Adhyaya 53

Verse 1

अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः

[ಪಾಠಾಂತರ ಸೂಚನೆ] ‘ಸ್ಕಂದಗಣಗಳು ಹತ್ತು ವಿನಾಯಕರು’—ಎಂದು ‘ಖ’ ಗುರುತಿತ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಿಕೆಯ ದಶಹಸ್ತ ವರ್ಣನದಲ್ಲಿ ‘ಖಡ್ಗ, ಶೂಲ, ಶತ್ರುನಾಶಕ ಶಕ್ತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠವೇ ಯುಕ್ತ; ಆದರೆ ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಾದ ಐದು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪಾಠ ಇಲ್ಲ. ಈಗ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—ಲಿಂಗಲಕ್ಷಣ. ಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಕಮಲೋದ್ಭವ (ಬ್ರಹ್ಮಾ), ಲಿಂಗಾದಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳು. ದೈರ್ಘ್ಯದ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ನಂತರ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು.

Verse 2

विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्

ವಿಷ್ಕಂಭ (ಅಗಲ)ವನ್ನು ಭೂತ-ಭಾಗಗಳ ವಿಭಾಗದಂತೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ ಚತುರಸ್ರ (ಚೌಕ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಆಯಾಮ (ಉದ್ದ)ವನ್ನು ಮೂರ್ತಿ-ಮಾನಗಳಂತೆ ವಿಭಜಿಸಿ, ಒಂದು, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 3

ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्

ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ಶಿವ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ‘ವರ್ಧಮಾನ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚತುರಸ್ರ (ಚೌಕ)ದಲ್ಲಿ ಗುಹ್ಯ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣ/ಅಕ್ಷರಗಳ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಲಾಂಛನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

Verse 4

अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः

ಎಂಟು ಅಗ್ರಗಳು (ಶಿಖರಗಳು)ಳ್ಳ ವೈಷ್ಣವ ವಿಭಾಗವು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಷೋಡಶಾಸ್ರ (ಹದಿನಾರು-ಕೋನ) ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಮತ್ತೆ ನಂತರ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಾಸ್ರ (ಮೂವತ್ತೆರಡು-ಕೋನ) ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 5

चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः

ಮೊದಲು ಅರವತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಮುಖ/ಬದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅದನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇಶಿಕ ಆಚಾರ್ಯನು ಲಿಂಗದ ಶಿರೋಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

Verse 6

विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्

ಮುಂದೆ ಲಿಂಗದ ವಿಸ್ತಾರ (ವ್ಯಾಸ)ವನ್ನು ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ಭಾಗದ ಅರ್ಧದ ಅರ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಶಿರೋಭಾಗವನ್ನು ಛತ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 7

त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं

ಯಾವ ಲಿಂಗದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲವು ಮೂರು ಸಮಾನ ಭಾಗಗಳ ಅನುಪಾತಕ್ಕೆ—ಅಂದರೆ ಆ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮವಾದ ಮಾಪಗಳಿಂದ—ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಲಿಂಗವು ಸರ್ವಕಾಮಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 8

दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं

ದೇವರಿಂದ ಪೂಜಿತನೇ! ಒಟ್ಟು ಉದ್ದದ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗವೇ ವಿಷ್ಕಂಭ (ವ್ಯಾಸ/ದಪ್ಪ)ವಾಗಿರಲಿ. ಈಗ ಎಲ್ಲಾ ಲಿಂಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು.

Verse 9

मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा

ಮಧ್ಯಸೂತ್ರ (ಕೇಂದ್ರ ರೇಖೆ)ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಆಚಾರ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ರುದ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹದಿನಾರು ಅಂಗುಲದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಆರು ಸಮಾನ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುವಂತೆ.

Verse 10

तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः

ದಂಡ ಮತ್ತು ಮಾಪನ-ಸೂತ್ರ (ಹಗ್ಗ)ಗಳಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದೇ ‘ಮಧ್ಯ’ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ (ಉನ್ನತ) ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಯವದ ಅಷ್ಟಮಾಂಶವನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು; ಉಳಿದ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಯವಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಹ್ರಾಸ ನಿಯಮವಿದೆ.

Verse 11

अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्

ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ’ (ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ/ಅಂತಿಮ) ಪ್ರಮಾಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಇದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗ’ ಪಾಠ. (ಅಥವಾ) ಆ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

Verse 12

ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः

ಐದನೇ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಒಂದು ಲಂಬ ರೇಖೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ವಿಭಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆ ಎರಡು ರೇಖೆಗಳ ಸಂಗಮ (ಜೋಡಣೆ) ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 13

एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे

ಈ ರೀತಿ ಲಿಂಗಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈಗ ಪಿಂಡಿಕಾ (ಆಧಾರ) ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳಿರಿ.

Verse 14

ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि

ಬ್ರಹ್ಮ-ಭಾಗದ ಪ್ರವೇಶ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮ-ಬಿಂದು/ಮಾಪ) ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಎತ್ತರವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಪಂಡಿತ ಆಚಾರ್ಯನು ಸಮ್ಯಕ್ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕರ್ಮಶಿಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಶಿಲೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 15

तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्

ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಉಚ್ಚ್ರಯ (ಎತ್ತರ/ಉಬ್ಬು) ತಿಳಿದು ಪಿಂಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು. ಪೀಠವು ಎರಡು ಭಾಗ ಎತ್ತರವಾಗಿರಲಿ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವು ಲಿಂಗಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಲಿ.

Verse 16

त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्

ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೂರನೇ ಭಾಗದ ಖಾತ (ಗುಂಡಿ) ಮಾಡಿ ಪೀಠವನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಪ್ರಮಾಣದ ಅರ್ಧದ ಒಂದು ಮೂರನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಬಾಹುಲ್ಯ (ಪ್ರಕ್ಷೇಪ/ಅಗಲ) ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 17

बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्

ನಂತರ ಬಾಹುಲ್ಯದ ಒಂದು ಮೂರನೇ ಭಾಗದಿಂದ ಮೇಖಲಾ (ಸುತ್ತುವ ಪಟ್ಟಿಕೆ) ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಖಾತವು ಮೇಖಲೆಗೆ ಸಮಪ್ರಮಾಣವಾಗಿರಲಿ; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಳಿಜಾರಾಗಿ ಕೆಳಮುಖವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 18

मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्

ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಮೇಖಲೆಯ ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಖಾತ (ಕತ್ತರಿಕೆ/ಕುಳಿ) ಮಾಡಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪೀಠದ ಉಚ್ಚ್ರಯವನ್ನೂ ಅದರ ವಿಕಾರಾಂಗಗಳನ್ನೂ (ಅಲಂಕಾರ ಅಂಗಗಳು) ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.

Verse 19

भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका

ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೆಡಸಿ ಪಿಂಡಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಕಂಠವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು; ಪಟ್ಟಿಕೆಯನ್ನು ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 20

द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः

ನಂತರ ಅಂಗವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಮೇಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಉಳಿದ ಪಟ್ಟಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗ ಭಾಗವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾ ಕಂಠದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಬೇಕು; ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸ ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕು.

Verse 21

निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः

ನಿರ್ಗಮ (ಹೊರಗೆ ಹೊರಡುವ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ)ದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಂದು ಭಾಗವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಶೇಷ ಪಟ್ಟಿಕೆಯ ಮಿತಿವರೆಗೆ. ಪ್ರಣಾಲ (ಜಲನಾಳ)ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗಮವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಅಂದರೆ ಒಂದು-ಮೂರನೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 22

मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्

ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಗಲವನ್ನು ಬೆರಳ ತುದಿಯ ಅಗಲದಷ್ಟು ಮಾಡಬೇಕು; ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು-ಮೂರನೇ ಭಾಗ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಧ ಪ್ರಮಾಣದ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ಸಣ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕುಳಿತ (ನಿಮ್ನ) ಭಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಾಲ/ನಿಷ್ಕಾಸ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಪಿಂಡಿಕಾಸಹಿತವಾದ ಇಂತಹ ಲಿಂಗವನ್ನು ‘ಸಾಧಾರಣ’ವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.