Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಚತುಷ್ಪಾದ’ವೆಂದು ನಿರ್ವಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಥ, ಗಜ, ಅಶ್ವ, ಪದಾತಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಸೇನಾಂಗಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದೀಯ ಬೋಧನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಪ್ರಯೋಗ ‘ಪಂಚವಿಧ’: ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯ (ಬಿಡಿ ಹೊಡೆಯುವ), ಪಾಣಿಮುಕ್ತ (ಕೈಯಿಂದ ಎಸೆಯುವ), ಯಂತ್ರಮುಕ್ತ (ಯಂತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುವ), ಅಮುಕ್ತ (ಬಿಡದೆ ಬಳಸುವ) ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಮತ್ತು ನಿರಾಯುಧ ಬಾಹುಯುದ್ಧ. ನಂತರ ಶಸ್ತ್ರ–ಅಸ್ತ್ರ ಭೇದ, ಸರಳ ವಿಧಾನ ವಿರುದ್ಧ ಮಾಯಾ/ಛಲ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಯಂತ್ರಮುಕ್ತ, ಪಾಣಿಮುಕ್ತ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಕವಚಾದಿ ರಕ್ಷಾಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಧನುಸ್ಸು-ಕೇಂದ್ರಿತ ಹಾಗೂ ಶೂಲ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಮರ, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ರಮ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಗುರುವಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ/ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕು; ಶೂದ್ರನಿಗೂ ತರಬೇತಿ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ರಾಜಸಹಾಯಕ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅರ್ಹತೆ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಮಪದ, ವೈಶಾಖ, ಮಂಡಲ, ಆಲೀಢ, ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ, ವಿಕಟ, ಸಂಪುಟ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು-ಮಾಪಗಳು, ಹಾಗೂ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾ ವಿಧಾನ—ನಮಸ್ಕಾರ, ಜ್ಯಾ ಕಟ್ಟುವ ಅವಕಾಶ, ನಾಭಿ/ಕಟಿ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಕಣ್ಣು–ಕಿವಿ ರೇಖೆಯಿಂದ ಗುರಿ, ಬೆರಳಿನ ಹಿಡಿತ, ಎಳೆದು ಬಿಡುವುದು, ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ಅಶ್ವ-ರಥ-ಗಜ ಸಮರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕಲೆಯನ್ನು ಧರ್ಮನಿಯಂತ್ರಿತ ಶಿಸ್ತಿನ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಧನುರ್ವೇದೋಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ—ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಯಜ್ಞಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಧನುರ್ಧರನು ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದು, ತೂಣೀರಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಲಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಬಲಗೈಯಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾ ಗುರಿಯ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಎಡಗೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಸಿಂಹಕರ್ಣ ಮುಂತಾದ ಉಪಕರಣದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಸಂಧಾನಿಸಬೇಕು. ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗದೆ ಗುರಿಯಲ್ಲೇ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿರಬೇಕು; ಬಲಪಾರ್ಶ್ವದ ಯೋಗ್ಯ ಗುರುತುಸ್ಥಾನದಿಂದಲೇ ಮೋಚನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಅಂಗುಲದ ಚಂದ್ರಕದಂತಹ ಅಳತೆಯ ಗುರುತುಗಳು, ಮೋಚನಾನಂತರ ನಿಯಂತ್ರಣಾಭ್ಯಾಸ (ಉಲ್ಕಾ-ಶಿಕ್ಷೆ), ಹಾಗೆಯೇ ನೇತ್ರಗುರುತು, ಚತುಷ್ಕೋಣ ಗುರಿ, ತಿರುಗಿ ಹೊಡೆಯುವಿಕೆ, ಚಲಿಸುವ ಗುರಿ, ಕಡಿಮೆ/ಎತ್ತರ ಭೇದನೆಗಳಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಗುರಿಗಳನ್ನು ದೃಢ, ದುಷ್ಕರ, ಚಿತ್ರ-ದುಷ್ಕರ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಬಲ-ಎಡ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಗುರಿಯ ಸ್ಥಿರ ಸ್ಥಾಪನೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಧಿಯನ್ನು ಯೋಗಶಿಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಮನ-ದೃಷ್ಟಿ-ಯಮಜಯದಿಂದ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಆತ್ಮಸಂಯಮದೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
ಈ ಧನುರ್ವೇದ ಪ್ರಧಾನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಯುದ್ಧಪಟುತೆಯನ್ನು ಶಿಸ್ತಿನ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೈ, ಮನಸ್ಸು, ದೃಷ್ಟಿ ಇವುಗಳ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಗುರಿ-ವೇಧನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಬಂದು, ನಂತರವೇ ಅಶ್ವ/ವಾಹನದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅರ್ಹತೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹಗ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, ಇಷ್ಟವಾದ ಆಕಾರಗಳು, ಧನುಸ್ಸಿನ ಜ್ಯೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ವಿಜಯ ಧೈರ್ಯಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೂ ಅವಲಂಬಿತ. ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಸಾಧಕನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ, ಕೈಗಳ ಸಮನ್ವಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯುದ್ಧೋಪಯೋಗಗಳು—ಕವಚಧಾರಿಯ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತುವ ಆಯುಧವನ್ನು ಮಡಚಿ ಎಸೆದುದು, ಸಮ್ಯೋಗ (ಸಮಯೋಗ) ನಿಯಂತ್ರಿತ ವಲ್ಗಿತ, ಪ್ಲುತ, ಪ್ರವ್ರಾಜಿತ ಎಂಬ ಚಲನಪದ್ದತಿಗಳು, ಮತ್ತು ಜಯಾನಂತರ ನಿಯತ ಬಂಧನ/ನಿಗ್ರಹ. ಆಯುಧ ಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಎಳೆಯುವ ವಿಧಾನ—ಕತ್ತಿ ಎಡಬದಿಯಲ್ಲಿ, ಎಡಕೈಯಿಂದ ದೃಢ ಹಿಡಿತ, ಬಲಕೈಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದುದು; ಆಯುಧ, ಶೂಲ/ಮುಳ್ಳಿನ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಕವಚಸ್ಥಾಪನೆಯ ಸ್ಥಳಗಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ಹಾಗೂ ನಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಅಶ್ವ/ವಾಹನಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ-ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಸಿದ್ಧತೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಹಾರ-ಕ್ರಮಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭ್ರಾಂತ, ಉದ್ಭ್ರಾಂತ, ಶ್ಯೇನಪಾತ, ಆಕುಲ ಇತ್ಯಾದಿ—ಮತ್ತೆ ತರಬೇತಿ/ಪಠಣಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಜೋಡಿ-ಹೆಸರುಗಳು ಹಾಗೂ ರಚನಾತ್ಮಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪಾಠ್ಯಕ್ರಮ: (1) ಖಡ್ಗ-ಚರ್ಮ (ಕತ್ತಿ-ಗುರಾಣಿ) ವಿಧಾನ, 32 ಸ್ಥಿತಿಗಳು—ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ, ಆಲೀಢ, ವರಾಹ, ಲುಲಿತ ಇತ್ಯಾದಿ; (2) ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ/ಹಿಡಿತದ ಕೌಶಲಗಳು—ತಿರುಗಿಸುವುದು, ಹಿಡಿಯುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆ/ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುವುದು, ತಡೆದು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಬಿಡಿಸುವುದು; (3) ದಂಡ/ಪಾಶ-ಬಂಧಗಳ ಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಸ್ತ-ಪಾಶ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ನಿಗದಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು; (4) ಚಕ್ರ, ಶೂಲ, ತೋಮರ, ಗದಾ, ಪರಶು, ಮುದ್ಗರ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಲಗುಡ, ವಜ್ರ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ ಇವುಗಳ ಆಯುಧ-ವಿಶೇಷ ಕರ್ಮಗಳು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಂತ್ರ-ಕರ್ಮ. ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಗಳು, ದೇಹಲಕ್ಷಣ/ಫಲಗಳು, ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ/ಔಷಧೀಯ/ವಿಧಿದ್ರವ್ಯಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಆನೆ-ರಥಗಳ ಶಸ್ತ್ರೀಕರಣ, ಅಂಕುಶಧಾರಿ, ಧನುರ್ಧರ, ಖಡ್ಗಧಾರಿ, ಗುರಾಣಿಧಾರಿಗಳ ನಿಯೋಜನೆ, ಮಂತ್ರದಿಂದ ಶಸ್ತ್ರ-ಸಂಸ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಜಯಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜಧರ್ಮೋಪದೇಶವಿದೆ।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
ಅಗ್ನಿ ಧನುರ್ವೇದದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ-ವ್ಯವಹಾರಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವ್ಯವಹಾರ’ವನ್ನು ನಯ–ಅನಯ ವಿವೇಕವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಚತುಷ್ಪಾದ, ಚತುರ್ಮೂಲ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ನೀತಿ-ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಪದರಬದ್ಧ ವರ್ಗೀಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಪು ಧರ್ಮ, ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಕ್ರಮ, ಆಚರಣೆ/ಚಾರಿತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜಶಾಸನದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಾದಿ–ಪ್ರತಿವಾದಿಯ ದಾವೆ–ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಧಾನ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಷ್ಟಾದಶ ವಿವಾದಪದಗಳು—ಋಣ, ನಿಕ್ಷೇಪ, ಭಾಗಸಹಭಾಗಿತ್ವ, ದಾನಪ್ರತ್ಯಾಹರಣೆ, ಸೇವೆ-ವೇತನ, ಅಸ್ವಾಮಿ ಮಾರಾಟ, ಅಪ್ರದಾನ, ದೋಷಯುಕ್ತ ಕ್ರಯ, ಸಮಯಭಂಗ, ಸೀಮಾ/ಭೂಮಿ ವಿವಾದ, ವಿವಾಹ/ಸ್ತ್ರೀಧನ, ವಾರಸತ್ವ, ಸಾಹಸ, ವಾಕ್ಪಾರુષ್ಯ ಮತ್ತು ದೇಹದಂಡ, ಜೂಜು, ಪ್ರಕೀರ್ಣಕ—ಎಂದು ಗಣಿಸಿ, ಮಾನವಕರ್ಮದಿಂದ ಇವು ಶತ ಉಪಭೇದಗಳಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಸಭ್ಯರು, ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಲಿಖಿತ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಧಾನ, ಪ್ರತಿದೂರು/ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪ ಮತ್ತು ಜಾಮೀನು, ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ದಂಡ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣಕ್ರಮ (ದಸ್ತಾವೇಜು, ಭೋಗ/ಕಬ್ಜಾ, ಸಾಕ್ಷಿ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಿವ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆ) ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಮಿತಿ, ಸ್ವಾಮ್ಯ vs ಭೋಗ, ಮೋಸ/ಬಲದಿಂದಾದ ವ್ಯವಹಾರದ ಅಮಾನ್ಯತೆ, ಶಮನ ಕಾರಣಗಳು, ಕಳ್ಳತನ ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಬಡ್ಡಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಕ್ರಮದಿಂದ ರಾಜನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭರವಸೆಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.