇದೆ. ಆಚಾರ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು—ಶೌಚ, ಸದಾಚಾರ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ—ಶಿಕ್ಷಣವಾಗಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ. ಭೋಜನದ ದಿಕ್ಕಿನ ಸಂಕೇತ, ನಿತ್ಯ ಆಹುತಿಸದೃಶ ಶಿಸ್ತು, ಹಾಗೂ ಭೋಗವಿಲಾಸ, ಹಿಂಸೆ, ಪರನಿಂದೆ, ಅಶ್ಲೀಲ ವಚನಗಳ ನಿಷೇಧಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಸ್ವೀಕಾರ, ದಕ್ಷಿಣೆ, ಸಮಾವರ್ತನಸ್ನಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವು ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಸಂಯಮವನ್ನು ಹೊಂದಾಣಿಸುವ ಜ್ಞಾನವ್ರತವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೋಪದೇಶದಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿ, ವಿವಾಹವನ್ನು ಧರ್ಮನಿಯಮಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವರ್ಣಾನುಸಾರ ಪತ್ನಿಗಳ ಸಂಖ್ಯಾನಿಯಮ ಮತ್ತು ಅಸವರ್ಣಾ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ವಿಧಿ ಹೇಳಿ, ಅಂತರ್ವರ್ಣ ವಿವಾಹವನ್ನು ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾಶುಲ್ಕ, ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ದಾನ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ನಿಷೇಧ, ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ದಂಡಗಳು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮ, ಆರ್ಷ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ, ಆಸುರ, ಗಾಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪೈಶಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವಾಹರೂಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ದಾನ–ಕ್ರಯ–ಪರಸ್ಪರ ಆಯ್ಕೆ–ಬಲ–ಛಲ ಎಂಬ ಭೇದಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ಮೃತ ಪತಿಯ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರನ ಮೂಲಕ ನಿಯೋಗಸಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಮುಹೂರ್ತದ ಶುಭಾಶುಭ ಮಾಸ, ವಾರ, ತಿಥಿ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹಸ್ಥಿತಿ—ವಿಷ್ಣುಶಯನಕಾಲ ವರ್ಜನೆ, ದೋಷಿತ ಚಂದ್ರ, ಶುಭಗ್ರಹಾಸ್ತ, ವ್ಯತೀಪಾತಾದಿ—ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯಾಚಾರ ಹಾಗೂ ಕಾಲನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಣ್ಣ ಕೈಪಿಡಿಯಂತೆ ದಿನನಿತ್ಯದ ಆಚಾರವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಎದ್ದೇಳುವುದು, ಮಲಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮ (ಹಗಲು ಉತ್ತರಮುಖ, ರಾತ್ರಿ ದಕ್ಷಿಣಮುಖ) ಮತ್ತು ಅಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೌಚಕ್ರಮ—ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಆಚಮನ, ದಂತಧಾವನ, ಮತ್ತು ಸ್ನಾನದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ—ವಿವರಿಸಿ, ಸ್ನಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಫಲರಹಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ಹಂತಕ್ರಮ: ಭೂಗರ್ಭಜಲ, ತರಿಸಿದ ನೀರು, ಉಗುರು/ಊಟಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ತೀರ್ಥಜಲ, ಮತ್ತು ಪರಮಪಾವನ ಗಂಗಾಜಲ. ಸ್ನಾನವಿಧಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ (ಹಿರಣ್ಯವರ್ಣಾಃ, ಶನ್ನೋ ದೇವೀ, ಆಪೋ ಹಿ ಷ್ಠಾ, ಇದಮಾಪಃ), ನೀರೊಳಗಿನ ಜಪದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಘಮರ್ಷಣ, ದ್ರುಪದಾ, ಯುಞ್ಜತೇ ಮನಃ, ಪೌರುಷ ಸೂಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠಣವಿಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ನಂತರ ತರ್ಪಣ, ಹೋಮ, ದಾನ ಸೂಚನೆಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ-ನೈತಿಕ ನಿಯಮಗಳು—ಅಹಿಂಸೆ, ಭಾರ ಹೊತ್ತವರಿಗೂ ಗರ್ಭಿಣಿಗೂ ದಾರಿ ಬಿಡುವುದು, ದೃಷ್ಟಿ-ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಅಶುಭಾಚಾರ ವರ್ಜನೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಲೈಂಗಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಶುದ್ಧಿಯ ಮಿತಿಗಳು, ವೇದ-ದೇವತೆ-ರಾಜ-ಋಷಿಗಳ ಗೌರವ, ಮತ್ತು ಕೆಲವು ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ತೈಲಾಭ್ಯಂಗ ವರ್ಜನೆ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಪಾಠಭೇದಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರೂ, ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ ಶುದ್ಧಿ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಆಚಾರವೇ ಆಗಿದೆ।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ವ ಆಚಾರ ವಿಭಾಗ ಮುಗಿದ ತಕ್ಷಣ ದ್ರವ್ಯಶುದ್ಧಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಅಶುದ್ಧವಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ವಿಧಿ-ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು. ಪುಷ್ಕರನು ದ್ರವ್ಯಭೇದದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮರುಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದರೆ, ತಾಮ್ರವು ಹುಳಿ/ಅಮ್ಲಜಲದಿಂದ, ಕಂಚು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣ ಕ್ಷಾರ ದ್ರಾವಣಗಳಿಂದ, ಮುತ್ತು ಮುಂತಾದ ರತ್ನಗಳು ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಉತ್ಪನ್ನ, ತರಕಾರಿಗಳು, ಹಗ್ಗ, ಬೇರು, ಹಣ್ಣು, ಬಿದಿರು/ಕಬ್ಬಿನ ವಸ್ತುಗಳ ಶುದ್ಧಿ ಮನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ—ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಶುದ್ಧಿ ತೊಳೆಯುವುದು/ಒರೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ-ನಿಯಮಗಳಿಂದ; ಎಣ್ಣೆಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಬಿಸಿ ನೀರಿನಿಂದ; ಮನೆ ಸ್ಥಳಗಳು ಒರೆದು-ಬಾಚುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧ. ಬಟ್ಟೆ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ, ಅನೇಕ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಛಿಟಿಕೆಯಿಂದ, ಮರದ ವಸ್ತುಗಳು ರಂದೆ/ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡುವುದರಿಂದ; ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಒತ್ತಿದ ವಸ್ತುಗಳು ಛಿಟಿಕೆಯಿಂದ, ದ್ರವಗಳು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಾಯಿಶುದ್ಧಿ, ಊಟ/ತும್ಮು/ನಿದ್ರೆ/ಪಾನ/ಸ್ನಾನ ನಂತರದ ಆಚರಣೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಾರ್ಗ ಪ್ರವೇಶದ ಬಳಿಕ ಆಚಮನ, ರಜಸ್ವಲಾ ಶುದ್ಧಿಕಾಲ, ಮಲವಿಸರ್ಜನೆ ಬಳಿಕ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರಮಾಣ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಿಶೇಷ ನಿಯಮಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ರೇಷ್ಮೆ, ಲಿನನ್/ನಾರು, ಜಿಂಕೆಯ ಕೂದಲುಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಶೋಧಕಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು ನೀರು ಛಿಟಿಕೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬಾಹ್ಯ ಶೌಚವನ್ನು ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮರಣಜನ್ಯ ಶಾವಾಶೌಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಸವಜನ್ಯ ಸೂತಿಕಾಶೌಚ ಕುರಿತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಪಿಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ ಆಶೌಚದ ಅವಧಿಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶಿಶು, ಮೂರು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ/ಹೆಚ್ಚು, ಆರು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬ ವಯೋಭೇದ, ಸ್ತ್ರೀಯ ಚೂಡಾಕರ್ಮ ಆಗಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಹಾಗೂ ವಿವಾಹಿತ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪಿತೃಕುಲ ಸಂಬಂಧ—ಇವುಗಳಂತೆ ಅಪವಾದಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮರಣವಾರ್ತೆ ತಡವಾಗಿ ಬಂದರೆ ಉಳಿದ ದಿನಗಳ ಗಣನೆ, ಮತ್ತು ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದಿದ್ದರೆ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ನಿಯಮ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪ್ರೇತಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧಪ್ರಯೋಗ—ಪಿಂಡದಾನ, ಪಾತ್ರವಿಭಾಗ, ಗೋತ್ರನಾಮೋಚ್ಚಾರ, ಪ್ರಮಾಣ-ಪರಿಮಾಣ, ಸೋಮ, ಅಗ್ನಿ/ವಹ್ನಿ ಮತ್ತು ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ ನಿಯತ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಕ್ರಮ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕಮಾಸಾದಿ ಕಾಲವಿಕಲ್ಪಗಳು, ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳೊಳಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಗಳು, ವಾರ್ಷಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಸ್ಥಿತಿ ಏನೇ ಇದ್ದರೂ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಮೃತರಿಗೆ ಹಿತಕರವೆಂಬ ಕಾರಣವೂ ಹೇಳಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ/ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಮರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಶೌಚ, ಸಂಭೋಗ ಅಥವಾ ಚಿತಾಧೂಮ ಸ್ಪರ್ಶದ ಬಳಿಕ ತಕ್ಷಣ ಸ್ನಾನ, ದ್ವಿಜ ಶವವನ್ನು ಯಾರು ಕೈಲಾಡಬಹುದು, ದಹನಾನಂತರ ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಮರುದೇಹಸ್ಪರ್ಶ ಅನುಮತಿ—ಇವುಗಳ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ದೇಹಸ್ರಾವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಶೌಚ (ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ರಕ್ತಸ್ರಾವ/ಗರ್ಭಪಾತ ಸೇರಿ), ಜನನಸಂಬಂಧಿ ಸೂತಕ ಮತ್ತು ಮರಣಸಂಬಂಧಿ ಮೃತಕ—ಇವುಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ವರ್ಣಭೇದ, ಬಂಧುತ್ವದ ಸಮೀಪತೆ (ಸಪಿಂಡ, ಸುಕುಲ್ಯ, ಗೋತ್ರಿನ್) ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಹಂತ (ಹಲ್ಲು ಬರುವ ಮೊದಲು, ವಿವಾಹದ ಮೊದಲು, ಚೂಡಾಕರ್ಮದ ನಂತರ) ಪ್ರಕಾರ ಅಶೌಚಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನವಿಧಿ, ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯನ, ಉದಕಕ್ರಿಯೆ, ಪಿಂಡಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಶಿಶುಗಳಿಗೆ ದಹನ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿ, ಆಹಾರ/ದಾನ/ಶ್ರಾದ್ಧದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು, ಹಾಗೂ ಹಲವು ಅಶೌಚಗಳು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಬಂದರೆ ಭಾರಿಯಾದ ಅಶೌಚವೇ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ—ಎಂಬ ನಿಯಮವೂ ಇದೆ. ಮಿಂಚು/ಅಗ್ನಿಮರಣ, ಮಹಾಮಾರಿ, ಕ್ಷಾಮ-ಯುದ್ಧ-ಆಪತ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳು, ಅಸಪಿಂಡ ಶವವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪತಿತಾದಿ ವರ್ಗಗಳ ಅಪವಾದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮನು ಮುಂತಾದ ಋಷಿವಚನಾಧಾರದಿಂದ ಗೃಹಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಶೌಚವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಧರ್ಮತಂತ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ (ಯಥಾವಿಧಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದವ) ಮತ್ತು ಅಸಂಸ್ಕೃತ (ಸಂಸ್ಕಾರರಹಿತ) ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮರಣೋತ್ತರ ಗತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಇನ್ನೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ದೊರಕಬಹುದು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾಸಂಬಂಧಿತ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿ ವಿಧಿಗಳ ಫಲಪ್ರಭಾವ—ಅಸ್ಥಿಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಪ್ರೇತೋನ್ನತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಸ್ಥಿಗಳು ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟು ಕಾಲ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಇದೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವರು ಮತ್ತು ಪತಿತರಿಗೆ ವಿಧಿಕರ್ಮಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ ಹೇಳಿದರೂ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಪತಿತ ಪ್ರೇತಕ್ಕೂ ನಾರಾಯಣಬಲಿ ಅನುಗ್ರಹೋಪಾಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮರಣವು ಯಾರ ಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಪರಲೋಕಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಸಹಚರ (ಯಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖ) ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಚಕ್ರ, ವಸ್ತ್ರ ಬದಲಿಸುವಂತೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಮತ್ತು ದೇಹಧಾರಿ ಆತ್ಮ ಅಸಂಗ ಎಂಬ ಅರಿವಿನಿಂದ ಶೋಕ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರನು ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ವನತಪಸ್ವಿಯ ನಿಯತ ಜೀವನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗೃಹಸ್ಥ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಮಧ್ಯೆ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸೇತುವೆಯಂತೆ. ಜಟಾಧಾರಣೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಪಾಲನೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಶಯನ, ಜಿಂಕಚರ್ಮ ಧಾರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಮಾಜದಿಂದ ದೂರವಾದರೂ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವನನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಆಹಾರ (ಹಾಲು, ಕಂದಮೂಲ, ನೀವಾರ ಕಾಡು ಅಕ್ಕಿ, ಹಣ್ಣು), ದಾನ ಸ್ವೀಕಾರ ನಿರಾಕರಣೆ, ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಇವು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತವೆ. ದೇವಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮ; ಯತಿಗಳಿಗೆ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯ ಸೂಚನೆ. ಮಕ್ಕಳೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೂ ಸ್ಥಿರರಾದಾಗ ಗೃಹಸ್ಥನು ಅರಣ್ಯಾಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಋತು ತಪಸ್ಸು—ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ-ಮಳೆಯ ಸಹನೆ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ತೇವ ವಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ಸಾಧನೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನಾವರ್ತನದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ವ್ರತ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈರಾಗ್ಯದ ಅಚಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯತಿ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಮೋಚಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈರಾಗ್ಯ ಉದಯಿಸಿದ ಕ್ಷಣವೇ ಸನ್ನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಇಷ್ಟಿ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಬಾಹ್ಯ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಅಂತರಾಗ್ನಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು—ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡದಿಂದ ಅಂತರ್ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತಿರುಗುವ ಸೂಚನೆ. ಏಕಾಂತವಾಸ, ಅಪರಿಗ್ರಹ, ಅಲ್ಪಾಹಾರ, ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತೆ, ಸತ್ಯಶುದ್ಧ ವಾಣಿ-ಕಾಯ-ಮನೋ ಆಚರಣೆ, ಹಾಗೂ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಭಾರವಾಗದಂತೆ ಭಿಕ್ಷಾ ನಿಯಮಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕುಟೀರಕ→ಬಹೂದಕ→ಹಂಸ→ಪರಮಹಂಸ ಎಂಬ ಭಿಕ್ಷುಕ ಹಂತಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುವ ಅಂತರಮುಖತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಯಮ-ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ (ಗರ್ಭ/ಅಗರ್ಭ; ಪೂರಕ-ಕುಂಭಕ-ರೇಚಕ ಮಾತ್ರೆಗಳೊಂದಿಗೆ), ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಎಂಬ ಯೋಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಯತಿ-ಚರ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾವಾಕ್ಯಶೈಲಿಯ ಅದ್ವೈತ ದೃಢೀಕರಣ—ಆತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮ/ವಾಸುದೇವ/ಹರಿ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸನ್ನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೈತಿಕ ಕಠೋರತೆ ಮತ್ತು ನೇರ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಷಟ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮೃತಿ-ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ—ಮನುದಿಂದ ಪರಾಶರ ತನಕ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಪಸ್ತಂಬ, ವ್ಯಾಸ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮೊದಲಾದವರು. ವೈದಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ—ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಕಾಮ್ಯ, ಇಚ್ಛಾಪ್ರೇರಿತ ಕರ್ಮ) ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠ ವೈರಾಗ್ಯ). ತಪಸ್ಸು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಅಹಿಂಸೆ, ಗುರುಸೇವೆ ಇವು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಸಾಧನೆಗಳು; ಅದೇ ನಿಃಶ್ರೇಯಸ ಮತ್ತು ಅಮರತ್ವಕ್ಕೆ ಪರಮೋಪಾಯ. ನಂತರ ಆಚಾರತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ವೇದಪಠಣಕ್ಕೆ ಕಾಲ-ದೇಶ ನಿಯಮಗಳು, ಉಪಾಕರ್ಮ-ಉತ್ಸರ್ಗ ವಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಅನಧ್ಯಾಯ (ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವಿರಾಮ) ಕಾರಣಗಳ ವಿಶದ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡುತ್ತದೆ—ಮರಣಾಶೌಚ ಅವಧಿ, ಗ್ರಹಣ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳು, ಗುಡುಗು/ವಾತಾವರಣ ಅಶಾಂತಿ, ಉಲ್ಕಾಪಾತ-ಭೂಕಂಪ, ಶವ-ಶ್ಮಶಾನ ಅಥವಾ ಪತಿತಸ್ಪರ್ಶ, ಅಶುಭ ಶಬ್ದಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳು; ಒಟ್ಟು 37 ಅನಧ್ಯಾಯಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಚರಣಾ ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯನ್ನು ಭುಕ್ತಿ (ಸೌಖ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧಿ) ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವ ಧರ್ಮನಕ್ಷೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರ; ಆಸನಕ್ರಮ ಪೂರ್ವಮುಖ, ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಷಮ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮಾತೃಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಇದೇ ನಿಯಮ. ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವೇದೇವರ ಆವಾಹನ, ಪವಿತ್ರಯುಕ್ತ ಪಾತ್ರಗಳು, ಧಾನ್ಯಕಣ ಚಲ್ಲುವುದು, ಹಾಲು ಹಾಗೂ ಯವ/ಎಳ್ಳು ಸೇರಿಸುವುದು, ಅರ್ಘ್ಯದಾನ, ಮತ್ತು ಪಿತೃಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಕ್ರಮೆ. ಪಿತೃಯಜ್ಞಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ, ಹುತಶೇಷ ವಿತರಣೆ, ಪಾತ್ರಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗುಷ್ಠಸ್ಪರ್ಶসহ ಪಠಣದಿಂದ ಅನ್ನಶುದ್ಧಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ-ಜಲದಾನ, ದಕ್ಷಿಣಮುಖ ಪಿಂಡದಾನ, ಸ್ವಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಯ್ಯೋದಕ, ಸ್ವಧಾ ವಾಕ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ, ವಿಧಿವಿಸರ್ಜನೆ, ಭೋಜನಾನಂತರ ನಿಯಮಗಳು. ಏಕೋದ್ಧಿಷ್ಟ-ಸಪಿಂಡೀಕರಣ ಭೇದ, ಮರಣದಿನ/ಮಾಸಿಕ/ವಾರ್ಷಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧಚಕ್ರ, ಆಹಾರ-ದಾನಗಳ ಫಲ, ಗಯಾ ಮತ್ತು ಶುಭಕಾಲಗಳು, ಹಾಗೂ ಪಿತೃಗಳು ಶ್ರಾದ್ಧದೇವತೆಗಳಾಗಿ ಆಯು, ಧನ, ವಿದ್ಯೆ, ಸ್ವರ್ಗ, ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರನು ನವಗ್ರಹ ಹೋಮದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ವಿಧಿ-ತಾಂತ್ರಿಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಮೃದ್ಧಿ, ಶಾಂತಿ, ಮಳೆ, ಆಯುಷ್ಯ, ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅಭಿಚಾರಾದಿ ಕಠಿಣ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೂ ಪರಿಹಾರ/ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಕೇತು ತನಕ ಒಂಬತ್ತು ಗ್ರಹದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ತಾಮ್ರ, ಸ್ಫಟಿಕ, ರಕ್ತಚಂದನ, ಸ್ವರ್ಣ, ಅರ್ಕಕಾಷ್ಠ (ಜೋಡಿ ರೂಪ), ರಜತ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಸೀಸ. ಸ್ವರ್ಣಲೇಖನ ಅಥವಾ ಸುಗಂಧ ಮಂಡಲ-ರೇಖಾಂಕನ, ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವಸ್ತ್ರ-ಪುಷ್ಪ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ, ಕಂಕಣ, ಗುಗ್ಗುಳು ಧೂಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಧಿ ಇದೆ. ಋಕ್/ಮಂತ್ರ ಪಠಣಕ್ರಮ, ಸಮಿಧೆಗಳ ಕ್ರಮ, ಮತ್ತು ಜೇನು-ತುಪ್ಪ-ಮೊಸರು ಸಹಿತ ಪ್ರತಿಗ್ರಹ 128 ಅಥವಾ 28 ಆಹುತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೈವೇದ್ಯ, ಗ್ರಹಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜಭೋಜನ, ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಾ-ಕ್ರಮ—ಹಸು, ಶಂಖ, ವೃಷಭ, ಸ್ವರ್ಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಅಶ್ವ ಮುಂತಾದವು—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಏರಿಳಿತ ಹಾಗೂ ಲೋಕಸ್ಥಿತಿ ಗ್ರಹಶಕ್ತಿಗಳ ಅಧೀನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಗ್ರಹಪೂಜೆ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
ಅಗ್ನಿ–ವಸಿಷ್ಠ ಸಂವಾದದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ—ಹೃದಯಸ್ಥ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧ, ದಾನ ಮತ್ತು ಆಹಾರ-ನಿಯಮಗಳು; ಗ್ರಹಣ-ಸಂಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಾನ ಹಾಗೂ ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳ ವಿಶೇಷ ಫಲ; ಅಗ್ನಿ ಇಲ್ಲದಾಗ ವೈಶ್ವದೇವದ ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಬಲವಂತ/ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಅಶೌಚ ಕುರಿತು ಶುದ್ಧಿ-ಚರ್ಚೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅದ್ವೈತದ ತಿದ್ದುಪಡಿಯೂ ಇದೆ—ಆತ್ಮನ ಹೊರಗೆ ‘ಎರಡನೆಯದು’ ಕಾಣದವನಿಗೆ ವಿರೋಧ-ಭೇದಗಳು ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಯೋಗಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧವೇ ಪರಮ ಯೋಗ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಪರಮಾತ್ಮ/ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುವುದು; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರೀ (ಗಾಯತ್ರಿ) ಪರಮ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ (ನೀಚ ಜನ್ಮಗಳು, ದೀರ್ಘಕಾಲ) ವಿವರಿಸಿ—ಪಾಪನಾಶಕ್ಕೆ ಯೋಗವೇ ಅನುತ್ತರ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ವಿಧಿಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂತರಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ವೇದ–ಸ್ಮೃತಿ ಮೂಲವಾದ “ಪಂಚವಿಧ” ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಆಚರಣಾಧಿಕಾರವು ವರ್ಣಪರಿಚಯದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳು ಜೀವನಾವಸ್ಥೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಧಿಸಲಾದ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳು ಎಂದು ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲೂ (ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಯತಿ) ಅನ್ವಯಿಸುವ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ—ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಉದ್ದೇಶಭೇದ: ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥ (ಮಂತ್ರ, ಯಜ್ಞ), ದೃಷ್ಟಾರ್ಥ, ಮಿಶ್ರಾರ್ಥ (ವ್ಯವಹಾರ, ದಂಡ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿ–ಸ್ಮೃತಿ ಸಾಮಂಜಸ್ಯ, ಅನುವಾದ (ಗುಣಾರ್ಥ, ಪರಿಸಂಖ್ಯಾರ್ಥ) ಹಾಗೂ ಅರ್ಥವಾದ (ಪ್ರಶಂಸಾತ್ಮಕ/ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ಮಕ)ಗಳ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ನಂತರ 48 ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಪಂಚಯಜ್ಞ, ಪಾಕಯಜ್ಞ–ಹವಿರ್ಯಜ್ಞ–ಸೋಮಯಾಗಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು, ನಿತ್ಯಾಚಾರ (ವಾಣಿ, ಸ್ನಾನ–ಭೋಜನ ನಿಯಮ), ದಾಹ/ದಶಾಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲದವರಿಗೂ ಅರ್ಹತೆ, ಪಂಕ್ತಿದೋಷ ಶಮನ, ಹಾಗೂ ಪಂಚ ಪ್ರಾಣಾಹುತಿಗಳ ನಿರೂಪಣೆ ಇದೆ.
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ‘ಗ್ರಹ-ಯಜ್ಞ’ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಮೃದ್ಧಿ, ಶಾಂತಿ, ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ. ಹೋಮದ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳು—ಅಯುತ (10,000), ಲಕ್ಷ (100,000), ಕೋಟಿ (10,000,000)—ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಿಂದ ಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಮಂಡಲದ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧಿದೇವತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯಧಿದೇವತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ಕಾಷ್ಠ-ಸಮಿಧ್-ಹವಿಷ್ಯ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, 108 ಆಹುತಿಗಳು ಮತ್ತು 108 ಕುಂಭಗಳು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ, ವಸೋಧಾರಾ, ದಕ್ಷಿಣೆ, ಅಭಿಷೇಕ ಮಂತ್ರಗಳು—ಮಹಾದೇವರು, ನವಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ದಾನ (ಸುವರ್ಣ, ಗೋವು, ಭೂಮಿ, ರತ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಶಯ್ಯೆ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಯುದ್ಧವಿಜಯ, ವಿವಾಹ, ಉತ್ಸವ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮುಂತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ/ಕೋಟಿ ಹೋಮಗಳಿಗೆ ಕುಂಡಮಾಪ, ಋತ್ವಿಜರ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ತ್ರಿಕೋಣ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮಾ-ಕರ್ಮಸಹಿತ ಅಭಿಚಾರ/ವಿದ್ವೇಷಣ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ, ಕರ್ಮ-ಧರ್ಮಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪುಷ್ಕರನ ನ್ಯಾಯ–ವಿಧಿ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ನಿಯತ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುವವರನ್ನು ರಾಜನು ದಂಡಿಸಬೇಕು; ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಲಿ ಅನುದ್ದೇಶವಾಗಲಿ ನಡೆದ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ನಂತರ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶೌಚ–ಅಶೌಚ ನಿಯಮಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ—ಮಹಾಪಾತಕಿಗಳು, ರಜಸ್ವಲೆಯರು, ಪತಿತರು, ಬಹಿಷ್ಕೃತ/ಅಂತ್ಯಜ ಗುಂಪುಗಳು, ನಿಂದಿತ ವೃತ್ತಿಯವರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನ್ನ ಅಥವಾ ಸಂಪರ್ಕ ಯಾವಾಗ ಅಶುದ್ಧಿ ತರುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರ ಕಡ್ಡಾಯವೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಕೃಚ್ಛ್ರ, ತಪ್ತಕೃಚ್ಛ್ರ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ, ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ಎಂಬ ಹಂತ ಹಂತದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು ನಿಷಿದ್ಧ ಆಹಾರ, ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ, ಅಪವಿತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸೇವನೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಿಗೆ ನಿಯೋಜಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಪಾತಕಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ಸುರಾಪಾನ, ಸ್ತೇಯ, ಗುರುತಲ್ಪಗಮನ—ಗಳ ಲಕ್ಷಣ, ಸಮದೋಷಕರ್ಮಗಳು, ಉಪಪಾತಕಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತಿಭ್ರಂಶಕರ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಧರ್ಮ, ಶೌಚಶಾಸನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗೀಕರಣಗಳನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಧಿಶುದ್ಧಿ ಪರಸ್ಪರ ಬಲಪಡಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳೆಂದು ಅಗ್ನೇಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಮಹಾಪಾತಕಾದಿ ಗಂಭೀರ ಪಾಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ದೋಷಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ರಮಣಸೂಚಕವಾಗಿ ‘ಮಾರ್ಜಾರ-ವಧ’ (ಬೆಕ್ಕನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು) ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಬೋಧನಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಾಪ-ವರ್ಗೀಕರಣವು ಕೇವಲ ನೈತಿಕ ಲೇಬಲ್ ಅಲ್ಲ; ಸಮಚಿತ್ತ ಪರಿಹಾರ—ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ—ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ನಕ್ಷೆಯಂತಿದೆ. ಈ ಉಪಸಂಹಾರವು ಕೊಂಡಿಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ, ಪಾಪ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ತಂತ್ರ, ಅಂದರೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಕಡೆಗೆ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು ಅಥವಾ ರಾಜಧರ್ಮದಂತೆ ಮೊದಲು ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ನಂತರ ವಿಧಾನಗಳು—ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೀಗಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ ಒಂದಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣ 170) ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಧರ್ಮ-ತಂತ್ರವಾಗಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಗತಿಗೂ ಕರ್ಮಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಶೌಚ ನಿವಾರಣೆಗೆ. ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಪತಿತನೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸಂಗತಿ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ದೋಷಕರ “ಸಂಗ” ಪೌರೋಹಿತ್ಯ ಸೇವೆ, ಉಪದೇಶ ಅಥವಾ ಮೈಥುನದಿಂದಲೇ, ಕೇವಲ ಪ್ರಯಾಣ/ಭೋಜನ/ಆಸನ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ನಂತರ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಕ್ರಮ—ಪತಿತನಂತೆ ವ್ರತ ಸ್ವೀಕಾರ, ಸಪಿಂಡರೊಂದಿಗೆ ಜಲದಾನ, ಪ್ರೇತಸಮಾನವಾಗಿ ಘಟವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವ ಸಂಕೇತ, ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಹಾರ. ಮುಂದಾಗಿ ಕೃಚ್ಛ್ರ, ತಪ್ತಕೃಚ್ಛ್ರ, ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಪರಾಕ, ಶಾಂತಪನ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಂತ ಹಂತದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳನ್ನು ಚಾಂಡಾಲ-ಸ್ಪರ್ಶ, ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ, ಶವ-ಸಂಪರ್ಕ, ರಜಸ್ವಲಾ ಅಶೌಚ, ಅಯೋಗ್ಯ ದಾನ, ನಿಷಿದ್ಧ ವೃತ್ತಿ, ಯಜ್ಞ-ಲೋಪ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುತಾಪವನ್ನು ಹೋಮ, ಜಪ, ಉಪವಾಸ, ಪಂಚಗವ್ಯ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಉಪನಯನ/ಸಂಸ್ಕಾರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಶುದ್ಧಿ-ಪ್ರಕರಣ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಪಾಠಭೇದಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಂಕಲನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರನು—ಮಂತ್ರಜಪ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾಚರಣೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪೌರುಷಸೂಕ್ತ ಪಠಣ, ಅಘಮರ್ಷಣ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಮೂರ ಬಾರಿ ಪಠಣೆ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ವಾಯು-ಯಮ ಸಂಬಂಧಿತ ಅನುಶಾಸನಗಳು, ಹಾಗೂ ಗಾಯತ್ರೀ-ವ್ರತ. ನಂತರ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿ ತಪಸ್ಸುಗಳು ದೇಹ-ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ—ಮುಂಡನ, ಸ್ನಾನ, ಹೋಮ, ಹರಿ-ಪೂಜೆ, ಹಗಲು ನಿಂತಿರುವುದು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು. ಯತಿ ಮತ್ತು ಶಿಶು ರೂಪ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಗಳು ಗ್ರಾಸ/ಪಿಂಡ ಪ್ರಮಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ; ತಪ್ತಕೃಚ್ಛ್ರ-ಶೀತಕೃಚ್ಛ್ರ ಚಕ್ರಗಳು; ಪಂಚಗವ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಕಠಿಣ ಅತಿಕೃಚ್ಛ್ರ. ಶಾಂತಪನ, ಮಹಾ/ಅತಿಶಾಂತಪನ, ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಪರಾಕ ಉಪವಾಸ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಕ್ರಮಗಳು ‘ಪಾದ’ಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು, ಎಲೆ, ನೀರು, ಬೇರು, ಎಳ್ಳು, ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚ ಆಧಾರಿತ ವಿಶೇಷ ಕೃಚ್ಛ್ರಗಳು; ದೇವಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಬಲ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಪನಾಶ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ಕ್ರಮದ ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ರೂಪಿತವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ। ‘ರಹಸ್ಯ-ಆದಿ’ ಗುಪ್ತ/ಅಂತರಂಗ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧೀಕರಣವು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ದಂಡವಲ್ಲ; ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಅಂತರಶುದ್ಧಿ, ನಿಯಮ-ಸಂಯಮಾಧಾರಿತ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೋಷಗಳ ಪರಿಹಾರವೂ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ। ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ—ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪದೇಶವು ಲೋಕಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನಗಳ ಶಿಖರವಾಗಿ ನಿಂತು, ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಪರಿಹಾರವಾದ ಸ್ತೋತ್ರ-ಜಪದ ಕಡೆಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ। ಧರ್ಮವು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರಂಗ ಪುನಃಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡಕ್ಕೂ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಧ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಣವಿಯೋಗ (ಮರಣ) ಉಂಟುಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಪರಾಧಭಾರ ಕೇವಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹತ್ಯೆಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ—ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಸಂಯುಕ್ತ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗುಂಪಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದು, ಹಾಗೂ ಪರೋಕ್ಷ ಕಾರಣವಾಗುವುದು (ಹಿಂಸೆ/ಬಲವಂತದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಸಹಿತ) ಕೂಡ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಾಗಿ, ಮಹಾಪಾತಕವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ನಿರ್ಣಯದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧಕ್ಕೆ ಮಹಾಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು—ಆತ್ಮತ್ಯಾಗ, ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು-ಚಿಹ್ನಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷಾಜೀವನ, ಹಾಗೂ ಆಚರಣಾಧಾರಿತ ಕಡಿತಗಳು—ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲತೆ (ವೃದ್ಧರು, ಮಹಿಳೆಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ರೋಗಿಗಳು) ಪ್ರಕಾರ ದಂಡಕ್ರಮ, ಗೋವಧ, ಗಾಯ, ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಮರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ಶೌಚ-ಅಶೌಚ/ಆಹಾರದ ದೂಷಣ, ಮದ್ಯಾದಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಸೇವನೆ, ಕಳ್ಳತನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಾನ-ರಾಜದಂಡ ನ್ಯಾಯ, ಮತ್ತು ಗುರುತಲ್ಪಾದಿ ಲೈಂಗಿಕ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಮರಣಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಅಥವಾ ಬಹುಮಾಸ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುವ ನ್ಯಾಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಔಷಧವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
ಅಗ್ನಿ ದೇವರು—ಪೂಜೆ, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳು ಅಥವಾ ಹೋಮದಲ್ಲಿ ಲೋಪ/ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದರೆ ವಿಧಿಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಪ್ಪಿದ ಪೂಜೆಗೆ ಎಂಟುನೂರು ಜಪ ಮತ್ತು ದ್ವಿಗುಣ ಪೂಜೆ; ದೇವತಾಸಂಬಂಧಿತ ಅಶೌಚಕ್ಕೆ ಪಂಚೋಪನಿಷತ್ ಮಂತ್ರಗಳು, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನದಿಂದ ಶಾಂತಿ. ದೂಷಿತ ಹೋಮದ್ರವ್ಯ, ಹಾನಿಯಾದ ನೈವೇದ್ಯ, ಮಂತ್ರ-ದ್ರವ್ಯ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ದೂಷಿತ ಭಾಗವನ್ನಷ್ಟೇ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ, ಮೂಲಮಂತ್ರ ಜಪವನ್ನು ಪುನಃ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮೆ ಬಿದ್ದುದು/ಒಡೆದುದು/ಕಳೆದುಹೋದಂತಹ ಗಂಭೀರ ದೋಷಕ್ಕೆ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ನೂರು ಆಹುತಿಗಳು. ನಂತರ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸoteriology ಕಡೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ—ನಿಜವಾದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಪರಮ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಹರಿ-ಸ್ಮರಣೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಪರಾಕ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ; ಗಾಯತ್ರಿ, ಪ್ರಣವ-ಸ್ತೋತ್ರ, ಸೂರ್ಯ/ಈಶ/ಶಕ್ತಿ/ಶ್ರೀಶ ಮಂತ್ರಜಪ; ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ, ದಾನ-ಮಹಾದಾನಗಳು, ಹಾಗೂ ‘ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ’ ಎಂಬ ಅದ್ವೈತ ಧ್ಯಾನ ಪಾಪನಾಶಕ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯೇ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಕರ್ತನೆಂದು ಹೇಳಿ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶಸ್ವರೂಪವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.