Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
ಈ ಭಾಗವು ‘ಸಿದ್ಧೌಷಧಾನಿ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಆಯುರ್ವೇದ ವಿಭಾಗದ ಅಧಿಕೃತ ಸಮಾಪ್ತಿ (ಕೋಲೊಫನ್) ಆಗಿದೆ. ಪುರಾಣರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಂತ್ಯಸೂಚನೆ ಕೇವಲ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಗುರುತು ಅಲ್ಲ; ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯುರ್ವೇದ ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸರಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯನಾಮವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮುದ್ರೆ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಬೋಧನೀಯ, ಸಂರಕ್ಷಣೀಯ, ಪ್ರಮಾಣಭೂತ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ‘ಸರ್ವರೋಗಹರ ಔಷಧಗಳು’ ಎಂಬ ಮುಂದಿನ ಬೋಧನಾ ಘಟಕಕ್ಕೆ ಓದುಗನನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ವಿಶೇಷ ಸಿದ್ಧ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ, ನಿರೋಧಕ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯಕಾರಿ ಉಪಾಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ಸಮನ್ವಯ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಈ ವೈದ್ಯಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವೂ ಪವಿತ್ರವೂ ಆಗಿ, ದೇಹಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದ ಧರ್ಮ-ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ರಾಜರಕ್ಷಣೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ರಕ್ಷಕ ರಾಜವಿಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧನ್ವಂತರಿ—ರಸ, ವೀರ್ಯ, ವಿಪಾಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ ವೈದ್ಯನು ರಾಜನನ್ನೂ ಸಮಾಜವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬಲ್ಲನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆರು ರುಚಿಗಳ ಸೋಮ‑ಅಗ್ನಿಜ ಮೂಲ, ವಿಪಾಕದ ತ್ರಿವಿಧತೆ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯದ ಉಷ್ಣ‑ಶೀತ ಭೇದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಜೇನು ಮುಂತಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರ ರಸ ಇದ್ದರೂ ಕಟು ವಿಪಾಕ ಕಾಣುವ ವಿರೋಧವನ್ನು ‘ಪ್ರಭಾವ’ದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಔಷಧಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯ/ಕ್ವಾಥದ ಪ್ರಮಾಣ‑ಅನುಪಾತ, ಸ್ನೇಹಪಾಕ (ಔಷಧಘೃತ/ತೈಲ) ಮತ್ತು ಲೇಹ್ಯ ವಿಧಾನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವಯಸ್ಸು, ಋತು, ಬಲ, ಜಠರಾಗ್ನಿ, ದೇಶ, ದ್ರವ್ಯ, ರೋಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮಾತ್ರಾನಿರ್ಣಯ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉಪಸ್ತಂಭತ್ರಯ (ಆಹಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಮೈಥುನನಿಯಮ), ಬೃಂಹಣ‑ಲಂಘನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು, ಋತುವಾರಿಯ ಅಭ್ಯಂಗ‑ವ್ಯಾಯಾಮ ನಿಯಮಗಳು, ಮತ್ತು ಆಹಾರಶುದ್ಧಿಯೇ ಅಗ್ನಿ‑ಬಲಗಳ ಮೂಲಾಧಾರವೆಂದು ಹೇಳಿ ವೈದ್ಯಕವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಸಚರ್ಚೆಯ ನಂತರ ವೃಕ್ಷಾಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯು ಶುಭ ವೃಕ್ಷಗಳ ದಿಕ್ಕುಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪ್ಲಕ್ಷ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ, ವಟ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಮಾವು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವತ್ಥ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ/ಜಲಾಭಿಮುಖವಾಗಿ; ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಶುಭ, ಅದರ ಶಮನಕ್ಕೆ ಎಳ್ಳು ಅಥವಾ ಹೂವಿನ ಸಸಿಗಳನ್ನು ನೆಡುವ ವಿಧಿ. ನೆಡುವಾಗ ಸಂಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ, ಚಂದ್ರ, ಧ್ರುವ/ಸ್ಥಿರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ದೇವತಾವಿಶೇಷಾರ್ಚನೆ, ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೇರುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ—ಅವಶ್ಯ. ಕ್ಷೇತ್ರಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ—ನೀರಿನ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಗಗೊಳಿಸುವುದು, ಕಮಲಸರೋವರ/ಕೆರೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ಜಲಾಶಯ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಋತುವಾರಿಯಾಗಿ ನೀರಾವರಿ, ಉತ್ತಮ-ಮಧ್ಯಮ ಅಂತರ, ಮರುನೆಡುವ ಮಿತಿ, ಫಲರಹಿತತೆ ತಪ್ಪಿಸಲು ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗನಾಶ ಮತ್ತು ಹೂ-ಹಣ್ಣು ವೃದ್ಧಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು—ವಿಡಂಗ-ಘೃತ ಲೇಪ, ಧಾನ್ಯ/ಕಾಳು ಮಿಶ್ರಣ, ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ ನೀರಾವರಿ, ಗೋಮಯ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟು/ಸತ್ತು, ಹುದಿಗಟ್ಟಿದ ಮಾಂಸಜಲ ಹಾಗೂ ಮೀನುಜಲ ಇತ್ಯಾದಿ—ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಯ ವೈದ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾನಾರೋಗಹರ ಔಷಧಯೋಗಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸೆ—ಶಿಶುವಿನ ಅತಿಸಾರ, ಹಾಲಿನ ದೋಷ, ಕೆಮ್ಮು, ವಾಂತಿ, ಜ್ವರಗಳಿಗೆ ಕಷಾಯ-ಲೇಹ್ಯಗಳು; ನಂತರ ಮೇಧ್ಯ (ಬುದ್ಧಿವರ್ಧಕ) ಟಾನಿಕ್ಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಮಿಘ್ನ ಯೋಗಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಸ್ಯದಿಂದ ಮೂಗಿನ ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಮತ್ತು ಗ್ರೀವಾ ಊತ, ಕರ್ಣಪೂರಣದಿಂದ ಕರ್ಣಶೂಲ, ಕವಳ/ಗಂಡೂಷದಿಂದ ಜಿಹ್ವಾ-ಮುಖರೋಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಉದ್ವರ್ತನ, ಲೇಪ, ವರ್ತಿ, ಔಷಧ ತೈಲಗಳಿಂದ ಚರ್ಮರೋಗ ಮತ್ತು ವ್ರಣಗಳ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಪ್ರಮೇಹ, ವಾತಶೋಣಿತ, ಗ್ರಹಣಿ, ಪಾಂಡು-ಕಾಮಲ, ರಕ್ತಪಿತ್ತ, ಕ್ಷಯ, ವಿದ್ರಧಿ, ಭಗಂದರ, ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರ-ಅಶ್ಮರಿ, ಶೋಥ, ಗುಲ್ಮ, ವಿಸರ್ಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಫಲಾಕೇಂದ್ರಿತ ರಸಾಯನದಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಮಾತು ಮತ್ತು ಧೂಪನ, ಆಶ್ಚರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನ, ಷಟ್ಕರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಿ-ಸೂಚನೆಗಳ ಮೂಲಕ ವೈದ್ಯ, ವಿಧಿ-ಶಕ್ತಿ, ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಯು ಮಂತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಔಷಧರೂಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಯುಸ್ಸು, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪವಿತ್ರ ಶಬ್ದವೇ ನೇರ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಓಂ’ ಪರಮಮಂತ್ರ, ಗಾಯತ್ರಿ ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರದಾಯಿನಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಸಹಚರ ಫಲಗಳೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣು/ನಾರಾಯಣ ಮಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಮಜಪವನ್ನು ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ವಿಜಯ, ವಿದ್ಯೆ, ಭಯನಿವಾರಣೆ, ನೇತ್ರರೋಗ ಶಮನ, ಯುದ್ಧರಕ್ಷೆ, ಜಲತರಣ, ದುಃಸ್ವಪ್ನ ನಿವಾರಣೆ, ದಾಹಾದಿ ಅಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ. ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಹಿತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ‘ಮಹೌಷಧ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನೈತಿಕಾಚರಣೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯನಾಮವೂ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಸಂಸ್ಕೃತ ಔಷಧಗಳ ವಿಷಯದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಆಯುರ್ವೇದದ ಹೊಸ ಸಂಗ್ರಹ—ಆತ್ರೇಯಪ್ರಣೀತ ಹಾಗೂ ಧನ್ವಂತರಿಯಿಂದ ಪುನಃ ಉಪದಿಷ್ಟವಾದ ‘ಸಿದ್ಧಯೋಗಗಳು’—ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ವರ, ಕಾಸ-ಶ್ವಾಸ-ಹಿಕ್ಕ, ಅರುಚಿ, ಛರ್ದಿ-ತೃಷ್ಣೆ, ಕುಷ್ಠ-ವಿಸ್ಫೋಟ, ವ್ರಣ ಮತ್ತು ನಾಡೀ/ಭಗಂದರ, ಆಮವಾತ ಹಾಗೂ ವಾತ-ಶೋಣಿತ, ಶೋಥ, ಅರ್ಶ, ಅತಿಸಾರ, ಕ್ಷಯ, ಸ್ತ್ರೀರೋಗಗಳು, ನೇತ್ರರೋಗಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮುಖ ರೋಗಗುಚ್ಛಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ವಾಥ, ಚೂರ್ಣ, ಘೃತ, ತೈಲ, ಲೇಪ, ಗುಟಿಕಾ, ಅಂಜನ, ನಸ್ಯ, ಸೇಕ, ವಮನ ಮತ್ತು ವಿರೇಚನ ಎಂಬ ಔಷಧರೂಪ/ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಂತೆ ಯೋಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿರೇಚನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ‘ನಾರಾಚ’ ಯೋಗ—ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸುಶ್ರುತಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಈ ಸಿದ್ಧಯೋಗಗಳು ಸರ್ವರೋಗನಾಶಕಗಳು; ಧರ್ಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಜೀವಸಂರಕ್ಷಣೆಗೂ ಸಾಧನಾಶಕ್ತಿಗೂ ಸಹಾಯಕವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ‘ಮೃತಸಂಜೀವನೀ’ ಕಲ್ಪದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಇಂದಿನ ಘಟಕವನ್ನು ‘ಕಲ್ಪಸಾಗರ’—ಔಷಧ-ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ಮಹಾಸಮುದ್ರ—ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯ ವಚನವಾಗಿ ಮೃತ್ಯುಂಜಯ-ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುರ್ಧಾನ ಹಾಗೂ ರೋಗಘ್ನ ತಯಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ರಸಾಯನ ಕ್ರಮಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ: ತ್ರಿಫಲೆಯ ಕ್ರಮವರ್ಧಿತ ಮಾತ್ರೆಗಳು, ನಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು (ಬಿಲ್ವತೈಲ, ತಿಲತೈಲ, ಕಟುತುಂಬೀತೈಲ) ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಗೆ, ಮತ್ತು ಜೇನು, ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು ಮುಂತಾದ ಅನುಪಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೇವನೆ. ನಿರ್ಗುಂಡಿ, ಭೃಂಗರಾಜ, ಅಶ್ವಗಂಧಾ, ಶತಾವರಿ, ಖದಿರ, ನೀಂಬ-ಪಂಚಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಔಷಧಿಗಳು; ಕುಮಾರಿಕასთან ತಾಮ್ರಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ಗಂಧಕದಂತಹ ಧಾತು/ಖನಿಜ ಸಿದ್ಧಗಳು; ಹಾಲು ಅಥವಾ ಹಾಲು-ಅನ್ನದಂತಹ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗರಾಜಕ ಸೇವನೆಯ ಆಯ್ಕೆಗಳು, ‘ಓಂ ಹ್ರೂಂ ಸ’ ಮಂತ್ರಾಭಿಮಂತ್ರಣ, ದೇವ-ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯವಾದ ಕಲ್ಪಗಳೆಂದು ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಾಗಿ ಪಾಲಕಾಪ್ಯನ ಗಜ-ಆಯುರ್ವೇದ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಆಯುರ್ವೇದ ಪರಂಪರೆಯತ್ತ ಸಂಪರ್ಕ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ, ಗಜಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಆಯುರ್ವೇದದ ವಿಶೇಷ ಅಂಗವಾಗಿ—ರಾಜಶಾಲೆಗೂ ಯುದ್ಧವಿಜಯಕ್ಕೂ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವೆಂದು—ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಲಕಾಪ್ಯ ಋಷಿ ಲೋಮಪಾದನಿಗೆ ಸೇವಾಯೋಗ್ಯ ಶುಭ ಗಜಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ನಖಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮದಕಾಲ/ಮಸ್ತದ ಋತುಸಂಬಂಧ, ದಂತಗಳ ಅಸಮತೆ, ಸ್ವರಗುಣ, ಕಿವಿಗಳ ಅಗಲ, ಚರ್ಮದ ಮೇಲಿನ ಚಿತ್ತರ/ಚುಕ್ಕೆಗಳು; ಕುಗ್ಗಿದ ಅಥವಾ ವಿಕೃತ ಗಜಗಳನ್ನು ತ್ಯಜ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗಜಪಾಲನವನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯವಿಜಯದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ—ಶಿಸ್ತಿನ ಯುದ್ಧಹಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಶಿಬಿರನಿಯಮಗಳೇ ಜಯದ ಆಧಾರವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ: ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ಸ्नेಹನಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳಸಿದ್ಧತೆ; ಬಾಹ್ಯಕರ್ಮ—ಸ್ಕಂಧ/ಭುಜ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು, ಅಭ್ಯಂಗ; ಆಂತರಿಕ ಔಷಧ—ಘೃತ-ತೈಲಯೋಗ, ಕಷಾಯ, ಹಾಲು, ಮಾಂಸರಸ; ಹಾಗೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಉಪಾಯ—ಪಾಂಡುಸಮಾನ ವರ್ಣಹಾನಿ, ಆನಾಹ, ಮೂರ್ಚ್ಛೆ, ಶಿರೋವೇದನೆ (ನಸ್ಯ ಸಹಿತ), ಪಾದರೋಗ, ಕಂಪ, ಅತಿಸಾರ, ಕರ್ಣಶೋಥ, ಕಂಠಾವರೋಧ, ಮೂತ್ರರೋಧ, ಚರ್ಮರೋಗ, ಕೃಮಿರೋಗ, ಕ್ಷಯಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿ, ಶೂಲ, ವಿದ್ರಧಿ/ಫೋಡೆ (ಛೇದನದಿಂದ ಸ्नेಹನ-ಬಸ್ತಿ ತನಕ). ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ—ಧಾನ್ಯಕ್ರಮ, ಬಲವರ್ಧಕ ಆಹಾರ, ಋತುವಾರು ಪ್ರೋಕ್ಷಣ—ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ-ಆಚಾರ—ವಿಜಯಾರ್ಥ ಧೂಪನ, ನೇತ್ರಪ್ರಕ್ಷಾಲನ/ಅಂಜನ, ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ನೇತ್ರಬಲ—ಇವುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವೈದ್ಯ, ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿ ಅಶ್ವವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅಶ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು‑ಪಾಲಿಸುವುದು ಧರ್ಮ‑ಕಾಮ‑ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನಿ, ಶ್ರವಣ, ಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಮೂರು ಉತ್ತರಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಹೇಮಂತ‑ಶಿಶಿರ‑ವಸಂತ ಋತುಗಳು ಅಶ್ವಕಾರ್ಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಶುಭವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಕ್ರೂರತೆ ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಅಪಾಯಕಾರಿ ಭೂಭಾಗ ತಪ್ಪಿಸುವುದು, ಕ್ರಮೇಣ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು, ಅಚಾನಕ್ ಹೊಡೆಯದೆ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಲಗಾಮು‑ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಹೇಳಿದೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸವಾರಿ ಕೌಶಲ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನ—ದೇಹದಲ್ಲಿ ದೇವತಾ‑ಸ್ಥಾಪನೆ (ನ್ಯಾಸಸಮಾನ) ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಹಿಣ್ಹಿಣಾಟ ಹಾಗೂ ‘ಸಾದೀ’ ಎಂಬ ದೋಷ ಶಮನಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗ—ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅಂತಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಸನ, ಲಗಾಮು‑ಸಮನ್ವಯ, ತಿರುಗಾಟ, ನಿಯಂತ್ರಣ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರಿತ ತಂತ್ರಗಳು; ಜೊತೆಗೆ ದಣಿವು, ಕೀಟದಂಶಕ್ಕೆ ಲೇಪ, ಕೆಲವು ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಯವಾಗೂ ಆಹಾರ ಎಂಬ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೂ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭದ್ರ, ಮಂದ, ಮೃಗಜಂಘ, ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರಕಾರಗಳು, ಶುಭ‑ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲಿಹೋತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಬೋಧಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಇದೆ।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಸುಶ್ರುತನಿಗೆ ಆಯುರ್ವೇದದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅಶ್ವಲಕ್ಷಣ—ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳು, ವರ್ಣಭೇದಗಳು, ಕೇಶಾವರ್ತ (ಕೂದಲ ಸುತ್ತು) ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಅಶ್ವ ನಿರ್ಣಯ, ಹಾಗೂ ಗ್ರಹ/ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ನಂತರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ—ಶೂಲ, ಅತಿಸಾರ, ದಣಿವು, ಕೋಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿರಾವ್ಯಧ, ಕೆಮ್ಮು, ಜ್ವರ, ಶೋಥ, ಗಲಗ್ರಹ, ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಂಭ, ಕೆರಕು, ಆಘಾತವ್ರಣ, ಮತ್ತು ಮೂತ್ರ-ಜನನ ರೋಗಗಳು (ರಕ್ತಮೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳಿಗೆ ಕಷಾಯ, ಲೇಪ/ಕಲ್ಕ, ಔಷಧ ತೈಲ, ನಸ್ಯ, ಬಸ್ತಿ, ಜಲೌಕಾ, ಸೇಕ/ಸಿಂಚನ ಹಾಗೂ ಆಹಾರನಿಯಮಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋತುಚರ್ಯೆ—ಪ್ರತಿಪಾನ, ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕ ಘೃತ-ತೈಲ-ಯಾಮಕ ಬಳಕೆ, ಸ್ನೇಹನಂತರ ವರ್ಜ್ಯ, ನೀರು/ಸ್ನಾನ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ, اصطಬಲ್ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರಮಾಪ—ಪಶುಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಧರ್ಮಮಂಗಳಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಪಾಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಶುವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಶೇಷ ವಿಭಾಗವಾದ ‘ಅಶ್ವಾಯುರ್ವೇದ’ಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆ-ಸೇತುವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯಾ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಆರೈಕೆ ಕೇವಲ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯಲ್ಲ; ಜೀವನೋಪಾಯ, ಚಲನೆ, ರಾಜಕೀಯ/ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾನ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸ್ಥಾನವು ಪುರಾಣದ ವೈದ್ಯಜ್ಞಾನ ಮಾನವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲದೆ, ಜಾತಿ-ವಿಶಿಷ್ಟ ಆರೋಗ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ವಿಧಿಪ್ರಧಾನ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಾಧಾರಿತ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಇದು ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಉಪದೇಶವೂ ಪವಿತ್ರ ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ—ಯೋಗ್ಯ ಆಚರಣೆ, ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲ, ಯೋಗ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ದೇಹಕಲ್ಯಾಣವು ವಿಶ್ವಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಸಮ್ಮಿಲನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಶಾಂತಿಯ ನಂತರ ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಬೋಧಿಸಿದ ಗಜಶಾಂತಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ಆಯುರ್ವೇದಾಧಾರಿತ ಪಶುವೈದ್ಯಕ ಹಾಗೂ ರಾಜರಕ್ಷಣಾರ್ಥ, ಆನೆಯ ರೋಗಶಮನ ಮತ್ತು ಅಮಂಗಳನಿವಾರಣಕ್ಕಾಗಿ. ಪಂಚಮಿಯ ಕಾಲನಿರ್ಣಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿಷ್ಣು-ಶ್ರೀ, ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ನಿಯಂತ್ರಕ ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗವಂಶಗಳ ಆವಾಹನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪದ್ಮಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸ್ತ್ರಗಳು, ದಿಕ್ಕುದೇವತೆಗಳು, ತತ್ತ್ವಗಳ ನಿಖರ ಸ್ಥಾಪನೆ; ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಸೂತ್ರಕರ್ತರು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು—ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಸಂಯೋಜನೆ. ಚತುರ್ಧಾರ ಕುಂಭಗಳು, ಧ್ವಜ-ತೋರಣಗಳು, ಔಷಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಘೃತಾಹುತಿಗಳು (ಪ್ರತಿ ದೇವತೆಗೆ ನೂರಾರು) ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ವಿಸರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತ ಪಶುವೈದ್ಯರಿಗೆ ಪಾವತಿಯೂ ಇದೆ. ಮಂತ್ರಜಪದೊಂದಿಗೆ ಆನೆಮಾದೆಯ ಮೇಲೆ ಆರೋಹಣ, ರಾಜಾಭಿಷೇಕಕ್ರಮ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಗಜ’ಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಾವಚನದಿಂದ ಯುದ್ಧ, ಪ್ರಯಾಣ, ಗೃಹದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಆನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಜಾಧಿಕಾರಿಗಳು-ಪರಿಚಾರಕರ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಶುಭ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಡಿಣ್ಡಿಮನಾದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗಜಶಾಂತಿ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಗೋ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಶಾಂತ್ಯಾಯುರ್ವೇದವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಗೋಸಂರಕ್ಷಣೆ ರಾಜಧರ್ಮವೂ ಲೋಕಾಧಾರವೂ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧನ್ವಂತರಿ ಗೋವಿನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಪಂಚಗವ್ಯ (ಗೋಮೂತ್ರ, ಗೋಮಯ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಕುಶೋದಕ)ಗಳ ಶುದ್ಧಿಕರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ದುರ್ಭಾಗ್ಯ, ದುಸ್ವಪ್ನ, ಅಶೌಚ ನಿವಾರಣೆಯ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಏಕರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ, ಮಹಾಸಾಂತಪನ, ತಪ್ತಕೃಚ್ಛ್ರ/ಶೀತಕೃಚ್ಛ್ರ ಮುಂತಾದ ಕೃಚ್ಛ್ರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು ಹಾಗೂ ಗೋವ್ರತ (ಗೋಚರ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣ ದಿನಚರಿ) ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದು ಗೋಲೋಕಾಭಿಮುಖ ಪುಣ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಗೋವು ಹವಿಸ್, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಆಧಾರ, ಜೀವಿಗಳ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಬಿನ ರೋಗ, ಕಿವಿನೋವು, ದಂತಶೂಲ, ಕಂಠಾವರೋಧ, ವಾತವ್ಯಾಧಿ, ಅತಿಸಾರ, ಕಾಸ-ಶ್ವಾಸ, ಎಲುಬು ಮುರಿತ, ಕಫರೋಗ, ರಕ್ತದೋಷ, ಕರುಪೋಷಣೆ, ಹಾಗೂ ಗ್ರಹ/ವಿಷ ನಿವಾರಕ ಧೂಪನದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿ-ರುದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಶ್ರೀ-ಅಗ್ನಿ ಕಾಲಾನುಸಾರ ಶಾಂತಿಪೂಜೆ, ಗೋদান-ಗೋಮೋಚನ, ಮತ್ತು ಅಶ್ವ-ಗಜಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪಶುವೈದ್ಯಕ ಆಯುರ್ವೇದ ಪರಂಪರೆಯ ಸೂಚನೆ ಇದೆ.
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
ಅಗ್ನಿ ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದ್ವಿಫಲಪ್ರದ ವಿದ್ಯೆಯೆಂದು—ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವುದಾಗಿ—ವಿವರಿಸಿ, ಮೊದಲು ರಚನಾ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಬೀಜಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಮಾಲಾಮಂತ್ರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಕ್ಷರಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಮಿತಿ। ನಂತರ ವ್ಯಾಕರಣ ಲಿಂಗಭೇದ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಭೇದ (ಆಗ್ನೇಯ/ತೀವ್ರ, ಸೌಮ್ಯ/ಶಾಂತ) ಪ್ರಕಾರ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ‘ನಮಃ’, ‘ಫಟ್’ ಮುಂತಾದ ಅಂತ್ಯಪ್ರಯೋಗಗಳು ಶಾಂತಿಕರ್ಮದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಉಚ್ಚಾಟನ/ಬಂಧನಾದಿ (ನಿಯಮ-ನಿಷೇಧಗಳೊಂದಿಗೆ) ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಬಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ। ಮುಂದಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಾವಸ್ಥೆ, ಶುಭ ಧ್ವನಿ-ಆರಂಭ, ಲಿಪಿ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ನಕ್ಷತ್ರಕ್ರಮ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಕುನ/ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಜಪ, ಪೂಜೆ, ಹೋಮ, ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಸಮ್ಯಕ್ ದೀಕ್ಷೆ-ಗುರುಪರಂಪರೆಯಿಂದ, ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ನೈತಿಕ ಅರ್ಹತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಂತ್ರಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಪಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುಪಾತ, ಹೋಮದ ಭಾಗ, ಪಠನ ವಿಧಾನಗಳು (ಉಚ್ಚದಿಂದ ಮಾನಸಿಕವರೆಗೆ), ದಿಕ್ಕು-ಸ್ಥಳ ಆಯ್ಕೆ, ತಿಥಿ/ವಾರ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಲಿಪಿ-ನ್ಯಾಸ, ಅಂಗ-ನ್ಯಾಸ, ಮಾತೃಕಾ-ನ್ಯಾಸ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ವಾಗೀಶೀ/ಲಿಪಿದೇವಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
ಈ ವಿಭಾಗವು ‘ಮಂತ್ರಪರಿಭಾಷಾ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಬೋಧನಾ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಔಪಚಾರಿಕ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ನಿಂತು, ಅಗ್ನೇಯ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಪದಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ನಿರೂಪಣೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ। ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕೊಲೊಫನ್ಗಳು ಕೇವಲ ಲಿಪಿಕೀಯವಲ್ಲ; ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ (ಪವಿತ್ರ ವಾಕ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗ)ದಿಂದ ಮಂತ್ರ–ಕಾಲನಿರ್ಣಯ–ನಿದಾನಗಳು ದೇಹಸಂಬಂಧಿ ಸಂಕಟ-ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಅನ್ವಯ ಕ್ಷೇತ್ರ—ಆಯುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸೆ—ದತ್ತ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ। ಹೀಗಾಗಿ ಶುದ್ಧ ಭಾಷಾ/ಕರ್ಮವಿಧಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ-ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬಳಕೆಯ ನಡುವಿನ ನಿರಂತರತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನೇಯ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ (ಮಂತ್ರ) ಲೋಕಿಕ ತುರ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
ಅಗ್ನಿದೇವರು ದಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸೆ (ಕಚ್ಚಿದ ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಆಯುರ್ವೇದ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರ–ಧ್ಯಾನ–ಔಷಧ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ವಿಧಾನವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ “ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ನೀಲಕಂಠಾಯ” ಜಪವು ವಿಷಶಮನ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ವಿಷವನ್ನು ಜಂಗಮ (ಹಾವು, ಕೀಟ ಇತ್ಯಾದಿ ಚರಜೀವ ಮೂಲ) ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ (ಸಸ್ಯ/ಖನಿಜ ಮೂಲ) ಎಂದು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವಿಯತಿ/ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ (ಗರುಡ) ಮಂತ್ರಕೇಂದ್ರಿತ ತಾಂತ್ರಿಕ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ—ಸ್ವರ/ಧ್ವನಿ ಭೇದಗಳು, ಕವಚ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರಗಳು, ಯಂತ್ರ-ಮಂಡಲ ಧ್ಯಾನ (ಮಾತೃಕಾ ಪದ್ಮ), ಹಾಗೂ ಬೆರಳುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿವರವಾದ ನ್ಯಾಸ—ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಪಂಚಭೂತಗಳ ಬಣ್ಣ, ಆಕಾರ, ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ವಿನಿಮಯ/ಪ್ರತಿಲೋಮ’ ತರ್ಕದಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ಸ್ಥಂಭಿಸುವುದು, ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವುದು, ನಾಶಮಾಡುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಗರುಡ ಮತ್ತು ರುದ್ರ/ನೀಲಕಂಠ ಮಂತ್ರಗಳು, ಕರ್ಣಜಪ, ರಕ್ಷಣಾಬಂಧನ (ಉಪಾನಹಾವ), ರುದ್ರವಿಧಾನ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿವಿಷಚರಣೆ ವೈದ್ಯಕೀಯವೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ಮವೂ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕಚ್ಚು‑ಕುಟುಕು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸರ್ವಫಲಪ್ರದವಾಗಿಯೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಷ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಪಂಚಾಂಗ‑ರುದ್ರವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರನ ‘ಐದು ಅಂಗಗಳು’—ಹೃದಯ/ಸ್ತೋತ್ರ, ಶಿವ‑ಸಂಕಲ್ಪ, ಶಿವ‑ಮಂತ್ರ, ಸೂಕ್ತ, ಪೌರುಷ—ಎಂದು ಮಂತ್ರತಂತ್ರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ನ್ಯಾಸಸಹಿತ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಜಪವಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿ, ಛಂದಸ್ಸುಗಳು (ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್, ಅನುಷ್ಟುಭ್, ಗಾಯತ್ರೀ, ಜಗತೀ, ಪಂಕ್ತಿ, ವೃಹತೀ) ಮತ್ತು ದೇವತಾ‑ನಿಯೋಗ, ಲಿಂಗಾನುಸಾರ ದೇವತಾ‑ಗ್ರಹಣ, ಅನುವಾಕಾನುಸಾರ ಏಕ‑ರುದ್ರ/ರುದ್ರ/ರುದ್ರಗಣ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯ‑ಮೋಹನಾದಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಶತ್ರು‑ವಿಷ‑ರೋಗ ನಿಗ್ರಹಾರ್ಥ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷ್ಣು‑ನರಸಿಂಹ 12 ಮತ್ತು 8 ಅಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಗಳು ವಿಷ‑ವ್ಯಾಧಿ ನಾಶಕವೆಂದು ಘೋಷಿತ. ಕುಬ್ಜಿಕಾ, ತ್ರಿಪುರಾ, ಗೌರೀ, ಚಂದ್ರಿಕಾ, ವಿಷಹಾರಿಣೀ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಸಾದ‑ಮಂತ್ರ’ ಆಯುಃ‑ಆರೋಗ್ಯವರ್ಧಕವಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಧಾರಿತ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ಈ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗದ ಜೊತೆಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಯೋಗಗಳು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ/ಪ್ರದತ್ತ ವಿಷ, ವಿವಿಧ ವಿಷಗಳು ಹಾಗೂ ದಂಶವಿಷಗಳಿಗೆ ವಿಷಶಮನ ಮಂತ್ರಗಳು; ಹರಡುವ ವಿಷವನ್ನು ‘ಮೋಡದಂತ ಕತ್ತಲೆ’ಯಂತೆ ಎಳೆದು ಹೊರತೆಗೆದು, ಮಂತ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧಾರಣ/ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬೀಜಮಂತ್ರಗಳು, ವೈಷ್ಣವ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆವಾಹನದೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕ’ ಮಂತ್ರ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರೇತಗಣಾಧಿಪತಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ಪಾತಾಳಕ್ಷೋಭ’ ಮಂತ್ರ—ಕಚ್ಚು/ಕುಟ್ಟು, ಸರ್ಪದಂಶ ಹಾಗೂ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶಜನ್ಯ ವಿಷದಲ್ಲಿಯೂ ಶೀಘ್ರ ಶಮನಕ್ಕೆ. ಬಳಿಕ ದಂಶಚಿಹ್ನೆಯ ಛೇದನ/ದಹನ ಮತ್ತು ಶಿರೀಷ, ಅರ್ಕಕ್ಷೀರ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರತಿವಿಷ ಯೋಗಗಳು—ಪಾನ, ಲೇಪ, ಅಂಜನ, ನಸ್ಯ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ—ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಔಪಚಾರಿಕ ಕೊಲೊಫೋನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವಿಷಯವನ್ನು ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧ ಒಂದಾಗಿ ವಿಷಹರಣ ತಂತ್ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ–ವಸಿಷ್ಠ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಈ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕಟನೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತವಾಗಿ, ಮುಂದಿನ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸಾಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಓದುಗರನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಕ್ರಮಣವು ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಧಿ—ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿವಿಷ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಿ-ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನಗಳತ್ತ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರ್ಪವಿಷದಂಶ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯತ್ತ, ಸಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆ ವಿಭಜಿತವಲ್ಲ; ಮಂತ್ರಾಧಿಕಾರ, ಶುದ್ಧ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅನ್ವಯಿಕ ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ—ಇವೆಲ್ಲ ಧರ್ಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಆರೋಗ್ಯಸೇವೆಯ ಒಂದೇ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಬಾಲತಂತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜನನದಿಂದಲೇ ಶಿಶುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲ್ಪಡುವ ‘ಬಾಲಗ್ರಹ’ಗಳ ವಿಷಯ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಕ್ರಮವಾಗಿ—(1) ಲಕ್ಷಣ ಗುರುತింపు: ಅಂಗಗಳ ಅಶಾಂತ ಚಲನೆ, ಅರುಚಿ, ಕುತ್ತಿಗೆ ತಿರುಗುವುದು/ವಂಗುವುದು, ವಿಚಿತ್ರ ಅಳಲು, ಶ್ವಾಸಕಷ್ಟ, ವರ್ಣವಿಕಾರ, ದುರ್ವಾಸನೆ, ಆಕಸ್ಮಿಕ ಸೆಳೆತ/ಕಂಪನ, ವಾಂತಿ, ಭಯ, ಪ್ರಲಾಪ, ರಕ್ತಮಿಶ್ರಿತ ಮೂತ್ರ; (2) ತಿಥಿ/ದಿನಗಣನೆ ಹಾಗೂ ಮಾಸಿಕ-ವಾರ್ಷಿಕ ಹಂತಗಳಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗ್ರಹ ಅಥವಾ ಕಾಲಚಿಹ್ನೆ ನಿರ್ಣಯ; (3) ಚಿಕಿತ್ಸೆ-ರಕ್ಷಣೆ: ಲೇಪ, ಧೂಪನ, ಸ್ನಾನ, ದೀಪ-ಧೂಪ ಪ್ರಯೋಗ, ದಿಕ್ಕು/ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ಕರ್ಮ (ಯಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕರಂಜ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಮುಂತಾದವು), ಹಾಗೆಯೇ ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ, ಪಲ್ಸ್/ಬೇಳೆ, ಎಳ್ಳಿನ ತಯಾರಿಕೆ, ಸಿಹಿಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಬಲಿ; ಕೆಲ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ‘ನಿರನ್ನ’ ಅಶುದ್ಧ ಬಲಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಲಿದಾನದ ವೇಳೆ ಸರ್ವಕಾಮಿಕ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಚಾಮುಂಡಾ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಯುರ್ವೇದದ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನವು ವಿಧಿ-ಪ್ರತಿಷೇಧದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಶಿಶು ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಗೃಹಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಧರ್ಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಶಿಶು-ರಕ್ಷಣೆಯ ಗ್ರಹನಿವಾರಣ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು, ಗ್ರಹಪೀಡೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶಾಲ ವೈದ್ಯ-ಆನಿಷ್ಠಾನ ಕೈಪಿಡಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕಾರಣಗಳು, ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಳಗಳು, ನಿರ್ಣಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರತಿಕಾರಗಳು. ಭಾವಾತಿಶಯ ಮತ್ತು ವಿರುದ್ಧಾಹಾರದಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳು ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಉನ್ಮಾದಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ವಾತ-ಪಿತ್ತ-ಕಫಜ, ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಮತ್ತು ದೇವ/ಗುರು ಅಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆಗಂತುಕವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನದಿತೀರ, ಸಂಗಮ, ಖಾಲಿ ಮನೆ, ಮುರಿದ ದ್ವಾರಮಣೆ, ಏಕಾಂಗಿ ಮರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಗ್ರಹವಾಸವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಜ್ಞೀಯ ಅಪಚಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಶುಭ ವರ್ತನೆಗಳು ಅಪಾಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಶಾಂತಿ, ದಾಹ, ಶಿರೋವೇದನೆ, ಬಾಧ್ಯ ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿ, ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವು ನಿರ್ಣಯ ಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಸಂಬಂಧ ಗ್ರಹಹೃನ್ ಮಂತ್ರಗಳು (ಮಹಾಸುದರ್ಶನಾದಿ) ಜೊತೆಗೆ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾತಃ ಅರ್ಘ್ಯ, ಬೀಜನ್ಯಾಸ, ಅಸ್ತ್ರಶೋಧನ, ಪೀಠ-ಶಕ್ತಿ ಸ್ಥಾಪನೆ, ದಿಕ್ಕು ರಕ್ಷಣೆ ವಿಧಿಗಳು ಇವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇಕೆಯ ಮೂತ್ರದಿಂದ ನಸ್ಯ/ಅಂಜನ, ಔಷಧ ಘೃತ ಮತ್ತು ಕಷಾಯಗಳು ಜ್ವರ, ಶ್ವಾಸಕಷ್ಟ, ಹಿಕ್ಕೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಅಪಸ್ಮಾರಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮಂತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಆಯುರ್ವೇದದೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹದೋಷ ಶಮನ ಮಾಡುವ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಬೀಜ-ಪಿಂಡ, ಬೀಜರಚನೆಯ ನಿಯಮಗಳು (ಅಂಗ-ಘಟಕಗಳು, ಬಿಂದು-ಪೂರ್ಣತೆ) ವಿವರಿಸಿ, ಗಣೇಶನ ಐದು ಬೀಜಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಪೂರ್ವಕರ್ಮವಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಪೂಜೆ, ಮೂರ್ತಿಸ್ಥಾಪನೆ, ಮುದ್ರಾಬಂಧ, ಕೆಂಪು ರೂಪಲಕ್ಷಣ, ಆಯುಧ-ಹಸ್ತವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಥೀ ವ್ರತದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯ-ಗ್ರಹ ಮಂಡಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಒಂಬತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ ಒಂಬತ್ತು ಕಲಶಗಳ ಮೂಲಕ ನವಗ್ರಹ ಪೂಜೆ, ಚಂಡೆಗೆ ದೀಪದಾನ, ಗೋರೋಚನ, ಕೇಸರಿ/ಕುಂಕುಮ, ಕೆಂಪು ಸುಗಂಧ, ಅಂಕುರ, ಧಾನ್ಯ ಹಾಗೂ ದಾಸವಾಳ-ಸಂಬಂಧಿತ ದಾನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲ—ಗ್ರಹಶಾಂತಿ, ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಜಯ, ವಂಶ/ಬೀಜದೋಷ ನಿವಾರಣೆ, ಮಂತ್ರನ್ಯಾಸಿತ ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ ದ್ರವ್ಯಗಳು (ಉದಾ. ವೇಟಿವೇರು) ಮೂಲಕ ಪ್ರಭಾವ-ಪ್ರಯೋಗಗಳು. ಶಿರದಿಂದ ಪಾದವರೆಗೆ ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ತಾನು ರವಿಯೆಂದು ಆತ್ಮಭಾವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆ ಪೂರ್ಣ; ಬಣ್ಣಭೇದ ಧ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಸ್ಥಂಭನ/ಮಾರಣ, ಪುಷ್ಟಿ, ಶತ್ರುಘಾತ, ಮೋಹನ ಇತ್ಯಾದಿ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಸೂರ್ಯಾರ್ಚನೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಸಿದ್ಧಿಯ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।