Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
ಪುಷ್ಕರನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಅಗ್ನಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪುನಃ ಮುಂದುವರಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ರಾಜಾಭಿಷೇಕದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ರಾಜತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ—ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ದಂಡದ ಮಿತಪ್ರಯೋಗ—ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ; ನಂತರ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪುರೋಹಿತನ ನಿಯೋಜನೆ, ಯೋಗ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ, ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಕಾಲನಿಯಮಗಳು, ರಾಜನ ಮರಣವಾದರೆ ಶೀಘ್ರಾಭಿಷೇಕ ವಿಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಐಂದ್ರಿ-ಶಾಂತಿ, ಉಪವಾಸ, ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ, ಐಂದ್ರ, ಸಾವಿತ್ರೀ, ವೈಶ್ವದೇವ, ಸೌಮ್ಯ, ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ ಮಂತ್ರವರ್ಗಗಳಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣ, ದೀರ್ಘಾಯು, ನಿರ್ಭಯತೆಗಾಗಿ ಹೋಮ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಪರಾಜಿತಾ ಕಲಶ, ಸ್ವರ್ಣಪಾತ್ರಗಳು, ಶತಛಿದ್ರ ಸಿಂಚನಪಾತ್ರ, ಅಗ್ನಿಯ ಶುಭಲಕ್ಷಣ-ಅಪಶಕುನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವಲ್ಮೀಕ, ದೇವಾಲಯ, ನದಿತೀರ, ರಾಜಾಂಗಣ ಮುಂತಾದ ಸಂಕೇತಭರಿತ ಸ್ಥಳಗಳ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮೃದ್-ಶೋಧನದ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಮ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಸಿಂಚನ ಮಾಡಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವುದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪಠಣ, ಸಭಾರಕ್ಷಣೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾನ, ದರ್ಪಣದರ್ಶನ, ಶಿರೋಬಂಧ/ಮಕುಟಬಂಧನ, ಪ್ರಾಣಿಚರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸನ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಅಶ್ವ-ಗಜ ಯಾತ್ರೆ, ನಗರಪ್ರವೇಶ, ದಾನಗಳು, ವಿಸರ್ಜನೆ—ಇವುಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವು ರಾಜಕೀಯ ನೇಮಕವೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಯಜ್ಞವೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಂತ್ರವಿಧಿ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ಕುಶದಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದ ಕಲಶಜಲವನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ ಜಪಿಸಬೇಕಾದ ಪಾಪಹರ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಈ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಯಶಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಇದು ರಕ್ಷಾ ಮತ್ತು ಜಯ-ಪ್ರಯೋಗಗಳ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಬ್ರಹ್ಮಾ-ವಿಷ್ಣು-ಮಹೇಶ್ವರ, ವಾಸುದೇವ-ವ್ಯೂಹ, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ಋಷಿ-ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ಪಿತೃವರ್ಗಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳು, ದೇವಪತ್ನಿಯರು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲರಚನೆ—ಕಲ್ಪ, ಮನ್ವಂತರ, ಯುಗ, ಋತುಗಳು, ಮಾಸಗಳು, ತಿಥಿಗಳು, ಮುಹೂರ್ತಗಳು. ನಂತರ ಮನುಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ಮರುತರು, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರಸರು, ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರು, ಯಕ್ಷ-ಪಿಶಾಚರು, ನಾಗರು, ದಿವ್ಯ ವಾಹನ-ಆಯುಧಗಳು, ಆದರ್ಶ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರು, ವಾಸ್ತು ದೇವತೆಗಳು, ಲೋಕ-ದ್ವೀಪ-ವರ್ಷ-ಪರ್ವತಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳು—ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ-ರಕ್ಷಾ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ. ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಕ್ರಮವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
ಅಭಿಷೇಕಮಂತ್ರಗಳ ನಂತರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ‘ಸಹಾಯ-ಸಂಪತ್ತು’ ಕುರಿತು—ಅಭಿಷಿಕ್ತ ರಾಜನು ಸಮರ್ಥ ಮಾನವ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಜಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು—ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇನಾಪತಿ, ಪ್ರತೀಹಾರ, ದೂತ, ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ-ವಿದ್ ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹಿಕ, ರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಗಳು, ಪೂರೈಕೆ ನಾಯಕ, ಸಭಾಸದರು, ಲಿಖಕರು, ದ್ವಾರಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷ, ವೈದ್ಯ, ಗಜ-ಅಶ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷ, ದುರ್ಗಪಾಲ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಜ್ಞ ಸ್ಥಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಹುದ್ದೆಗಳ ನೇಮಕ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ ನಿಯೋಜನೆ, ಆಯುಧಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಪರೀಕ್ಷಿತ ಚರಿತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ/ಮಧ್ಯಮ/ಅಧಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಕೆಲಸ ಹಂಚಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸಾಬೀತಾದ ಕೌಶಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನೀಡುವ ನೀತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ದುಷ್ಟರ ಸಂಗವೂ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ನಂಬಿಕೆ ಬೇಡ; ಗುಪ್ತಚರರು ರಾಜನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವೂ ಹೇಳಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮೂಲ ಸಲಹೆ, ನಿಷ್ಠೆ-ವೈರಗಳ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಜ್ಞಾನ, ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರೀತಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿ ನಿಜವಾದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತದ ಹಂತ ಹಂತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಗ್ರಾಮಮುಖ್ಯ, ಹತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ, ನೂರು ಗ್ರಾಮಗಳ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಜನಪದ/ಜಿಲ್ಲಾ ಅಧಿಪತಿ. ವೇತನವು ಕಾರ್ಯಫಲಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು; ನಡೆ-ನುಡಿಯನ್ನು ನಿರಂತರ ಪರಿಶೀಲನೆಗಳಿಂದ ಆಡಿಯಟ್ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಡಳಿತದ ಮೂಲ ‘ರಕ್ಷಣೆ’—ರಕ್ಷಿತ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೇ ರಾಜಸಮೃದ್ಧಿ; ರಕ್ಷಣೆ ವಿಫಲವಾದರೆ ರಾಜಧರ್ಮವೂ ದಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥವು ಧರ್ಮ-ಕಾಮಗಳ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಆಧಾರ, ಆದರೆ ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಸಂಪಾದ್ಯ. ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ದಂಡ, ಮಾಲೀಕರಿಲ್ಲದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮೂರು ವರ್ಷ ಠೇವಣಿಯಾಗಿ ಇಡುವುದು, ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾನದಂಡಗಳು, ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತರು, ಪುತ್ರಿಯರು, ವಿಧವೆಯರು, ದುರ್ಬಲ ಮಹಿಳೆಯರ ರಕ್ಷಣೆ—ಬಂಧುಗಳ ಅಕ್ರಮ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಳ್ಳತನದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಪರಿಹಾರ ನೀಡಬೇಕು; ಕಳ್ಳತನ ತಡೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಿದ್ದರೆ ಅವರಿಂದ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಬಹುದು; ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಕಳ್ಳತನಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮಿತ. ಆದಾಯ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂಕವು ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಲಾಭ ನೀಡುವಂತೆ; ಘಾಟ್/ಫೆರಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ; ಧಾನ್ಯ, ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನ, ಪಶುಸಂಪತ್ತು, ಚಿನ್ನ, ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಗದಿತ ಪಾಲು. ಕಲ್ಯಾಣ ವಿಧಿ: ಹಸಿದ ಶ್ರೋತ್ರಿಯರಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಹಾಕದೆ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಸಹಾಯ ನೀಡಬೇಕು—ಅವರ ಕ್ಷೇಮವೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ಬಂಧಿತವಾಗಿದೆ।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ‘ಅಂತಃಪುರ-ಚಿಂತನೆ’ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಒಳಮಹಲಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮ–ಅರ್ಥ–ಕಾಮ ಎಂಬ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಸೇವಾ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು ವೃಕ್ಷರೂಪಕದಿಂದ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ಧರ್ಮ ಮೂಲ, ಅರ್ಥ ಶಾಖೆಗಳು, ಕರ್ಮಫಲ ಫಲ; ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರೆ ಯಥೋಚಿತ ಫಲಭಾಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಹಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಮೈಥುನದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ, ಹಾಗೂ ಅಂತಃಪುರ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ/ವಿರಕ್ತಿ, ಲಜ್ಜೆ ಅಥವಾ ಭ್ರಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಕುತಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ನೀತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟವಿಧ ‘ಅಂತಃಪುರ ವಿಜ್ಞಾನ’—ಶೌಚ, ಆಚಮನ, ವಿರೇಚನ, ಮರ್ಧನ/ಭಾವನ, ಪಾಕ, ಉತ್ತೇಜನ, ಧೂಪನ, ಸುಗಂಧೀಕರಣ—ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಧೂಪದ್ರವ್ಯಗಳು, ಸ್ನಾನಸುಗಂಧಿಗಳು, ಸುಗಂಧಿತ ತೈಲಗಳು, ಮುಖವಾಸ, ಗುಳಿಗೆ/ವಟಿ ತಯಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ವಿಧಾನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ನಂಬಿಕೆ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ರಾತ್ರಿಚರ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿದ್ದು ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು; ಇದು ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜತ್ವದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮ–ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳುವುದು: ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಯುವರಾಜನ ರಕ್ಷಣೆ. ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಧರ್ಮ–ಅರ್ಥ–ಕಾಮ ಹಾಗೂ ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಿ, ವಿನೀತರು (ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧರು) ಮತ್ತು ಸಂಯಮಿಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ದುಷಿತ ಸಂಗದಿಂದ ದೂರವಿಡಬೇಕು. ನಂತರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಶಿಸ್ತು—ವಿನೀತರನ್ನು ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೆ ನೇಮಿಸುವುದು, ಬೇಟೆ, ಮದ್ಯ, ಪಾಶ/ಜೂಜು ಮೊದಲಾದ ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಕಠೋರ ವಾಕ್ಯ, ಅಪವಾದ, ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ಅಯೋಗ್ಯ ದೇಶ–ಕಾಲ–ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾನ ದೋಷವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ಜಯಕ್ರಮ—ಮೊದಲು ಸೇವಕರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ನಂತರ ನಗರ–ಜನಪದವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಪರಿಖೆ ಮೊದಲಾದ ಬಾಹ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ. ಮಿತ್ರರ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಾಂಗ ರಾಜ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಜನೇ ಮೂಲ; ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ರಕ್ಷಣೆ, ದಂಡವು ಕಾಲ–ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣ. ಮಂತ್ರನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸಲಹೆಯನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವುದು, ಆಯ್ದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದು, ರಹಸ್ಯ ಸೋರಿಕೆ ತಡೆಯುವುದು. ರಾಜಶಿಕ್ಷೆ—ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀ, ಅರ್ಥವಿದ್ಯೆ, ವಾರ್ತಾ; ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವೇ ಆಧಾರ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲರ ಪೋಷಣೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ನಂಬಿಕೆ, ಪ್ರಾಣಿಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಜಾಚರಣೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ರಾಜಸಮೃದ್ಧಿ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವ।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ದೈವ’ವನ್ನು ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳ ಅವಶಿಷ್ಟ ಫಲವೆಂದು ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಪೌರುಷ (ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನ)ವೇ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಯತ್ನವು ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ—ಮಳೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೃಷಿ ಸಫಲವಾಗುವಂತೆ—ಎಂಬ ಯಥಾರ್ಥ ಸಮನ್ವಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಉಪಾಯಗಳು ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಮಾಯಾ (ತಂತ್ರಮಯ ಮೋಸ), ಉಪೇಕ್ಷಾ (ಗಣಿತವಾದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ), ಇಂದ್ರಜಾಲ (ಮಾಯೆ/ಕುಟಯುಕ್ತಿ) ಸೇರಿ ಏಳು ಪ್ರಯೋಗಗಳಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ವೈರಿ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು, ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮೊದಲು ಮಿತ್ರ, ಮಂತ್ರಿ, ರಾಜಬಂಧು, ಕೋಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಂತರಿಕ-ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾನವನ್ನು ಪ್ರಭಾವದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೊಗಳಲಾಗಿದೆ; ದಂಡವನ್ನು ಲೋಕಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮದ ಸ್ತಂಭವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ, ಮಿತವಾಗಿ, ನಿಖರವಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ಗುಪ್ತಚರ-ಬುದ್ಧಿ, ಯಮನಂತೆ ದೋಷನಿಗ್ರಹದ ಮೂಲಕ ಉಪಮಿಸಿ, ರಾಜ್ಯನೀತಿಯನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಬ್ರಹ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಧರ್ಮದೊಳಗಿನ ದಂಡನೀತಿಯನ್ನು ಕೈಪಿಡಿಯಂತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಕೃಷ್ಣಲ, ತ್ರಿಯವ, ಸುವರ್ಣ, ನಿಷ್ಕ, ಧರಣ, ಕಾರ್ಷಾಪಣ/ಪಣ ಇತ್ಯಾದಿ ತೂಕ‑ನಾಣ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ದಂಡ‑ಜರಿಮಾನೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಹಸದ ಮೂರು ಹಂತಗಳು—ಪ್ರಥಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಉತ್ತಮ—ಎಂಬ ವಿಭಜನೆಯ ದಂಡಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಸುಳ್ಳು ಕಳ್ಳತನದ ಆರೋಪ, ರಾಜರಕ್ಷಕ/ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನ ಮುಂದೆ ಅಸತ್ಯ ಹೇಳಿಕೆ, ಕಪಟ ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ಹಾಗೂ ನಿಕ್ಷೇಪ (ಠೇವಣಿ) ಅಪಹರಣೆ ಅಥವಾ ನಾಶ—ಇವುಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ವ್ಯಾಪಾರ‑ಶ್ರಮ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪರರ ಆಸ್ತಿ ಮಾರಾಟ, ಹಣ ಪಡೆದು ವಸ್ತು ಕೊಡದಿರುವುದು, ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೆ ಕೂಲಿ ಪಡೆಯುವುದು, ಹತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ರದ್ದು ಮಾಡುವ ನಿಯಮಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ವಿವಾಹ ವಂಚನೆ, ಹಿಂದೆ ನೀಡಿದ ವಧುವಿನ ಪುನರ್ವಿವಾಹ, ಹಾಗೂ ಪಾಲಕ/ಕಾವಲುಗಾರರ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಹೇಳಿದೆ. ಗ್ರಾಮಸೀಮಾ‑ಮಾಪ, ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಮುಂತಾದ ನಗರರಕ್ಷಣೆ, ಸೀಮಾಲಂಘನೆ, ಕಳ್ಳತನದ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಕಳ್ಳತನ‑ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಮರಣದಂಡನೆವರೆಗೆ ವಿಧಿ ಇದೆ. ಅವಮಾನ‑ದುರ್ವರ್ತನೆಗೆ ವರ್ಣಾನುಸಾರ ದಂಡ, ಗಂಭೀರದಲ್ಲಿ ಅಂಗಛೇದ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದೇಹದಂಡಕ್ಕಿಂತ ನಿರ್ವಾಸನ ಮುಖ್ಯ. ಭ್ರಷ್ಟ ಕಾವಲುಗಾರ‑ಮಂತ್ರಿ‑ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ಜಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಸನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಂಯೋಗ, ವಿಷಪ್ರಯೋಗ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನ, ಹಲ್ಲೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವಂಚನೆ (ಮಿಶ್ರಣ/ನಕಲಿ ನಾಣ್ಯ), ಅಶೌಚ, ಅಯೋಗ್ಯ ಸಮನ್ಸ್, ಬಂಧನದಿಂದ ಪಲಾಯನ—ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಸತ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ದಂಡವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಂಡಪ್ರಣಯನ ವಿಷಯದ ನಂತರ ರಾಜನ ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಯಾತ್ರೆ (ಸೈನಿಕ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆ) ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ಬಲಿಷ್ಠ ಶತ್ರುವಿನ ಬೆದರಿಕೆ ಇದ್ದಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದೆಂದೇ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹನಿಗೆ ಲಾಭವಾದಾಗ ರಾಜನು ಕೂಚಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಮೊದಲು ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು—ಸಜ್ಜಿತ ಯೋಧರು, ಸಹಾಯಕ-ಪರಿಚಾರಕರು, ಸಮರ್ಪಕ ಸರಬರಾಜು, ಮತ್ತು ರಾಜಧಾನಿ/ಆಧಾರಸ್ಥಾನದ ಭದ್ರ ರಕ್ಷಣೆ. ನಂತರ ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ—ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ವಿಪತ್ತುಗಳು, ಭೂಕಂಪದ ದಿಕ್ಕು, ಕೆತು-ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಚನೆಗಳು. ದೇಹಸ್ಫುರಣ, ಸ್ವಪ್ನಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶಕುನ-ಅಪಶಕುನಗಳಿಂದ ಕೋಟೆಯತ್ತ ಮುಂದುವರಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಜಯಾನಂತರ ಮರಳುವುದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋತುವಿನಂತೆ ಸೇನಾ ವಿನ್ಯಾಸ—ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪದಾತಿ-ಗಜಬಲ ಪ್ರಧಾನ, ಶೀತಕಾಲ/ವಸಂತ/ಆರಂಭಿಕ ಶರದದಲ್ಲಿ ರಥ-ಅಶ್ವಬಲ ಹೆಚ್ಚು; ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಬಲ-ಎಡ ಹಾಗೂ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷ ಭೇದದಿಂದಲೂ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
ಪುಷ್ಕರನು ರಾಜಧರ್ಮ–ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನಗಳನ್ನು ಶುಭ, ಅಶುಭ ಮತ್ತು ಶೋಕನಾಶಕ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ದೇಹ–ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನು ‘ನಿಮಿತ್ತ’ಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧೂಳು/ಭಸ್ಮ, ಮುಂಡನ, ನಗ್ನತೆ, ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರ, ಕೆಸರು ಲೇಪನ, ಎತ್ತರದಿಂದ ಬೀಳುವುದು; ಗ್ರಹಣ, ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಪತನ, ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಮರುಪ್ರವೇಶ, ಚಿತೆಯೇರಿಕೆ, ರೋಗ, ಸೋಲು, ಮನೆ ಕುಸಿತ, ಮಿತಿಲಂಘನ ಕೃತ್ಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾಠಭೇದಗಳನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸಿ, ತುಪ್ಪ/ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಕೆಂಪು ಹಾರಗಳು, ಅಭ್ಯಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭ ಸ್ವಪ್ನಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಇಟ್ಟರೆ ಹೆಚ್ಚು ಹಿತಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸ್ನಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ–ಗುರು ಸತ್ಕಾರ, ತಿಲ ಹೋಮ, ಹರಿ–ಬ್ರಹ್ಮ–ಶಿವ–ಸೂರ್ಯ–ಗಣ ಪೂಜೆ, ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ, ಪುರುಷಸೂಕ್ತ ಜಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದ ಸಮಯಾನುಸಾರ ಫಲ—ಮೊದಲ ಯಾಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ, ನಂತರ ಆರು ತಿಂಗಳು, ಮೂರು ತಿಂಗಳು, ಅರ್ಧಮಾಸ, ಮತ್ತು ಬೆಳಗಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳೊಳಗೆ—ಎಂದು; ಶುಭ ಸ್ವಪ್ನದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಸಲಹೆ. ಸ್ವಪ್ನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ/ಆನೆ/ಕುದುರೆ/ಚಿನ್ನ, ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರ, ಸ್ವಚ್ಛ ನೀರು, ಫಲವೃಕ್ಷಗಳು, ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶ ಕಾಣುವುದು ಸಮೃದ್ಧಿ-ನಿಮಿತ್ತ; ಇದು ವಿಧಿವಾದವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಎಂದು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸ್ವಪ್ನಾಧ್ಯಾಯದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ‘ಶಕುನ’—ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಮತ್ತು ಎದುರುಸಿಗುವ ಸೂಚನೆಗಳು—ಇವುಗಳನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಗೃಹನಿರ್ಣಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ಅಶುಭ ದೃಶ್ಯ/ವಸ್ತು/ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕೆಸರು, ಚರ್ಮ-ಕೇಶಾದಿ, ಕೆಲವು ತಿರಸ್ಕೃತ/ಅಶುದ್ಧವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಡುವ ವರ್ಗಗಳು, ಮುರಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕಪಾಲ-ಎಲುಬುಗಳು—ಮತ್ತು ಬೇಸರವಾದ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿ, ಕರ್ಕಶ ಕೋಲಾಹಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಶುಭ ಶಬ್ದ-ಶಕುನಗಳು. ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ‘ಬಾ’ ‘ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳ ಶುಭ-ಅಶುಭತೆ, ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೆ ಇರುವವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಬರುವ ಭೇದ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೀಯ? ನಿಲ್ಲು, ಹೋಗಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮರಣಸೂಚಕ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾಹನ ಅಡ್ಡಾಡುವುದು, ಆಯುಧ ಮುರಿಯುವುದು, ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆತ, ಜೋಡಣೆ/ಫಿಟಿಂಗ್ ಕುಸಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಸೂಚನೆಗಳು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಪೂಜೆ-ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಅಶುಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ನಂತರ ಎರಡನೇ ದೃಢೀಕರಣ ಶಕುನ ನೋಡಿ, ವಿರುದ್ಧ/ನಿವಾರಕ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ವಸ್ತುಗಳು, ಹೂಗಳು, ಪೂರ್ಣಕುಂಭ, ಹಸು, ಅಗ್ನಿ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ-ರತ್ನ, ತುಪ್ಪ-ಮೊಸರು-ಹಾಲು, ಶಂಖ, ಕಬ್ಬು, ಶುಭ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗೀತೆ—ಇವು ಶುಭ ಶಕುನಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರನು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವಾಗ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಶಕುನಗಳಿಂದ ಫಲ ನಿರ್ಣಯ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇಶ–ನಗರಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಪೂರ್ವಾನುಮಾನ. ಶಕುನಗಳು ಎರಡು ವಿಧ: ದೀಪ್ತ/ಉಗ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಂತ; ದೀಪ್ತ ಶಕುನಗಳು ಪಾಪ/ಅನಿಷ್ಟ ಫಲಕ್ಕೆ, ಶಾಂತ ಶಕುನಗಳು ಶುಭ ಫಲಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕಾಲ, ದಿಕ್ಕು, ಸ್ಥಳ, ಕರಣ (ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಘಟಕ), ಶಬ್ದ/ಕೇಕೆ, ಜಾತಿ/ಪ್ರಭೇದ—ಈ ಆರು ವಿಭೇದಗಳಿಂದ ಅರ್ಥೈಸಬೇಕು; ಮೊದಲಿನ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲ. ದಿಕ್ಕು–ಸ್ಥಳ–ಆಚಾರ–ಶಬ್ದ–ಆಹಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮ್ಯ, ಅರಣ್ಯ, ನಿಶಾಚರ, ದಿವಾಚರ, ಉಭಯಚರ ಜೀವಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸೇನಾ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಭಾಗ/ಹಿಂಭಾಗ ವಿನ್ಯಾಸ, ಬಲ–ಎಡ ಸ್ಥಾನ, ಹೊರಡುವ ವೇಳೆ ಎದುರಾಗುವ ಸೂಚನೆಗಳು, ಗಡಿಯೊಳಗೆ/ಗಡಿಯ ಹೊರಗೆ ಕೇಳುವ ಧ್ವನಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಕೆಗಳ ಸಂಖ್ಯಾನುಸಾರ ಫಲ—ಇವುಗಳ ನಿಯಮಗಳಿವೆ. ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಾರಂಗದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನ ವಾರ್ಷಿಕ ಫಲ ಸೂಚಕವೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ರಾಜ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಂಧನಂಬಿಕೆ ಅಲ್ಲ—ಶಾಸ್ತ್ರಬದ್ಧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ ಆಧಾರ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ರಾಜರು, ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು, ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು ಕಾರ್ಯೋಚಿತ ‘ಮಾಹಿತಿ/ಗುಪ್ತಸೂಚನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆ-ಶಕುನಗಳನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ, ನಗರಗ್ರಹಣ ಮುಂತಾದ ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಶಿಬಿರ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಎಡ-ಬಲ ಸ್ಥಾನ, ಎದುರಿಗೆ ಬರುವುದು, ಹಾಗೂ ಕೂಗು/ಧ್ವನಿಭೇದಗಳಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ‘ಕಾಗೆಯಂತೆ’ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಸಾಧನೆ ಅಥವಾ ಮೋಸದ ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಗುರುತು/ಟೋಕನ್, ಆಸ್ತಿ ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ನಾಯಿಗಳ ಭೋಂಕಾರ, ಊಳು, ವಾಸನೆ ಹಿಡಿದು ಎಡ-ಬಲ ತಿರುಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಕುನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹ-ವರ್ತನೆ ಸೂಚನೆಗಳು—ಕಂಪನ, ರಕ್ತಸ್ರಾವ, ನಿದ್ರೆ/ಸ್ವಪ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಎತ್ತು, ಕುದುರೆ, ಆನೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮದಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಭೋಗ, ಪ್ರಸವೋತ್ತರ ಸ್ಥಿತಿ)ಗಳಿಂದ ರಾಜಭಾಗ್ಯ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾಫಲಗಳನ್ನು ದಿಕ್ಕು, ಗಾಳಿ, ಗ್ರಹಸ್ಥಿತಿ, ಛತ್ರ ಬೀಳುವುದು ಮುಂತಾದ ವಿಘ್ನಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿತ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಶುಭ ಗ್ರಹಗತಿ ಜಯಲಕ್ಷಣ, ಶವಭಕ್ಷಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾಗೆಗಳ ಆಕ್ರಮಣ ರಾಜ್ಯಕ್ಷಯದ ಅಪಶಕುನ—ಎಂದು ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಕುನವಿಚಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಯಾತ್ರೆ (ಯಾತ್ರಾ)ಯನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿಸಿ, ರಾಜ ಮತ್ತು ಸೇನೆಯ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಧರ್ಮಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ನಿರ್ಣಯ ಹಾಗೂ ಶಕುನಪರಿಶೀಲನೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಹದೌರ್ಬಲ್ಯ, ವಿಪರೀತಗತಿ, ಪೀಡೆ, ಶತ್ರುರಾಶಿ, ಅಶುಭಯೋಗಗಳು (ವೈಧೃತಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ), ಕರಣದೋಷ, ನಕ್ಷತ್ರಭಯಗಳು (ಜನ್ಮ, ಗಂಡ), ರಿಕ್ತ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ವರ್ಜ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮವನ್ನು ಉತ್ತರ–ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ–ದಕ್ಷಿಣ ಜೋಡಿ-ಸಹಾಯ, ನಕ್ಷತ್ರ–ದಿಕ್ಕು ನಕ್ಷೆ, ಹಾಗೂ ವಾರ/ಗ್ರಹಾನುಸಾರ ಛಾಯಾಮಾನ (ಗ್ನೋಮೋನಿಕ್) ಗಣನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿ, ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದರೆ ರಾಜನು ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವಿಜಯಾರ್ಥ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಾಂಗ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಮಂಡಲನೀತಿ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಾದಶ-ರಾಜ ಮಂಡಲ, ಶತ್ರುಭೇದಗಳು, ಹಿಂಬದಿ ಬೆದರಿಕೆ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹ, ಆಕ್ರಂದ–ಆಸಾರ ಮೊದಲಾದ ತಂತ್ರಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಹಾಗೂ ದಂಡ-ಅನುಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಸಮದರ್ಶಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಜನ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿಜಯ ನೀತಿ—ಅಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸದೆ ಬಲವರ್ಧನೆ, ಜನವಿಶ್ವಾಸ ರಕ್ಷಣೆ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಜಯದಿಂದ ನಿಷ್ಠೆ ಗಳಿಕೆ—ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ದಂಡದಿಂದ ವಿದೇಶ ನೀತಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಪುಷ್ಕರನು ಬಾಹ್ಯ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಲಪ್ರಯೋಗದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾಜನೀತಿಯ ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಂಡ ಎರಡು ವಿಧ—ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ; ಲೂಟಿ, ಗ್ರಾಮ‑ಬೆಳೆ ನಾಶ, ಅಗ್ನಿಸಂಯೋಗ, ವಿಷಪ್ರಯೋಗ, ಗುರಿತಪ್ಪದ ವಧ, ಅಪವಾದ/ನಿಂದೆ, ನೀರು ದೂಷಣೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಆಧಾರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧ ಲಾಭಕರವಲ್ಲದಾಗ ಅಥವಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕ್ಷಯವಾಗುವಾಗ ‘ಉಪೇಕ್ಷೆ’ಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ನಿಲುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚನೆ. ಬಳಿಕ ಮಾಯೋಪಾಯಗಳು—ಕೃತಕ ಶಕುನ‑ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಶಕುನಗಳ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ (ಉಲ್ಕೆಯಂತ ಅಗ್ನಿ ಸಾಧನಗಳು), ಪ್ರಚಾರ, ಯುದ್ಧನಾದ, ‘ಇಂದ್ರಜಾಲ’ ಯುದ್ಧಮಾಯೆ—ಶತ್ರು ಮನೋಬಲ ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಸ್ವಪಕ್ಷ ಬಲಪಡಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿತ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಧಿ, ವಿಗ್ರಹ, ಯಾನ, ಆಸನ, ದ್ವೈಧೀಭಾವ, ಸಂಶ್ರಯ/ಸಂಶಯ ಎಂಬ ಆರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಹಿತೆಗೊಳಿಸಿ, ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಬಲಿಷ್ಠನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ, ಹಾಗೂ ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಯಾವಾಗ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು, ಯಾವಾಗ ಕೂಚಿಸಬೇಕು, ಯಾವಾಗ ದ್ವಿನೀತಿ, ಯಾವಾಗ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಕ್ತಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆದರ್ಶ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಎದ್ದು, ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಗಳ ನಡುವೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಅಥವಾ ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿ ಇರುವವರನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಂತರ ಆದಾಯ-ವ್ಯಯ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹಣಕಾಸಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೌಚ-ಸ್ನಾನದ ಬಳಿಕ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ, ಜಪ, ವಾಸುದೇವ ಪೂಜೆ, ಹೋಮ, ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಾಧಿಕಾರ ಯಜ್ಞ-ದಾನಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವೈದ್ಯನು ಸೂಚಿಸಿದ ಔಷಧ ಸೇವಿಸಿ, ಗುರುವಿನ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಸಭೆಗೆ ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪ್ರಮುಖರೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ವನಿದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸಲಹೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಣೆ-ತೀರ್ಪುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರರಕ್ಷೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತಡ—ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾಗಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಇರಬಾರದು; ಆಕಾರ-ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ ರಹಸ್ಯ ಸೋರಿಕೆಯ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ದಿನದಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ಪರಿಶೀಲನೆ, ವಾಹನ-ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸ, ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ; ಸಂಜೆ ಸಂಧ್ಯೆ, ಮಂತ್ರಣೆ, ಗುಪ್ತಚರರ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿತ ಸಂಚಾರ—ಧರ್ಮನಿಯಂತ್ರಿತ ನಿರಂತರ ಜಾಗ್ರತೆಯೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಏಳು ದಿನಗಳೊಳಗೆ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ‘ರಣದೀಕ್ಷೆ’ಯ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ಕಂಡು ಶುದ್ಧಿ, ದೇವಾನುಗ್ರಹ ಮತ್ತು ನೀತಿಪಾಲನೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಷ್ಣು-ಶಿವ-ಗಣೇಶ ಪೂಜೆ; ನಂತರ ದಿನಕ್ರಮವಾಗಿ ದಿಕ್ಪಾಲರು, ರುದ್ರರು, ಗ್ರಹಗಳು, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರ ಶಾಂತಿ, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ, ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಭೂತಾದಿಗಳಿಗೆ ನಿವೇದನೆ. ಮಂತ್ರಪ್ರಧಾನ ಸ್ವಪ್ನವಿಧಿಯಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆರನೇ ದಿನ ವಿಜಯಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕ, ಏಳನೇ ದಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಪೂಜೆ, ಆಯುಧ-ವಾಹನಗಳ ನೀರಾಜನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಾಪಾಠಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜನು ಆನೆ, ರಥ, ಕುದುರೆ ಹಾಗೂ ಧುರ್ಯ ಪಶುಗಳ ಮೇಲೆ ಏರುವಾಗ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡಬಾರದು. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ರಾಜನೀತಿ: ಕೌಟಿಲ್ಯ/ಛಲ ತಂತ್ರಗಳು, ವ್ಯೂಹಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ (ಪ್ರಾಣಿ/ಅಂಗ-ಆಕಾರ ಮತ್ತು ವಸ್ತು-ಆಕಾರ), ಗರುಡ, ಮಕರ, ಚಕ್ರ, ಶ್ಯೇನ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ವಜ್ರ, ಶಕಟ, ಮಂಡಲ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ, ಸೂಚಿ ಮೊದಲಾದ ರಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ವಿಧ ಸೇನಾ ವಿಭಾಗ. ಸರಬರಾಜು ಮಾರ್ಗ ವಿಫಲವಾದರೆ ಅಪಾಯ, ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದು, ಸಾಲುಗಳ ಅಂತರ, ಭೇದನ ತಂತ್ರ, ಗುರಾಣಿ ಧಾರಿಗಳು-ಧನುರ್ಧರರು-ರಥಿಕರ ಪಾತ್ರಗಳು, ಭೂಭಾಗಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ದಳನಿಯೋಜನೆ, ಮನೋಬಲ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬಹುಮಾನಗಳು, ವೀರಮರಣದ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳು: ಓಡುವವರು, ನಿರಾಯುಧರು, ಅಸೈನಿಕರು, ಶರಣಾಗತರು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು; ಸ್ತ್ರೀರಕ್ಷೆ; ಜಯಾನಂತರ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಗೌರವ; ಲಾಭವನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆ; ಸೈನಿಕರ ಕುಟುಂಬರಕ್ಷಣೆ—ಇದೇ ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ವಿಜಯ ನೀಡುವ ರಣದೀಕ್ಷೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಘಟಕದ ವಿಭಿನ್ನ ಕೊಲೋಫನ್ಗಳ ಸೂಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರನು—ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೂ ವಿಜಯಕ್ಕೂ ರಾಜನು ಇಂದ್ರನು ಒಮ್ಮೆ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ)ಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಶ್ರೀಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಜಗನ್ಮಾತೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವಿನೀ ಶಕ್ತಿ, ಮಂಗಳ-ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕಾರಣವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವಳು ಕೇವಲ ಧನವಲ್ಲ, ಆಡಳಿತದ ಸ್ತಂಭಗಳಾದ ವಿದ್ಯೆಗಳು—ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀ, ತ್ರಯೀ, ವಾರ್ತಾ, ದಂಡನೀತಿ—ಇವುಗಳ ಮೂರ್ತರೂಪವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ದೈವೀ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಹಿಂತಿರುಗಿದರೆ ಲೋಕಪತನ ಮತ್ತು ಗುಣ-ಧರ್ಮಗಳ ಕುಸಿತ; ಅವಳ ಕಟಾಕ್ಷದಿಂದ ಅಯೋಗ್ಯನಿಗೂ ಗುಣ, ವಂಶಗೌರವ, ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೈತಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ; ಶ್ರೀಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಣವಿಜಯದ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮೋಕ್ತ ನೀತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿಜಯೋನ್ಮುಖವಾದರೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಆಚರಣಾಸಂಹಿತೆ. ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷ್ಠ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಮೂಲಕ ಅನ್ವಯವಿಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ನಾಲ್ಕು ಆರ್ಥಿಕ-ನೈತಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು: ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕ ಧನಾರ್ಜನೆ, ಅದರ ವೃದ್ಧಿ, ರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ಸಮ್ಯಕ್ ವಿನಿಯೋಗ. ಆಡಳಿತನೀತಿ (ನಯ)ಯ ಮೂಲ ವಿನಯ—ಶಾಸ್ತ್ರನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಇಂದ್ರಿಯಜಯ. ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಉದ್ಯಮ, ಧೃತಿಯು, ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ, ದಾನಶೀಲತೆ, ಆಪತ್ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮೊದಲಾದ ರಾಜಗುಣಗಳು; ಶೌಚ, ಮೈತ್ರಿ, ಸತ್ಯ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸಮತೆ ಇವು ಶ್ರೀಕರ ಗುಣಗಳು. ವಿಷಯವನದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುವ ‘ಇಂದ್ರಿಯ-ಆನೆ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಂಕುಶವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಹರ್ಷ, ಮಾನ, ಮದ ಎಂಬ ಆರು ಅಂತರಂಗ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀ, ತ್ರಯೀ, ವಾರ್ತಾ, ದಂಡನೀತಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿದ್ಯೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿತ, ಧರ್ಮ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ನ್ಯಾಯ-ಅನ್ಯಾಯ ನೀತಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಧರ್ಮ: ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ-ಮೃದು ವಾಣಿ, ಶುದ್ಧಿ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ; ರಾಜನು ದುರ್ಬಲರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ದಮನ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು, ಶತ್ರುವಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬೇಕು, ಗುರು-ವೃದ್ಧರನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಸದಾ ಔಚಿತ್ಯದಿಂದ ನಡೆಯಬೇಕು—ಇದೇ ಮಹಾತ್ಮನ ಲಕ್ಷಣ।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಧಾರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯದ ಸಪ್ತಾಂಗ ಸಿದ್ಧಾಂತ—ಸ್ವಾಮಿ (ರಾಜ), ಅಮಾತ್ಯರು (ಮಂತ್ರಿಗಳು), ರಾಷ್ಟ್ರ (ಭೂಮಿ-ಪ್ರಜೆ), ದುರ್ಗ, ಕೋಶ, ಬಲ (ಸೇನೆ), ಸುಹೃತ್ (ಮಿತ್ರ)—ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಪೋಷಕ ಅಂಗಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ರಾಜ-ಮಂತ್ರಿಗಳ ಗುಣಗಳು—ಸತ್ಯ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಶೌಚ, ನಿಷ್ಠೆ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ—ಮತ್ತು ಲೋಭ, ದಂಭ, ಚಪಲತೆ ಮೊದಲಾದ ದೋಷವರ್ಜನೆ, ಮಂತ್ರಗುಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒತ್ತಿಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಮೃದ್ಧ ದೇಶದ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ನಗರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳು, ದುರ್ಗಗಳ ವಿಧಗಳು-ಪೂರೈಕೆ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಕೋಶವೃದ್ಧಿ, ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ದಂಡನೀತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಿತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರತೆ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ತ್ರಿವಿಧ ಮಾರ್ಗ—ಸಮೀಪಗಮನ, ಮಧುರ-ಸ್ಪಷ್ಟ ವಾಣಿ, ಗೌರವದಾನ—ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೃತ್ಯಾಚಾರ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನೇಮಕ, ರಾಜಸ್ವ ಕ್ರಮಗಳು, ಪ್ರಜಾಭಯ ಕಾರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವ-ರಾಜ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಜಾಗೃತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನೀತಿಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಉಳಿವು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಆಧಾರ ರಾಜಮಂಡಲದ ಯಥಾರ್ಥ ಅರಿವು. ವಿಜಯಿಗೀಷು ರಾಜನ ಸುತ್ತಲಿನ ದ್ವಾದಶ ವಿಧ ರಾಜಚಕ್ರ—ಅರಿ (ಶತ್ರು), ಮಿತ್ರ, ಅವರ ಕ್ರಮಿಕ ಮಿತ್ರರು, ಹಾಗೆಯೇ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹ (ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬೆದರಿಕೆ) ಮತ್ತು ಆಕ್ರಂದ (ಉಪದ್ರವಕಾರಿ) ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಾನಾಧಾರಿತ ಪಾತ್ರಗಳು—ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಮ ರಾಜ (ಶತ್ರು–ವಿಜಯಿಗೀಷುವಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವವನು) ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನ (ಬಾಹ್ಯ, ಬಹುಸಾ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಠ ತಟಸ್ಥ ಶಕ್ತಿ) ಇವರ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಸಂವಹನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ—ಏಕತೆಯವರನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು, ವಿಭಜಿತರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸು. ಸಂಧಿ, ವಿಗ್ರಹ, ಯಾನ, ಆಸನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಯಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಪಭೇದಗಳು, ಮತ್ತು ಅವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದ ಕಾರಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ತಕ್ಷಣದ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದ ಫಲಗಳನ್ನು ತೂಗುವುದು, ವೈರವಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು, ದ್ವೈಧೀಭಾವ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಬಲಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೀರಿಸಲಾಗದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮಹಾರಕ್ಷಕನ ಶರಣಾಗಿ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು—ರಾಜಕೀಯ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಯಮದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿ (ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಸಲಹೆ)ಯನ್ನು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿವೇಕಾಧಾರಿತ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಜ್ಞೆ, ದೃಢೀಕರಣ, ಸಂಶಯನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಶೇಷನಿಶ್ಚಯವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ‘ಮಂತ್ರ’ವನ್ನು ಪಂಚಾಂಗ ಸಲಹೆ—ಮಿತ್ರರು, ಉಪಾಯಗಳು, ದೇಶ-ಕಾಲ ಪರಿಶೀಲನೆ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕಾರ—ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಶಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಕಾರ್ಯಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಸಮೃದ್ಧಿ. ಮದ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಅಸಾವಧಾನ ವಾಣಿ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆದರ್ಶ ದೂತನ ಗುಣಗಳು, ದೂತರ ಮೂರು ಹಂತಗಳು, ಶತ್ರುದೇಶ ಪ್ರವೇಶ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಉದ್ದೇಶ ಓದುವ ವಿಧಾನಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಗುಪ್ತಚರ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗ ಏಜೆಂಟರು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿವೇಷಧಾರಿಗಳಾದ ಗೂಢಚರರು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಸನ/ಆಪತ್ತುಗಳನ್ನು ದೈವ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ನೀತಿ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಚಿಂತನೆಗಳು—ಆದಾಯ-ವೆಚ್ಚ, ದಂಡನೀತಿ, ಶತ್ರುನಿವಾರಣೆ, ವಿಪತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ರಾಜ-ರಾಷ್ಟ್ರ ರಕ್ಷಣೆ. ಮಂತ್ರಿ, ಖಜಾನೆ, ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ರಾಜನ ವ್ಯಸನ/ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಫಲತೆಗಳ ನಿರ್ಣಯ, ಶಿಬಿರ ಭದ್ರತೆ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಳು ಉಪಾಯಗಳು—ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ, ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಇಂದ್ರಜಾಲ, ಮಾಯೆ—ಉಪಭೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಮಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಮನೋಬಲ ಕುಗ್ಗಿಸಲು ಮಾಯೆಯ ತಂತ್ರಪ್ರಯೋಗವೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜನೀತಿ-ಪ್ರಕರಣದ ಆರಂಭ. ಮಂತ್ರ (ಸಲಹೆ), ಕೋಶ (ಖಜಾನೆ) ಮತ್ತು ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತಿನ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ರಾಜಬಲವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಯುದ್ಧವು ದೇವಪೂಜೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಷಡ್ವಿಧ ಬಲದ ತಿಳಿವು ಬೇಕು: ಸ್ಥಾಯಿ ಸೇನೆ, ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ದಳಗಳು, ಮಿತ್ರಬಲ, ದ್ರೋಹಿಗಳು/ಶತ್ರು-ತತ್ತ್ವಗಳು, ಹಾಗೂ ವನ/ಆಟವಿಕ-ಜನಜಾತಿ ದಳಗಳು—ಇವುಗಳ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳ ಚಲನೆ, ರಾಜಗೃಹ ಮತ್ತು ಕೋಶರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ಅಶ್ವ–ರಥ–ಗಜ–ವನ್ಯಬಲಗಳಿಂದ ಪದರಿತ ಪಾರ್ಶ್ವವ್ಯೂಹ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕರ, ಶ್ಯೇನ, ಸೂಚಿ, ವೀರವಕ್ತ್ರಾ, ಶಕಟ, ವಜ್ರ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮೊದಲಾದ ವ್ಯೂಹಗಳು ಹಾಗೂ ಯಾವಾಗ ಬಹಿರಂಗ ಯುದ್ಧ, ಯಾವಾಗ ಗುಪ್ತ/ಛಲಯುದ್ಧ—ಕಾಲ, ದೇಶ, ದಣಿವು, ಸರಬರಾಜಿನ ಒತ್ತಡ, ಮಾನಸಿಕ ದುರ್ಬಲತೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ—ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಳಮಾಪಗಳು, ವ್ಯೂಹಾಂಗಗಳು (ಉರಸ್, ಕಕ್ಷಾ, ಪಕ್ಷ, ಮಧ್ಯ, ಪೃಷ್ಠ, ಪ್ರತಿಗ್ರಹ) ಮತ್ತು ದಂಡ/ಮಂಡಲ/ಭೋಗ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ ನೀಡಿ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ—ವಿಜಯ, ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಗೆ।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯೂಹರಚನೆ (ಯುದ್ಧವಿನ್ಯಾಸ) ವಿವರಣೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬಾಹ್ಯ ತಂತ್ರದಿಂದ ತಿರುಗಿ ರಾಜನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಇದನ್ನು ಪರಂಪರागत ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಮುದ್ರ ಋಷಿಯು ಗರ್ಗನಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿದ ಸಾಮುದ್ರಿಕ ವಿದ್ಯೆ; ಇದು ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷರ ಶುಭ–ಅಶುಭ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಹಸಮತೆ, ‘ಚತುರ್ವಿಧ ಸಮತೆ’, ನ್ಯಗ್ರೋಧ-ಪರಿಮಂಡಲ ಪ್ರಮಾಣ (ಬಾಹುವಿಸ್ತಾರ = ಎತ್ತರ) ಮುಂತಾದ ಆದರ್ಶ ಅನುಪಾತಗಳು, ಅಂಗುಲ–ಕಿಷ್ಕು ಮಾಪಗಳು, ವಕ್ಷಸ್ಥಲಾದಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರೇಖೆಗಳು, ಪದ್ಮಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಜೋಡಿ ಅಂಗಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವರಗಳಿವೆ. ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಶೌಚ, ದಾನ, ಶೌರ್ಯ ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ದೇಹಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ರೂಪದ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಭಾವವಿವೇಕವೂ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರುಕ್ಷತೆ, ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಶಿರೆಗಳು, ದುರ್ವಾಸನೆ ಅಶುಭ; ಮಧುರ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಗಜಗತಿ ಶುಭ—ಆಡಳಿತ, ಆಯ್ಕೆ, ಸಲಹೆಗೆ ನीतಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಧನವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
ಹಿಂದಿನ ಪುರುಷ-ಲಕ್ಷಣ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮುದ್ರನ ವಚನವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀತಿ-ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷಣ-ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಭವಿಷ್ಯದ ಸ್ತ್ರೀಯ ಶುಭತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ. ಸುಂದರ ಅಂಗಸೌಷ್ಠವ, ಮಿತವಾದ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ನಡೆ, ಸರಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪಾದಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತ ನಾಭಿ ಮುಂತಾದ ಶುಭ ದೇಹಚಿಹ್ನಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕರಕಶತೆ, ಅಸಮತೆ, ಜಗಳಗಂಟತನ, ಲೋಭ, ಕಠೋರ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಹೆಸರು-ಸಂಬಂಧಿತ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಅಶುಭವೆಂದು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠ—ಆದರ್ಶ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸತ್ಆಚರಣೆ ‘ಶುಭ’ವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಗುರುತನ್ನು ಅಪಮೃತ್ಯು-ನಿವಾರಕ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಾಯು ಸೂಚಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇಹ-ಲಕ್ಷಣ ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅವಲೋಕನದಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಚಾಮರ ಮತ್ತು ಛತ್ರದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಭಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಧನುರ್ವೇದ ಶೈಲಿಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಗಳು—ದಂಡ/ಸಂಧಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಆಸನ-ಸಿಂಹಾಸನದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಧನುಸ್ಸಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಯಮಗಳು (ವಸ್ತು, ಅನುಪಾತ, ತಪ್ಪಿಸಬೇಕಾದ ದೋಷಗಳು, ತಂತಿ ಕಟ್ಟುವಿಕೆ, ಕೊಂಬು-ತುದಿ ಆಕಾರ)—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಜಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಗಳಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಉಪಯೋಗವಲ್ಲ, ಪವಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೂ ಪಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಲೋಹದ ದೈತ್ಯ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಂದಕ ಖಡ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಹತದೇಹಗಳ ಲೋಹರೂಪಾಂತರ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಾರಣಕಥೆ ಲೋಹವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ದೈವ ಮೂಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಖಡ್ಗ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಾನದಂಡಗಳು—ಉದ್ದದ ವಿಧಗಳು, ಮಧುರ ನಾದ, ಬ್ಲೇಡ್ ಆಕಾರದ ಆದರ್ಶ—ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿ/ಶಿಸ್ತಿನ ನಿಷೇಧಗಳು (ರಾತ್ರಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ನೋಡುವುದು, ಬೆಲೆ ಮಾತುಕತೆ) ಹೇಳಿ ನೀತಿ, ಶಕುನ, ರಾಜ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಒಂದೇ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ರಾಜರಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ರತ್ನಪರೀಕ್ಷಾ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಭರಣವು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಭೌತಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ವಜ್ರ, ಮರಕತ, ಮಾಣಿಕ್ಯ, ಮುತ್ತು, ನೀಲ, ವೈಡೂರ್ಯ (ಕ್ಯಾಟ್ಸ್-ಐ), ಚಂದ್ರಕಾಂತ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತ, ಸ್ಫಟಿಕ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಹೆಸರಿನ ಕಲ್ಲುಗಳು ಹಾಗೂ ಜೈವ/ಖನಿಜ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲನೆ, ಮೌಲ್ಯನಿರ್ಣಯ, ಸಂಗ್ರಹ-ಖರೀದಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಕೋಶವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರತ್ನಗಳ ಮೂಲ ಮಾನದಂಡಗಳು—ಅಂತರ್ದೀಪ್ತಿ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಸುಸಂಘಟಿತ ಆಕಾರ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಜಡಿತ ರತ್ನಗಳಿಗೆ. ವಜ್ರದಲ್ಲಿ ದೋಷಯುಕ್ತ (ನಿಷ್ಪ್ರಭ, ಅಶುದ್ಧ, ಬಿರುಕು, ಕರಕಸ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ‘ಸರಿಪಡಿಸಬಹುದಾದ’) ಕಲ್ಲು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಠಿಣ ನಿಷೇಧ; ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಜ್ರ ಷಟ್ಕೋಣ, ಇಂದ್ರಧನುಷ್ಯಸದೃಶ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ‘ಅಭೇದ್ಯ’ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ; ಮರಕತದ ಚುಕ್ಕೆ-ಛಾಯೆ ಮತ್ತು ಗಿಳಿ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊಳಪು ದೃಶ್ಯ ಮಾನಕಗಳು. ಮುತ್ತಿನೂ ಮೂಲಭೇದ (ಒಯ್ಸ್ಟರ್/ಶಂಖ/ದಂತ/ಮೀನು/ಮೇಘ) ಹೇಳಿ, ಗೋಳಾಕಾರ, ಕಾಂತಿ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಗಾತ್ರ ಗುಣಗಳಾಗಿ, ಸೌಂದರ್ಯ–ಶಕುನ–ರಾಜಧರ್ಮ ವೈಧತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ರಾಜಾಯುಧ‑ಧನ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಿರುಗಿ, ವಾಸ್ತು‑ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳದ ಆಡಳಿತ ಹಾಗೂ ನಿವಾಸಧರ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣಾನುಸಾರ ಭೂಮಿಯ ಬಣ್ಣಗಳು (ಬಿಳಿ/ಕೆಂಪು/ಹಳದಿ/ಕಪ್ಪು) ಮತ್ತು ಸುಗಂಧ‑ರಸಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಣಯಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕುಶಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ‑ಸತ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ತೋಡಿಕೆ‑ಸಂಸ್ಕಾರದ ಆರಂಭ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ಕೇಂದ್ರ 64‑ಪದ ವಾಸ್ತು‑ಮಂಡಲ—ಮಧ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ದಿಕ್ಕು‑ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಜೊತೆಗೆ ರೋಗ‑ಕ್ಷಯ ಮುಂತಾದ ಪೀಡಾಕಾರಕ ಸನ್ನಿಧಿಗಳೂ ಸೂಚಿತ. ನಂದಾ, ವಾಸಿಷ್ಠೀ, ಭಾರ್ಗವೀ, ಕಾಶ್ಯಪೀ ಮಂತ್ರರೂಪಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಗೃಹವನ್ನು ಭೂಮಿ/ನಗರ/ಗೃಹಾಧಿಪತ್ಯದ ಅಧೀನ ಜೀವಂತ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ ಶುಭ ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣ, ಋತುಮಾನಾನುಸಾರ ವಾಸ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಿಧಾನಗಳು—ಸಿಂಚನ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ಬರದಲ್ಲಿ ಪಾಲನೆ, ಹಣ್ಣು ಉದುರುವುದು ತಡೆಯುವ ಉಪಾಯ, ಜಾತಿ‑ವಿಶೇಷ ಚಿಕಿತ್ಸೆ—ಇವುಗಳಿಂದ ವಾಸ್ತು, ವಿಧಿ, ಪರಿಸರ ಒಂದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯಲು ಪುಷ್ಪಾದಿ ಅರ್ಚನೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಯೂಥೀ, ಪಾಟಲಾ, ಕರವೀರ, ಅಶೋಕ, ಕುಂದ, ತಮಾಲಪತ್ರ, ಬಿಲ್ವ‑ಶಮೀಪತ್ರಗಳು, ಭೃಂಗರಾಜ, ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ, ವಾಸಕ, ಕೇತಕೀ, ಕಮಲ ಮತ್ತು ರಕ್ತೋತ್ಪಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಅರ್ಕ, ಉನ್ಮತ್ತಕ/ಧತ್ತೂರ, ಕಂಕಾಂಚೀ ಇತ್ಯಾದಿ ವರ್ಜ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ದಾನಶಾಸ್ತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ದಾನ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ರಾಜ್ಯಲಾಭ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸರಳ ಗೃಹಸ್ಥ ಅರ್ಪಣಗಳೂ ರಾಜಕೀಯ‑ಲೌಕಿಕ‑ಪಾರಲೌಕಿಕ ಫಲಗಳನ್ನು ತರುತ್ತವೆ; ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ದ್ರವ್ಯಚಯನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ದಾನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಬಲపడುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ।