Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ಛಂದೋಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಗಾಯತ್ರಿಯನ್ನು ವೈದಿಕ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಮಾತೃಕೆಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಏಕಾಕ್ಷರ ಬೀಜರೂಪವಾಗಿ, ಹದಿನೈದು-ಅಕ್ಷರ ಮಂತ್ರರೂಪವಾಗಿ, ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ-ಸಂಬಂಧಿತ ರೂಪವಾಗಿ ಕೂಡ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವೈದಿಕ ಪ್ರಯೋಗಭೇದದಿಂದ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಅಕ್ಷರಮಾತ್ರೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ—ಯಜುಃ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ 6, ಸಾಮಗಾನಗಳಲ್ಲಿ 12, ಋಗ್ವೇದ ಋಚಗಳಲ್ಲಿ 18; ಸಾಮನ ಮಾದರಿಗಳು ಎರಡು-ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ನಿಯಮವಿದೆ. ಮುಂದಿನ ವಿಧಿಗಳು—ಋಕ್ಮಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ಥ’ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಅನುಮತಿತ; ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯವು ನಾಲ್ಕು-ನಾಲ್ಕಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಇತರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ; ‘ಆತುರ್ಯಾ’ಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೋಪ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನ. ಉಷ್ಣಿಕ್, ಅನುಷ್ಟುಭ್, ವೃಹತೀ, ಪಂಕ್ತಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್, ಜಗತೀ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಕ್ರಮಿಕ ವಿಕಾಸಗಳಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಹೇಳಿ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು-ಮೂರು’ ಗುಂಪುಮಾಡುವ ಮಾನಕ, ಏಕಕ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ‘ಆರ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ, ಋಗ್-ಯಜುಃಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು 64-ಪದ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ವಿಧಾನ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಛಂದಃಸಾರದಲ್ಲಿ ‘ಪಾದ’ವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಘಟಕವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಆಪದ-ಪೂರಣ (ಅಕ್ಷರ/ಮಾತ್ರಾ ಪೂರ್ಣತೆ) ಪವಿತ್ರ ವರ್ಗೀಕರಣದಿಂದ ಹೇಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಛಂದಪ್ರಕಾರಾನುಸಾರ ಅಕ್ಷರ-ನಿವೇಶಗಳಿಗೆ ದೇವತಾ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗಾಯತ್ರಿಗೆ ವಸುಗಳು, ಜಗತಿಗೆ ಆದಿತ್ಯರು, ವಿರಾಜಿಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳು. ನಂತರ ಏಕಪಾದದಿಂದ ಚತುಷ್ಪಾದವರೆಗೆ ಛಂದಗಳು, ತ್ರಿಪಾದ ವಿಶೇಷತೆಗಳು, ಹಾಗೂ ಬದಲಾಗುವ ಅಕ್ಷರಸಂಖ್ಯೆಗಳು (ಸಪ್ತಾಕ್ಷರ ಪಾದಗಳೂ ಸೇರಿ) ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿವೃತ್, ನಾಗೀ, ವಾರಾಹೀ; ಉಷ್ಣಿಕ್, ಪರೋಷ್ಣಿಕ್, ಅನುಷ್ಟುಭ್; ಮಹಾವೃಹತೀ; ಪಂಕ್ತಿ-ಪ್ರಕಾರ ಭಂಡಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಛಂದಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಭೇದಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವೃಹತೀಯ ಮುಂಭಾಗ/ಮಧ್ಯ/ಊರ್ಧ್ವ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಸಂಬಂಧಿತ ‘ನವಕಾ’ ಸೇರಿಕೆಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಛಂದಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಷಡ್ಜಾದಿ ಸ್ವರಗಳು, ವರ್ಣಗಳು, ಗೋತ್ರಸಂಜ್ಞೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಛಂದಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ರಾಸ/ಅಧಿಕ ಅಕ್ಷರ (ಅವರಾಟ್/ಅಧಿಕ) ದೋಷಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದ-ದೇವತಾ ಕ್ರಮಪಠನದಿಂದ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರಾ-ಎಣಿಕೆ, ಅಕ್ಷರ-ಲೋಪ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಗಣ-ವಿನ್ಯಾಸದ ತರ್ಕದ ಮೂಲಕ ಛಂದೋಜಾತಿಗಳು (ಮಾತ್ರಿಕ ವರ್ಗಗಳು) ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪರೂಪಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳ (ಉದಾ: ಅತ್ಯಷ್ಟಿ = ಅಷ್ಟಿ) ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ–ಆರ್ಷ ದೃಷ್ಟಿಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವೈದಿಕ ಮಾಪನತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ನಂತರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹೃದಯವಾದ ಪಾದರಚನೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಮೂಲಘಟಕಗಳೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರ್ಯಾ ಕುಟುಂಬದ ಮಾತ್ರಾಧಾರಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಬೆಸ/ಸಮ ಪಾದ ನಿಯಮಗಳು, ವಿಪುಲಾ–ಚಪಲಾ–ಮಹಾಚಪಲಾ ಎಂಬ ಭೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಗೀತಿ/ಉಪಗೀತಿ/ಉದ್ಗೀತಿ ಎಂಬ ಗಾಯನಸಂಬಂಧಿ ಪದಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವೈತಾಲೀಯ, ದಶವಿಧ ಗೋಪುಚ್ಛಂದ ಯೋಜನೆ, ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿ–ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರುಹಾಸಿನೀ, ಚಾಂತಿಕಾ, ಚಿತ್ರಾ, ಉಪಚಿತ್ರಾ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಿತ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಗು’ ಮುಂತಾದ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಸ್ಮರಣೆ-ಕೋಡಿಂಗ್ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಪರಂಪರಾ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗಣನಾತ್ಮಕ ನಿಖರತೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಮವೃತ್ತಾದಿ ವರ್ಗಗಳ ನಂತರ ಈಗ ಅಸಮತೆಯ (ವಿಷಮತ್ವದ) ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೃತ್ತವನ್ನು ಮೂರು ವಿಧ—ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ, ವಿಷಮ—ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಹೊಂದುವ/ಹೊಂದದ ಅರ್ಧಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಅರ್ಧಸಮ ರಚನೆ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರಾ/ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿನ ವಿಚಲನವನ್ನು ಕೊರತೆ (ವಿಷಮ), ಅಧಿಕತೆ (ಅತಿವೃತ್ತ), ಹೊಂದಾಣಿಕೆ (ಸಾಮಾನ್ಯ) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ‘ಗ್ಲೌಕ’ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ‘ವಿತಾನಕ’ ವಿನ್ಯಾಸದಂತಹ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾದಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ವಕ್ರ/ವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪಥ್ಯಾ-ಪ್ರಯೋಗದ ನಿಯಮಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಪಲಾ, ಯುಜಸ್ವನ್, ವಿಪುಲಾ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಪ್ರಕಾರಗಳು, ಚಕ್ರಜಾತಿ, ಆಪೀಡ-ಪ್ರತ್ಯಾಪೀಡ, ಮಂಜರೀ-ಲವಣೀ, ಅಮೃತಧಾರಾ, ಸೌರಭ ಮುಂತಾದ ಗಣಕ್ರಮಾಧಾರಿತ ನಾಮರೂಪಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬೇಕಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಪುರಾಣಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಷಮ ಛಂದಗಳಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಅರ್ಧಸಮ (ಹಾಫ್-ಈಕ್ವಲ್) ಛಂದಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉಪಚಿತ್ರಕ, ಸಸಮಾನಾ, ಭೋಜಭಾಗಾ, ದ್ರುತಮಧ್ಯಾ, ಭಾಗಾಗಥಾ, ಉನನಾ, ಜಯಾ ಎಂಬ ಛಂದಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು/ರಚಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಗಣ-ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರಿತ ಲಯ-ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಖ್ಯಾನಿಕಾ ಛಂದ-ಮೋಡ್ಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಪರೀತ (ತಲೆಕೆಳಗಿನ) ರೂಪಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ರಾಜಸಾ, ಗೋಗಥಾ, ದ್ರೋಣ, ಕೇತುಮತೀ, ಜಗಾಗಥಾ, ತತಜಗಾಗಥಾ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಧರಿಣವಲ್ಲಭಾ, ಅಪರಾಕ್ರಮ, ಪುಷ್ಪಿತಾ ಮೊದಲಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹೆಸರು-ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಮವೃತ್ತ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಗಣ-ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಮಾತ್ರಾ-ಎಣಿಕೆ (ನಾಗ ಘಟಕಗಳು) ಸಹಿತ ತೋರಿಸಿ, ಅದರ ರಿವರ್ಸ್ ರೂಪ ‘ಖಂಜಾ’ವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಛಂದೋವಿದ್ಯೆ ಶುದ್ಧ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ನಿಖರ, ಪುನರುತ್ಪಾದ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಧಸಮ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಸಮವೃತ್ತ (ಸಮಾಕ್ಷರ) ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯತಿ (ವಿರಾಮ), ವಿಚ್ಛೇದ (ಛಂದೋಭೇದ) ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯಸ್ಥ ಗಣಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಸಮಾಕ್ಷರ ರಚನೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ಅನೇಕ ವೃತ್ತಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಅವುಗಳ ಗಣ-ಕ್ರಮಗಳು, ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಗುಂಪುಗಳು, ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ವರ್ಗೀಕರಣ/ಸ್ಥಾನ-ಸೂಚನೆಗಳು (ಉನ್ನತ ಗುಂಪುಗಳು, ಉಪಜಾತಿ ಪ್ರಕಾರಗಳು) ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪಿಂಗಲ ಪರಂಪರೆಯ ಪುರಾತನ ಉಪದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಗಾಥಾ-ಪ್ರಸ್ತಾರ ಹಾಗೂ ಕ್ರಮ-ಪರಿವರ್ತನ/ಪಟ್ಟಿಕಾ ತರ್ಕವನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧ್ವನಿ-ರೂಪದ ಶಿಸ್ತಿನ ವಿಜ್ಞಾನವೆಂದು ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಗಣ ಮಾದರಿಗಳ ಪಾಂಡಿತ್ಯದಿಂದ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಯಾಜ್ಞಿಕ ವಾಕ್ಯದ ನಿಖರತೆ ಉಳಿದು, ಧರ್ಮಪರಂಪರೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಗಾಥೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ‘ಪ್ರಸ್ತಾರ’ವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಎಣಿಸುವ ವಿಧಾನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಾಣ–ಹೋಲಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಷ್ಟ (ಸೂಚ್ಯಾಂಕದಿಂದ ಛಂದೋರೂಪವನ್ನು ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು) ಮತ್ತು ಉದ್ದಿಷ್ಟ (ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದು) ಕ್ರಮಗಳು, ಸಮ/ವಿಷಮ ನಿಯಮಗಳು, ಅರ್ಧೀಕರಣ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಎಣಿಕೆಯ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಮೇರೂ-ಪ್ರಸ್ತಾರ (ಪಾಸ್ಕಲ್ সদೃಶ ವಿನ್ಯಾಸ)ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತೋರಿಸಿ ‘ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾರ’ವೆಂದು—ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ದ್ವಿಗುಣಿಸಿ ಒಂದನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಅಧ್ವಾ/ಅಂಗುಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆರೋಹ–ಅವರೋಹ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಯೋಜನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಕ್ರಮವೆಂದು ಬಿಂಬಿಸಿ, ಪಠಣಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅನುಮತಿತ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸ್ತಾರ ಚರ್ಚೆಯ ನಂತರ ಛಂದಸ್ಸು-ಕೇಂದ್ರಿತ ಪಾಠಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಮಂತ್ರ, ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಧ್ವನಿಮೂಲವಾದ ‘ಶಿಕ್ಷಾ’ (ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ)ವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ವರ್ಣಸಂಖ್ಯೆ ಹೇಳಿ ಸ್ವರ-ವ್ಯಂಜನ ಭೇದಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಸ್ವಾರ, ವಿಸರ್ಗ, ಅಯೋಗವಾಹ ಮೊದಲಾದ ಉಪಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು, ಅಂತರಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಾಣಿ ಹೇಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಶಬ್ದ ಹೇಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಉಚ್ಚಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉದಾತ್ತ/ಅನುದಾತ್ತ/ಸ್ವರಿತ, ಹ್ರಸ್ವ/ದೀರ್ಘ/ಪ್ಲುತ, ಸ್ಥಾನ-ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಿ ವಕ್ಷಸ್ಥಳ, ಕಂಠ, ಶಿರ, ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ದಂತ, ನಾಸಿಕಾ, ಓಷ್ಠ, ತಾಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಉಚ್ಚಾರಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಪ್ಪು ಉಚ್ಚಾರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾನಿಕರ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಫಲ; ಶುದ್ಧ ಸ್ವರಲಯ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರ ಮಂಗಳಕರ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತಿಕರ ಎಂದು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪೃಷ್ಟ/ಈಷತ್ಸ್ಪೃಷ್ಟ/ಸ್ಪೃಷ್ಟ ವರ್ಗಗಳಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಧರ್ಮರಕ್ಷಕ ತಂತ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ।