Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಹರಿಯ ಚಕ್ರ-ಚಿಹ್ನಿತ ರೂಪಗಳ ಪೂಜಾವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಾಮ್ಯ, ಅಕಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ಉಭಯಾತ್ಮಿಕ (ಮಿಶ್ರ) ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಮೀನಾದಿ ರೂಪವರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬಿಂದು-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿ, ವರಾಹ-ನರಸಿಂಹ-ವಾಮನ ಸಂಬಂಧಿತ ಮೋಕ್ಷಮುಖಿ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಂಡಲರಚನೆ (ಚತುರಸ್ರದೊಳಗೆ ಚಕ್ರಾಬ್ಜ; ಮುಂದೆ ಷೋಡಶ-ಅರ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟದಳ), ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಕೈ-ದೇಹದಲ್ಲಿ ಷಡಂಗ-ನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಮುದ್ರೆಗಳ ಕ್ರಮ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಪರಿಧಿಯಾಗಿ ಗುರು, ಗಣ, ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ/ಕರ್ತೃ/ಹರ್ತೃ, ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಪೂಜೆ; ಜೊತೆಗೆ ವೇದಾಧಾರಗಳು, ಆಧಾರಾನಂತಕ, ಭೂ, ಪೀಠ, ಪದ್ಮಾದಿ ಪದರಗಳು ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿ ಮಂಡಲಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ/ಚಕ್ರ/ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಪೂರ್ವಪೂಜೆ ಇಲ್ಲದೆ ಶಾಲಗ್ರಾಮಪೂಜೆ ‘ನಿಷ್ಫಲ’ ಎಂದು, ಆಗಮಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಭಾವವೇ ಸಿದ್ಧಿ-ಧರ್ಮಫಲಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिमूर्तिलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः अथ सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिपूजाकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यै वदामि ते त्रिविधा स्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका
ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿ ಮೂರ್ತಿಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ನಲವತ್ತಾರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿ ಪೂಜಾಕಥನ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಿಮಗೆ ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿ ಚಕ್ರಾಂಕಿತ ರೂಪಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಹರಿಯ ಪೂಜೆ ಮೂರು ವಿಧ—ಕಾಮ್ಯ, ಅಕಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ಉಭಯಾತ್ಮಿಕ।
Verse 2
मीनादीनान्तु पञ्चानां काम्याथो वोभयात्मिका मध्यचक्राधः सूक्ष्मविन्दुक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यार्थेवोभयात्मकेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य नृसिंहस्य वामनस्य च मुक्तये
ಮೀನಾದಿ ಐದು (ರೂಪ/ಮಂತ್ರ)ಗಳಿಗೆ ಫಲ ಕಾಮ್ಯವೂ ಹಾಗೂ ಉಭಯಾತ್ಮಿಕವೂ ಆಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಚಕ್ರದ ಕೆಳಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬಿಂದು ಇರುತ್ತದೆ—ಇದು ಚಿಹ್ನಿತ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ-ಪಾಠ; ಮತ್ತೊಂದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ್ಯಾರ್ಥೇ ಉಭಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂದು ಇದೆ. ವರಾಹ, ನೃಸಿಂಹ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ (ಈ ವಿಧಿ) ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ।
Verse 3
चक्रादीनां त्रयाणान्तु शालग्रामार्चनं शृणु उत्तमा निष्फला पूजा कनिष्ठा सफलार्चना
ಚಕ್ರಾದಿ ಮೂರು (ವಿಷ್ಣು-ಚಿಹ್ನ)ಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮಾರ್ಚನೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ‘ಉತ್ತಮ’ ಪೂಜೆ (ಅಂತರಭಾವ ಶುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದೆ) ನಿಷ್ಫಲ; ಆದರೆ ‘ಕನಿಷ್ಠ’ ಪೂಜೆಯೂ, ಅದು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಚನೆಯಾದರೆ, ಫಲಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 4
मध्यमा मूर्तिपूजा स्याच्चक्राब्जे चतुरस्रके प्रणवं हृदि विन्यस्य षडङ्गङ्करदेहयोः
ಮಧ್ಯಮ ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆ ಚಕ್ರಾಬ್ಜವನ್ನು ಚತುರಸ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ವಿನ್ಯಸಿಸಿ ಕೈಗಳಲ್ಲೂ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಷಡಂಗ-ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 5
कृतमुद्रात्रयश् चक्राद् वहिः पूवे गुरुं यजेत् आप्ये गणं वायवे च धातारं नैरृते यजेत्
ಮೂರು ಮುದ್ರைகளை ಮಾಡಿ ಚಕ್ರ (ಮಂಡಲ)ದ ಹೊರಗೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಗುರುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಆಪ್ಯ (ಜಲ/ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಗಣನನ್ನು, ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಧಾತೃನನ್ನು, ನೈಋತ್ಯ (ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಧಾತೃನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 6
विधातारञ्च कर्तारं हर्तारं दक्षसौम्ययोः विश्वक्सेनं यजेदीशे आग्नेये क्षेत्रपालकम्
ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಧಾತೃ, ಕರ್ತೃ, ಹರ್ತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಈಶಾನ (ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನನನ್ನು, ಆಗ್ನೇಯ (ದಕ್ಷಿಣ-ಪೂರ್ವ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲಕನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 7
ऋगादिवेदान् प्रागादौ आधारानन्तकं भुवं पीठं पद्मं चार्कचन्द्रवह्न्याख्यं मण्डलत्रयं
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಋಗ್ವೇದಾದಿ ವೇದಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಸಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಆಧಾರ-ಅನಂತಕ, ಭೂ-ಪಟಲ, ಪೀಠ, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಕ (ಸೂರ್ಯ), ಚಂದ್ರ, ವಹ್ನಿ (ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಮಂಡಲತ್ರಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Verse 8
आसनं द्वादशार्णेन तत्र स्थाप्य शिलां यजेत् अस्तेन च समस्तेन स्ववीजेन यजेत् क्रमात्
ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆಸನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಮಂತ್ರದಿಂದ, ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಸಮೂಹದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವ ಬీజಮಂತ್ರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 9
पूर्वादावथ वेदाद्यैर् गायत्रीभ्यां जितादिना प्रणवेनार्चयेत् पञ्चान्मुद्रास्तिस्रः प्रदर्शयेत्
ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವೇದದ ಆದಿ (ಆಹ್ವಾನ) ಭಾಗಗಳ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಎರಡು ಗಾಯತ್ರೀಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ‘ಜಿತ…’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಐದು ಮುದ್ರೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮೂರು ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬೇಕು।
Verse 10
विश्वक्सेनस्य चक्रस्य क्षेत्रपालस्य दर्शयेत् शालग्रामस्य प्रथमा पूजार्थो निष्फलोच्यते
ಮೊದಲು ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ, ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲರನ್ನು (ಆದರದಿಂದ) ಸೂಚಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪೂರ್ವಕ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಶಾಲಗ್ರಾಮ ಪೂಜೆ ಫಲರಹಿತವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 11
पूर्ववत् षोडशारञ्च सपद्मं मण्डलं लिखेत् शङ्खचक्रगदाखड्गैर् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजेत्
ಹಿಂದಿನಂತೆ ಹದಿನಾರು ಅರೆಗಳಿರುವ ಪದ್ಮಸಹಿತ ಮಂಡಲವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು. ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ಖಡ್ಗ ಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪೂರ್ವವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 12
पूर्वे सौम्ये धनुर्वाणान् वेदाद्यैर् आसनं ददेत् शिलां न्यसेद् द्वादशार्णैस्तृतीयं पूजनं शृणु
ಶುಭ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಧನುರ್ವಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವೇದಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆಸನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಬೇಕು. ಈಗ ತೃತೀಯ ಪೂಜನವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳು।
Verse 13
अष्टारमब्जं विलिखेत् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजयेत् चतुर्भिः पूर्ववद्यजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टार्णेनासनं दत्वा तेनैव च शिलां न्यसेत् पूजयेद्दशधा तेन गायत्रीभ्यां जितं तथा
ಎಂಟು ದಳಗಳ ಪದ್ಮಮಂಡಲವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು. ಗುರುದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪೂರ್ವವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲ್ಕು (ಉಪಚಾರ/ಅಂಗ)ಗಳಿಂದಲೂ ಪೂರ್ವವತ್, ಗಂಧಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ. ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆಸನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಅದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ದಶವಿಧವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಎರಡು ಗಾಯತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ‘ಜಿತ’ ಮಂತ್ರದಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes ritual sequencing and ritual-geometry: constructing specific maṇḍalas (cakrābja-in-square; sixteen-spoked; eight-petalled), performing praṇava-hṛdaya installation and ṣaḍaṅga-nyāsa, and completing directional worship—especially Viśvaksena, Sudarśana Cakra, and Kṣetrapāla—as mandatory preliminaries for efficacious Śālagrāma arcana.
It ties external correctness (mantra, nyāsa, mudrā, maṇḍala, and dikpūjā) to inner disposition (bhāva), warning that even ‘highest’ worship can be fruitless without proper orientation, while disciplined arcana—though ‘inferior’ in form—becomes fruitful, aligning siddhi, protection, and devotion toward dharma and mukti.