Adhyaya 48
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 4814 Verses

Adhyaya 48

Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)

ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಕೇಶವ, ನಾರಾಯಣ ಮೊದಲಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದ್ಮ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ನಿಶ್ಚಿತ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪದ ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೆಡೆ ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೌಮೋದಕಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೀ ಆಗಿ, ಪೂಜೆ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಾ-ಜಪಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಣೀಯ ಸ್ತೋತ್ರ-ಘಟಕವಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವ್ಯೂಹ ತತ್ತ್ವ (ವಾಸುದೇವ→ಸಂಕರ್ಷಣ→ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ→ಅನಿರುದ್ಧ) ಪ್ರಕಾರ ಮಂತ್ರಜಪವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಪ್ರಸರಣಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇದು ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ-ಮಂತ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ-ಮೂರ್ತಿ-ಸ್ತೋತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆತು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं

ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣವಾದ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿ ಪೂಜಾಕಥನ’ ಎಂಬ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಮೂರ್ತಿಗಳ ಸ್ತೋತ್ರಕಥನ’—ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—‘ಕೇಶವನು ಓಂ-ಸ್ವರೂಪನು; ಪದ್ಮ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಗದೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ನಾರಾಯಣನು ಶಂಖ, ಪದ್ಮ, ಗದೆ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು; ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.’

Verse 2

ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः

ಅನಂತರ ನಾನು ಮಾಧವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅವನು ಗದೆ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ಪದ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ಚಕ್ರ, ಕೌಮೋದಕೀ ಗದೆ, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಖವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ಗೋವಿಂದನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 3

भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे

ಭೋಗ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮಧುಸೂದನನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅವನೇ ವಿಷ್ಣು; ಶ್ರೀಯುತ ಗದಾಧಾರಿ, ಪದ್ಮಧಾರಿ, ಶಂಖಧಾರಿ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಧಾರಿ; ಅವನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಗದೆ.

Verse 4

भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा

ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ—ಅವನು ಪದ್ಮ, ಗದೆ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಖವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದವನು; ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದೆ-ಪದ್ಮಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ವಾಮನನು ನನಗೆ ನಿತ್ಯ ರಕ್ಷಕನಾಗಲಿ.

Verse 5

गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः

ಶ್ರೀಧರನು—ಶ್ರೀಯುತ ಗದಾಧಾರಿ, ಪದ್ಮಧಾರಿ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು ಹಾಗೂ ಶಂಖಧಾರಿ—ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಹೃಷೀಕೇಶನು—ಗದೆ-ಚಕ್ರಧಾರಿ, ಪದ್ಮಧಾರಿ ಮತ್ತು ಚಕ್ರ-ಶಂಖಧಾರಿ—ನಮ್ಮನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಲಿ.

Verse 6

वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं

ವರದ, ಪದ್ಮನಾಭ—ಶಂಖ, ಪದ್ಮ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಗದೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು—ದಾಮೋದರ; ಪದ್ಮ-ಶಂಖ-ಗದಾ-ಚಕ್ರ ಚಿಹ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾದ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।

Verse 7

तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः

ಗದೆ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪದ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಾಸುದೇವನು ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಗದೆ-ಶಂಖಧಾರಿ, ಪದ್ಮ-ಚಕ್ರಧಾರಿ ಸಂಕರ್ಷಣನು ನಿಮಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲಿ।

Verse 8

जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः

ಪದ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪ್ರಭು ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ—ಗದೆ ಮತ್ತು ಚಕ್ರದಿಂದ ಸಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಶಂಖಧಾರಿಯಾಗಿ—ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿ, ಶಂಖಧಾರಿ, ಪದ್ಮಧಾರಿ ಅನಿರುದ್ಧನೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ।

Verse 9

सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः

ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಖದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿ, ಶ್ರೀಗದೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಅಧೋಕ್ಷಜ—ಪದ್ಮ-ಗದೆ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಧಾರಿ—ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ।

Verse 10

देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः

ಚಕ್ರ, ಪದ್ಮ, ಗದೆ ಮತ್ತು ಶಂಖವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ನರಸಿಂಹನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀಗದೆ, ಪದ್ಮ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಖಧಾರಿ ಅಚ್ಯುತನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ।

Verse 11

बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः

ಅವನು ಬಾಲರೂಪನು; ಶಂಖ ಮತ್ತು ಗದೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು; ಉಪೇಂದ್ರನು; ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಪದ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದವನು. ಅವನು ಜನಾರ್ದನ—ಪದ್ಮ-ಚಕ್ರಧಾರಿ, ಶಂಖಧಾರಿ, ಗದಾಧರನು.

Verse 12

शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः

ಶಂಖ, ಪದ್ಮ, ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕೌಮೋದಕೀ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಹರಿ—ಕೃಷ್ಣ—ಆ ಶಂಖೀ, ಗದೀ, ಪದ್ಮೀ, ಚಕ್ರೀ ಪ್ರಭು ನನಗೆ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಎರಡನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸಲಿ.

Verse 13

आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः

ಆದಿಮೂರ್ತಿ ವಾಸುದೇವನು; ಅವನಿಂದ ಸಂಕರ್ಷಣನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು. ಸಂಕರ್ಷಣನಿಂದ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ಅನಿರುದ್ಧನು ಪ್ರಕಟವಾದನು.

Verse 14

केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्

ಕೇಶವ ಮೊದಲಾದ ಭೇದದಿಂದ, ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ತ್ರಿವಿಧ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಈ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಸ್ತೋತ್ರವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುವವನು ಅಥವಾ ಕೇಳುವವನೂ ನಿರ್ಮಲನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

Frequently Asked Questions

The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.

It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).

They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.