Adhyaya 101
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 10113 Verses

Adhyaya 101

Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಾಸಾದ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತು-ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ-ಆಗಮ ಅಂತಃಸ್ಥಾಪನೆ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಶುಕನಾಸೆಯ ಅಂತ್ಯದ ಸಮೀಪ, ಪೂರ್ವ ವೇದಿ/ವೇದಿಕಾಪೀಠದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮಂದಿರದ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಗೆ ಸ್ಥಳ-ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಧಾರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪ್ರಣವದಿಂದ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಸ್ವರ್ಣಾದಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪೀಠವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಪಂಚಗವ್ಯಾದಿ ಪವಿತ್ರ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಧು-ಕ್ಷೀರಯುಕ್ತ ಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪಂಚವಿಧ ರತ್ನ-ನಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ವಸ್ತ್ರ, ಮಾಲೆ, ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸಹಾಯಕ ಯಾಗೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಾವಿನ ಪಲ್ಲವಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ (ಪೂರಕ-ರೇಚಕ) ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸದಿಂದ ಗುರು ಶಂಭುವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿ ದ್ವಾದಶಾಂತದಿಂದ ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ಸ್ಫುಲಿಂಗವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಆಯುಧಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಕ್ಷಾಂತಿ, ವಾಗೀಶ್ವರ, ನಾಡಿ-ಪ್ರಾಣಜಾಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಶಿವನನ್ನು ಮುದ್ರೆ, ಮಂತ್ರ, ಹೋಮ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಜಪಗಳಿಂದ ಏಕೀಕರಿಸಿ ದೇವರೂಪವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭದ ತ್ರಿಭಾಗ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ದಿವ್ಯಾವಾಸವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमो ऽध्यायः अथैकाधिकशततमो ऽध्यायः प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः

ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಾರಪ್ರತಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ಶತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಏಕಾಧಿಕಶತಮ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಪ್ರಾಸಾದಪ್ರತಿಷ್ಠಾ’ ಆರಂಭ. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಾಸಾದ (ದೇವಾಲಯ) ಸ್ಥಾಪನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನೂ, ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶುಕನಾಶೆಯ ಅಂತ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವವೇದಿಕೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 2

आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं

ಆಧಾರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ವಿನ್ಯಸಿಸಿ, ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ‘ಕತಮ’ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪವಿತ್ರ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಪಂಚಗವ್ಯಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 3

मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं

ಜೇನು ಮತ್ತು ಹಾಲು ಸೇರಿರುವ ಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅದರಲ್ಲಿ ರತ್ನಾದಿ ಐದು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇಡಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ಹಾರ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇರಿಸಿ; ಕುಂಭವನ್ನು ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಲೇಪಿಸಿ, ಸುಗಂಧ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು.

Verse 4

चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत् , झ च विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग , ङ , छ च वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः

ಮಾವು ಮೊದಲಾದ কোমಲ ಪಲ್ಲವಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಸಿಸಿ, ಹೋಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೃತಿ (ಆಹುತಿ ಚಮಚಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯ ಕೃತ್ಯ-ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಜೊತೆಗೆ ‘ಝ’ ಬೀಜವನ್ನು ನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಮಧು-ಕ್ಷೀರಯುಕ್ತ ರತ್ನಾದಿ ಪಂಚಕವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಸುಗಂಧ ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಧೂಪದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ ಸುಗಂಧಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅಗ್ನಿಗಾಗಿ ಪದ್ಮಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿ, ವಹ್ನಿಕೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಯವ (ಜೋಳ/ಜವ)ವನ್ನು ನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು. ಪೂರೆಕದಿಂದ ಸಮಾಹರಿಸಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸಕಲೀಕೃತಗೊಳಿಸಬೇಕು.

Verse 5

सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः

ನಂತರ ಗುರುವು, ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರಮುಖ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾ ರೇಚಕ (ಉಚ್ಛ್ವಾಸ) ಮೂಲಕ ಶಂಭು (ಶಿವ)ನ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಆಗ ಸರ್ವಾತ್ಮದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಜೀವಾತ್ಮದ ಸಜಾಗ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 6

द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं

ದ್ವಾದಶಾಂತದಿಂದ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ಫುರಿಸುವ ಅಗ್ನಿಕಣದಂತೆ, ಕುಂಭದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷೇಪಿಸಬೇಕು; ಜೊತೆಗೆ ನ್ಯಾಸದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅತಿವಾಹಿಕಾ (ಸಂವಹಕ)ವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು.

Verse 7

विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्

ಅಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಅದರ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಬೋಧಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಲಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕ್ಷಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಾಗೀಶ್ವರ (ವಾಕ್ಯದ ಅಧಿಪತಿ)ನನ್ನೂ—ಆ ಪವಿತ್ರ ಸಮೂಹವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನಿವೆಶಿಸಬೇಕು.

Verse 8

दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः

ಹತ್ತು ನಾಡಿಗಳು, ಹತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳು, ಹದಿಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ, ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅವರವರ ಸ್ವನಾಮಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ಸಂಬಂಧಿಸಬೇಕು.

Verse 9

स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः

ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕಾರಣರೂಪರಾಗಿದ್ದು, ಮಾಯಾ-ಆಕಾಶವನ್ನು ನಿಯಮಿಸುವವರು ವಿದ್ಯೇಶ್ವರರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಸಂಯಮಿತ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವವ്യാപಿ ಶಂಭುವನ್ನೂ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 10

अङ्गानि च विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं

ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್‌ವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ರೋಧಮುದ್ರೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಭ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಲಿ, ಪುರುಷಾನುಗ್ಗ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು।

Verse 11

पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं

ನಂತರ ಪಂಚಗವ್ಯ, ಕಷಾಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ವವಿಧವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ-ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಉಮಾಪತಿ ರುದ್ರನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು।

Verse 12

इ ख , छ च प्रयामिका इति ख , छ च व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ अज्ञाने चेति घ , झ च अङ्कादि चेति ङ निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं

‘ಪ್ರಯಾಮಿಕಾ’—ಖ ಮತ್ತು ಛ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ. ‘ವ್ಯಾಪಿನಂಚ ಸ್ವಶಕ್ತಿತಃ’—ಝ ಪಾಠದಲ್ಲಿ; ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಾಪಿನಂಚಾಸ್ಯ ಸಂಸ್ರವೈಃ’—ಙ ಪಾಠದಲ್ಲಿ. ‘ಅಜ್ಞಾನೇ ಚೇತಿ’—ಘ ಮತ್ತು ಝ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ; ‘ಅಙ್ಕಾದಿ ಚೇತಿ’—ಙ ಪಾಠದಲ್ಲಿ. ‘ನಿರ್ಮಞ್ಛ್ಯ ದ್ರೋಣಮುದ್ರಯಾ’—ಗ ಪಾಠದಲ್ಲಿ; ‘ನಿರುಂಧ್ಯಾದ್ ದ್ರವಮುದ್ರಯಾ’—ಝ ಪಾಠದಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಮಂತ್ರದಿಂದ ಸರ್ವವ്യാപಕಭಾವದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಸನ್ನಿಧಾನಾರ್ಥ ಹೋಮ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಸ್ಪರ್ಶನ ಮತ್ತು ಜಪ ಸಹಿತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬೇಕು।

Verse 13

सान्निध्याबोधनं सर्वम्भागत्रयविभागतः विधायैवं प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्

ಸನ್ನಿಧಿ-ಆಬೋಧನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕುಂಭವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿ ಹೀಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿ; ಕ್ರಮಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ (ದೈವ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು) ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು।

Frequently Asked Questions

It details the temple consecration workflow: spatial placement near the śukanāśā, lotus-seat installation from Ādhāra-śakti with praṇava, kumbha preparation using pañcagavya plus honey–milk and ratna-ādi-pañcaka, and the completion of presence via nyāsa, prāṇāyāma, mudrā, Śiva-mantra vyāpti, and homa/prokṣaṇa/sparśana/japa.

The rite is structured as an outer Vāstu installation synchronized with inner yogic operations: prāṇāyāma (pūraka/recaka), dvādaśānta visualization, and nyāsa transform the kumbha and site into a stabilized seat of Śiva’s all-pervading presence, aligning technical correctness with sādhanā.

The chapter highlights pañcagavya purification, a kumbha filled with honey and milk, a fivefold deposit beginning with precious items (ratna-ādi-pañcaka), plus cloth, garland, fragrance, flowers, and incense as the sensory and symbolic completion of the vessel.

The passage records recension variants for terms such as “prayāmikā,” different readings for “vyāpin” phrases, and alternative mudrā readings (Droṇa-mudrā vs Drava-mudrā), indicating a living ritual manuscript tradition.