
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
ಹಿಂದಿನ ಸಮೂಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಚಾರದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ-ವಿಧಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜೀರ್ಣ, ದೋಷಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಮುರಿದ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳ ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಅಲಂಕರಿಸಿದ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ ಅದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸೇವಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಉಳಿಸಬೇಕು; ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷಯಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಬದಲಾವಣೆ ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಆಚಾರ್ಯನು ಪೂರ್ವವತ್ ಹೊಸ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸಂಹಾರ-ವಿಧಿಯಿಂದ ಹಳೆಯ ರೂಪದಿಂದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರವ್ಯಭೇದದಂತೆ ವಿಸರ್ಜನೆ—ಮರದ ರೂಪವನ್ನು ಚೀರಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದಹನ, ಶಿಲಾರೂಪವನ್ನು ಜಲದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಲೋಹ/ರತ್ನರೂಪವನ್ನು ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಗೌರವದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರಸಿಂಹ-ಮಂತ್ರ ಹೋಮ, ಜಲಾರ್ಪಣೆಗೆ ವಾದ್ಯಸಹಿತ, ಗುರುವಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ; ಅಳತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅದೇ ದಿನ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ಸರೋವರ ಮೊದಲಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕವೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣವಾದ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದಾಯ-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕಥನ’ ಎಂಬ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಈಗ ಅರವತ್ತೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರ ವಿಧಾನ’ ಆರಂಭ. ಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು: “ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರದ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಗುರು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಅಚಲ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಗೃಹ/ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅತ್ಯಂತ ಜೀರ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು (ಹೊಸ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು).”
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
ರಚನೆ/ಮೂರ್ತಿ ವ್ಯಂಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಭಗ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶೈಲಭಾರದಿಂದ ಭಾರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಆಚಾರ್ಯನು ಪೂರ್ವವತ್ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರವಿಧಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಬೇಕು।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
ನಾರಸಿಂಹಮಂತ್ರದಿಂದ ಸಹಸ್ರ ಹೋಮಾಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಗುರುವು ಅದನ್ನು (ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಸ್ತುವನ್ನು) ಹೊರತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮರದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಚೀರಿ, ಶೈಲಜ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆಯಬೇಕು।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
ಅದು ಧಾತುಜನಾಗಲಿ ರತ್ನಜನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಸಮುದ್ರದ ಅಗಾಧ ಜಲದಲ್ಲಿ (ಸಿಕ್ಕಿದದ್ದಾಗಲಿ)—ಜೀರ್ಣ ದೇಹ/ಅಂಗವನ್ನು ವಾಹನದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿ, ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ (ವಿಧಿನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು) ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಗುರುಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಬೇಕು. ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಯಾವ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಬೇಕೋ ಅವುಗಳ ಮಾನವನ್ನು ಅದೇ ದಿನ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಕೂಪು, ವಾಪಿ, ತಡಾಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.