Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮೊದಲಿಗೆ ಪಾಂಡುಲಿಪಿ-ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಹಿಂದಿನ ಗೊಂದಲದ ಪಾಠಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಲಿಪಿ-ದೋಷವೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಶುದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯ ನಿಖರ ಪ್ರಸಾರ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ। ನಂತರ ಸ್ಕಂದನು ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ—‘ಶಬ್ದಗಳ ಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪ’—ಕಾತ್ಯಾಯನ ಪರಂಪರಾನುಗುಣವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆರಂಭಿಕರಿಗೆ ಉಪದೇಶಾರ್ಥವಾಗಿ। ವ್ಯಾಕರಣ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾದ ಸಂಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಶಿವಸೂತ್ರ ಕ್ರಮ (‘ಅ ಇ ಉ ಣ್ …’ ರಿಂದ ‘ಹ ಲ್’ ತನಕ) ಆಧಾರವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಉಪದೇಶ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಇಟ್-ಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯಮಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅನುನಾಸಿಕತ್ವವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದಿರುವುದು। ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಆಯ್ಕೆ ನಿಯಮ—ಆದಿ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಕ (ಇಟ್) ಸೇರಿ ಮಧ್ಯದ ಧ್ವನಿಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹ್ಯ। ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣವು ವೇದಪಠಣ ಶುದ್ಧತೆ, ವಿಧಿಕರ್ಮಗಳ ಸರಿಯಾದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಗೆ ಪವಿತ್ರ ಸಾಧನವಾಗಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕೃತವಾಗಿದೆ।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಪಟ್ಟಿಯ ತಕ್ಷಣ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಧ್ವನಿಸಂಕ್ಷೇಪಗಳಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ‘ಸಂಧಿ-ಸಿದ್ಧ-ರೂಪ’—ಅಂದರೆ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅಂಗೀಕೃತವಾದ ಫಲರೂಪಗಳು—ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಂದನು ಸ್ವರ-ಸಂಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಉದಾಹರಣಾಧಾರಿತ ರೂಪಗಳಿಂದ (ದಂಡಾಗ್ರಮಮ್, ಸಾಗತಾಃ, ದಧೀದಮ್, ನದೀಹತೇ, ಮಧೂದಕಮ್) ಆರಂಭಿಸಿ, ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಫಲಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸರಿಯಾದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಕಲಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯಾಗೋಚಿತ ಉಚ್ಚಾರ ಮತ್ತು ವರ್ಣ-ಸೂಚನೆ (ḹ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಹಿತ), ಪರ್ಯಾಯ/ವೈವಿಧ್ಯ ಜೋಡಿಗಳು, ಹಾಗೂ ಸೂಚಕ ಸಂಧಿ (ತ + ಇಹ → ತಯೀಹ) ಮುಂತಾದವು ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವ್ಯಂಜನ-ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗಜನ್ಯ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ‘ಭವಾಞ್ ಚೇತೇ/ಭವಾಞ್ ಚ ಶೇತೇ/ಭವಾಞ್ ಶೇತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಶ್ರೇಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವಾಣಿಯ ಮೃದುತೆ, ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧತೆ, ಕಠೋರ ಸಂಯೋಗಗಳ ಪರಿಹಾರ ಎಂಬ ನಿಯಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿ, ವ್ಯಾಕರಣಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನದ ಸಂಯಮಿತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ರೂಪಗಳ ನಂತರ ನಾಮಪದ ವಿಭಕ್ತಿ (ಸುಪ್) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಂದನು ಕಾತ್ಯಾಯನನಿಗೆ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯಯ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಾಮಗಳಿಗೆ ‘ಸುಪ್’, ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಗೆ ‘ತಿಙ್’; ಮತ್ತು ‘ಸುಪ್’ವೇ ಏಳು ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ಆಧಾರವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಭಕ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಸುಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಅವನ್ನು ‘ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ’ ಸಂಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧಾತು ಹಾಗೂ ತಿಙ್ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯಾಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಲ್ಲದ ನಾಮಮೂಲ. ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಗಳನ್ನು ಅಜಂತ/ಹಲಂತ ಹಾಗೂ ಪುಂ/ಸ್ತ್ರೀ/ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗಭೇದದಿಂದ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ‘ನಾಯಕ’ ಮೊದಲಾದ ಉದಾಹರಣೆ-ಶಬ್ದಗಳು, ಅನೇಕ ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಅನಿಯಮಿತ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರಕಾರ್ಥಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಭಕ್ತ್ಯರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ—ಪ್ರಥಮಾ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸಂಬೋಧನೆ, ದ್ವಿತೀಯಾ ಕರ್ಮ, ತೃತೀಯಾ ಕರಣ, ಚತುರ್ಥೀ ಸಂಪ್ರದಾನ, ಪಂಚಮೀ ಅಪಾದಾನ, ಷಷ್ಠೀ ಸ್ವಾಮಿತ್ವ, ಸಪ್ತಮೀ ಅಧಿಕರಣ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಖಾ, ಪತಿ, ಪಿತಾ, ಗೌಃ, ರಾಜಾ, ಪಂಥಾ ಹಾಗೂ ಕ/ಅಯಮ್/ಅಸೌ ಮುಂತಾದ ಸರ್ವನಾಮಗಳ ರೂಪಪಾಠ, ನಿಯಮ-ಅಪವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಟ-ಯಜ್ಞೀಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
ವ್ಯಾಕರಣಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಪುಂಲಿಂಗ ರೂಪಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದ ನಂತರ ಸ್ಕಂದನು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಶಬ್ದಸಿದ್ಧರೂಪಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಪಠಣ/ಜಪನಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ‘ರಾಮಾ’ (ಆಕಾರಾಂತ) ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತಿರೂಪಗಳು, ನಂತರ ‘ನದೀ’ ಮೊದಲಾದ ಈಕಾರಾಂತಗಳು, ‘ಶ್ರೀ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಗೌರವ/ಪದಕೋಶೀಯ ಪದಗಳು (ಸ್ವೀಕೃತ ಪರ್ಯಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ), ಹಾಗೆಯೇ ವಾಕ್, ಶ್ರಗ್, ದ್ಯೌಃ, ಸಮಿತ್, ದೃಶತ್ ಮುಂತಾದ ವ್ಯಂಜನಾಂತ ವಿಶೇಷ ಪದಗಳ ರೂಪಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ‘ಅಸೌ/ಅಮೂ’ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸರ್ವನಾಮಿಕ-ಸೂಚಕ ರೂಪಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ; ಶ್ರೀಯೈ/ಶ್ರೀಯೇ, ಭವತೀ→ಭವಂತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಮತ ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಮರಣಾತ್ಮಕ ನಿಶ್ಚಿತ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗ, ಭಾಷ್ಯಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ವಿಧಿಭಾಷೆಯ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯ ವ್ಯಾಕರಣ-ಪುರಾಣ ಸಂಯೋಜನೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ವ್ಯಾಕರಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಪದಗಳ ಸಿದ್ಧ (ಸ್ಥಾಪಿತ) ರೂಪಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ ರೂಪಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸಾಗುವ ಮೊದಲು ಒಂದು ಸಂಗ್ರಹ-ಕೊಂಡಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಉಪದೇಶಪ್ರವಾಹವಾಗಿ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವುದರಿಂದ, ಪಠಣ, ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗ ಸ್ಥಿರವಾಗಲು ಈ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸಹಾಯಕ. ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ತರ್ಕಕಲ್ಪನೆ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಕಂಠಸ್ಥ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಸಿದ್ಧರೂಪಗಳೇ ಮುಖ್ಯ. ಇದು ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ವ್ಯಾಕರಣಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಥರಕ್ಷಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ ರೂಪಗಳ ನಂತರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸುಕಂದನು ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಕಾರಕಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃ ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಪ್ರೇರಕ-ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ತೃ ಐದು ವಿಧ, ಕರ್ಮ ಏಳು ವಿಧ; ಶ್ರೀಸಹಿತ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಹರಿಯ ಶುಭಾರ್ಥ ಪೂಜೆ, ವಿಷ್ಣು-ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ವೈಷ್ಣವ ಭಾವಪೂರ್ಣ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಕರಣ, ಸಂಪ್ರದಾನ, ಅಪಾದಾನ, ಅಧಿಕರಣ ಕಾರಕಗಳನ್ನು ವಿಭಕ್ತಿ-ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ನಕ್ಷೆ ಹಾಕಿ, ವಿಶೇಷ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು—ಕರ್ಮಪ್ರವಚನೀಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವಿತೀಯಾ, ‘ನಮಃ/ಸ್ವಾಹಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚತುರ್ಥೀ, ಅನಭಿಹಿತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾ ಮತ್ತು ಷಷ್ಠೀ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವೈಷಯಿಕ, ಸಾಮೀಪ್ಯಕ ದೋಷಗಳು, ರೂಢ ಲೊಕೇಟಿವ್ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಷಷ್ಠಿಯ ಉಪಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ತದ್ಧಿತ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ-ನಿಷೇಧವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಸಮಗ್ರ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿ ಧರ್ಮ, ವಿಧಿವಾಕ್ಯಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಅರ್ಥಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಸೇವಕವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
ಈ ಘಟಕವು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವ್ಯಾಕರಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಕಾರಕ’ ವಿಷಯದ ಸಮಾಪ್ತಿ-ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ; ಕೊಲೊಫನ್ ಮೂಲಕ ಕಾರಕಾಧ್ಯಾಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಯಜ್ಞಕರ್ಮ, ನ್ಯಾಯ-ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧರ್ಮೋಪಕಾರಿಣಿಯಾದ ನಿಯಮಬದ್ಧ ವಿದ್ಯೆಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಪ್ತಿಯ ತಕ್ಷಣವೇ ಗ್ರಂಥವು ‘ಸಮಾಸ’ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ—ಕಾರಕ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ಸಮಾಸದ ಮೂಲಕ ರೂಪ-ಅರ್ಥ ಸಂಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು, ಅಗ್ನೇಯ ಪಾಠಪದ್ದತಿಯಂತೆ, ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಸ-ಪ್ರಕರಣದ ಸಮಾಪನ-ಕೊಲೊಫನ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವ್ಯಾಕರಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾಸವಿಚಾರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಅರ್ಥ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗುವಂತೆ, ಮುಂದಿನ ತದ್ಧಿತ-ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಯ-ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಥ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬೋಧನಾ ಕ್ರಮದ ಸೂಚನೆ. ಆಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಷಾ ಕ್ರಮ ಕೇವಲ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಲ್ಲ; ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳ ನಿಖರ ಅವಗಾಹನೆಗೂ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಹಾಗೂ ನಿಯಮಿತ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೂ ಸಹಾಯಕ. ಈ ಸಂಕ್ರಮಣವು ಸಮಾಸ ಘಟಕವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ತದ್ಧಿತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಅಗ್ನಿದೇವರ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಾಠ್ಯಕ್ರಮಸಮಾನ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
ವ್ಯಾಕರಣ ಪಾಠಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತದ್ಧಿತದ ನಂತರ ಉಣಾದಿ-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ—ಧಾತುಗಳ ನಂತರ ಸೇರುವ ವಿಶೇಷ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು, ಅವುಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಪದರೂಪಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಕುಮಾರನ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಉತ್ಪತ್ತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉದಾ., ಉಣಿ-ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ‘ಕಾರು’ (ಕಾರಿಗ). ನಂತರ ವೇದಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಲ’ವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಉಣಾದಿ-ಸಿದ್ಧ ಅಥವಾ ಪರಂಪರಾಗತ ರೂಪಗಳ ನಿಘಂಟು-ಶೈಲಿಯ ಪಟ್ಟಿಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪಾಠಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ವಿಭಿನ್ನ ಪಾಠಪರಂಪರೆಗಳ ವಾಚನಾಂತರಗಳನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿ, ಬಂಧುತ್ವ, ಸ್ಥಳ, ವಸ್ತು, ಭಾವ-ಗುಣಗಳ ಪದರೂಪಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸುಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಧರ್ಮಸೇವೆಗೆ ಈ ಜ್ಞಾನ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣೀಯ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವ್ಯಾಕರಣ-ಪ್ರಕರಣವಾಗಿ ತಿಙ್-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು (ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುರುಷ-ವಚನ ಅಂತ್ಯಗಳು) ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಭಾವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ-ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಉಣಾದಿ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಾಠ-ವಿಚ್ಛೇದದ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿ, ಲಕಾರಗಳ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಲಟ್ ವರ್ತಮಾನ, ಲಿಙ್ ವಿಧಿ/ಆಶೀರ್ವಾದ, ಲೋಟ್ ಆಜ್ಞೆ/ಆಶೀಷ, ಲಙ್ ದೂರ ಭೂತ, ಲುಙ್ ಮತ್ತು ಲಿಟ್ ಭೂತ (ಲಿಟ್ನಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷ/ಅದೃಷ್ಟ ವಿಶೇಷ), ಹಾಗೂ ಲುಟ್/ಲೃಙ್ ಭವಿಷ್ಯ. ಪರಸ್ಮೈಪದ-ಆತ್ಮನೇಪದ ಭೇದದೊಂದಿಗೆ ಪುರುಷಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಭೂ, ಏಧ್ ಮುಂತಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇತರ ಧಾತುಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಕರಣ ಸೂಚನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸನ್ (ಇಚ್ಛಾರ್ಥ), ಣಿಚ್ (ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥ), ಯಙ್ (ಪುನರಾವೃತ್ತಿ) ಮತ್ತು ಯಙ್-ಲುಕ್ ರೂಪಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ‘ರೂಪಕ’ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
ವ್ಯಾಕರಣ ಪಾಠಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಿಙ್-ಸಿದ್ಧರೂಪದ ನಂತರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕೃತ್-ಸಿದ್ಧರೂಪಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಮಾರನು ಕೃತ್-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಭಾವ (ಕ್ರಿಯೆ/ಸ್ಥಿತಿ), ಕರ್ಮ (ವಸ್ತು) ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ (ಕರ್ತ) ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಮಗಳು ಹಾಗೂ ಕೃದಂತಗಳು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲ್ಯುṭ/ಕ್ತಿನ್/ಘಞ್ ಭಾವವಾಚಕ; ಕ್ತ-ಪ್ರಕಾರದ ಕೃದಂತಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕರ್ತೃವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಾವ ಅಥವಾ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಶತೃ/ಶಾನಚ್, ವುಣ್/ತೃಚ್ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಭಾಗವಾಚಕ/ಕರ್ತೃವಾಚಕ ರೂಪಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಕ್ವಿಪ್-ಜನ್ಯ ರೂಪಗಳು (ಉದಾ. ಸ್ವಯಂಭೂ), ಲಿಟ್-ಸಂಬಂಧಿತ ಕೃದಂತ ಮಾದರಿಗಳು (ಕ್ವನ್-ಸು/ಕಾನ್), ಹಾಗೂ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹುಳವಾಗಿರುವ ಉಣಾದಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗಳನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಯ–ಅರ್ಥ–ಉದಾಹರಣೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಿಂದ ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರವು ಯಥಾರ್ಥ ಬೋಧನೆಗೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೂ ಪ್ರಕಟ ಸಾಧನವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
ಈ ಸಮಾಪನ ಸೂಚಕವು ಕೃತ್-ಪ್ರತ್ಯಯಜನ್ಯ ರೂಪಗಳ ಕುರಿತು ಹಿಂದಿನ ವ್ಯಾಕರಣ ಘಟಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ‘ಸಿದ್ಧ’ (ಸ್ಥಾಪಿತ) ರೂಪ-ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದ ವ್ಯಾಕರಣೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಂತ್ಯಗಳು ಪಾಠದ ಸಂಧಿಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ—ಪದ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯನ್ನು ಪದಕೋಶೀಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ವರ್ಗೀಕರಣದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ ಕೊಲೊಫನ್ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪದೇಶದ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ, ಪರ್ಯಾಯ, ನಾನಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಪದಗುಂಪುಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಓದುಗರನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।