Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶೈವ-ಆಗಮ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಂಡ/ಚಂಡೇಶ ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಶಿವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಕರ್ಮಫಲ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಭವ ಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯದಾನ, ಹೃದ್-ಬೀಜವನ್ನು ಮೂಲಮಂತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಇಡುವ ಮಂತ್ರಕ್ರಮ, ಸ್ತುತಿ-ಪ್ರಣಾಮ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ—ವಿನಯ ಮತ್ತು ದೋಷಸ್ವೀಕಾರದ ಸೂಚನೆ—ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ನಂತರ ನಾರಾಚ ಮುದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಫಟ್ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ಅಂತರಂಗ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸಂಹರಣೆ, ಮೂರ್ತಿಮಂತ್ರದಿಂದ ಲಿಂಗದ ಶಕ್ತಿಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಚಂಡನ ಆವಾಹನ, ಹೃದಯ-ಶಿರಃ-ಶಿಖಾ-ಕವಚ-ಅಸ್ತ್ರ ಅಂಗ/ನ್ಯಾಸ ಮಂತ್ರಗಳು, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅವರ ರೂಪ—ರುದ್ರ-ಅಗ್ನಿ ಮೂಲ, ಕೃಷ್ಣವರ್ಣ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಟಂಕ ಧಾರಣೆ, ಜಪಮಾಲೆ ಹಾಗೂ ಕಮಂಡಲು—ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಪಾಠಗಳ ಪಾಂಡುಲಿಪಿ-ಭೇದಗಳು, ಜಪ ಪ್ರಮಾಣ (ಅಂಗಗಳಿಗೆ ದಶಮಾಂಶ), ಕೆಲವು ದ್ರವ್ಯದಾನಗಳ ನಿರ್ಬಂಧ, ಮತ್ತು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಭುಕ್ತಶೇಷ ಅರ್ಪಣೆಯ ದಿಕ್ಕು ಕೂಡ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮುದ್ರೆ-ಸಂಹಾರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ವಿಸರ್ಜನೆ, ಗೋಮಯಜಲದಿಂದ ನಿಕ್ಷೇಪಸ್ಥಳ ಶುದ್ಧಿ, ಅವಶೇಷ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಆಚಮನ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ವಿಧಿಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
Verse 1
हः गणेभ्य उ इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ऋपिभ्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायव्यामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्सप्ततितमो ऽध्यायः चण्दपूजाकथनं ईश्वर उवाच ततः शिवान्तिकङ्गत्वा पूजाहोमादिकं मम गृहाण भगवन् पुण्यफलमित्यभिधाय च
“ಹಃ—ಗಣೇಭ್ಯಃ” ಎಂದು ಒಂದು ಚಿಹ್ನಿತ ಪಾಠ; “ಹಾಂ—ಋಷಿಭ್ಯಃ” ಎಂದು ಮತ್ತೊಂದು. “ವಾಯವ್ಯಾಂ (ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ” ಎಂದು ಒಂದು ಪಾಠ; “ನೈಋತೇ (ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ” ಎಂದು ಮತ್ತೊಂದು. ಈಗ ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—ಚಂಡಪೂಜೆಯ ಕಥನ. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದರು: “ನಂತರ ಶಿವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಪೂಜೆ, ಹೋಮ ಇತ್ಯಾದಿ ನೆರವೇರಿಸಿ, ‘ಭಗವನ್, ನನ್ನ ಪೂಜೆ-ಹೋಮಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ; ಇದು ಪುಣ್ಯಫಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ…”
Verse 2
अर्घ्योदकेन देवाय मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृद्वीजपूर्वमूलेन स्थिरचित्तो निवेदयेत्
ಅರ್ಘ್ಯಜಲದಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಬೇಕು, “ಉದ್ಭವ” ಎಂಬ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ; ಹೃದ್ಬೀಜಪೂರ್ವಕ ಮೂಲಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಿಸಬೇಕು।
Verse 3
ततः पूर्ववदभ्यर्च्य स्तुत्वा स्तोत्रैः प्रणम्य च अर्घ्यं पराङ्मुखं दत्वा क्षमस्वेत्यभिधाय च
ನಂತರ ಪೂರ್ವವಿಧವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ; ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, “ಕ್ಷಮಸ್ವ” (ಕ್ಷಮಿಸು) ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು।
Verse 4
नाराचमुद्रयास्त्रेण फडन्तेनात्मसञ्चयं संहृत्य दिव्यया लिङ्गं मूर्तिमन्त्रेण योजयेत्
ನಾರಾಚಮುದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ‘ಫಟ್’ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ದಿವ್ಯ ಮೂರ್ತಿಮಂತ್ರದಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಯೋಜಿಸಿ (ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ) ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು।
Verse 5
स्थण्डिले त्वर्चिते देवे मन्त्रसङ्घातमात्मनि नियोज्य विधिनोक्तेन विदध्याच्चण्डपूजनं
ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸ್ಥಂಡಿಲದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದ ನಂತರ, ಮಂತ್ರಸಂಘಾತವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ/ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ವಿಧಿನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಚಂಡಾ (ಉಗ್ರ ದೇವೀರೂಪ) ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು।
Verse 6
ॐ चण्डेशानाय नमो मध्यतश् चण्डमूर्तये ॐ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा तमाह्णयेत्
“ಓಂ ಚಂಡೇಶಾನಾಯ ನಮಃ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡಮೂರ್ತಯೇ. ಓಂ ಧೂಳಿ-ಚಂಡೇಶ್ವರಾಯ ಹೂಂ ಫಟ್ ಸ್ವಾಹಾ.” ಹೀಗೆ ಅವನನ್ನು ಆವಾಹಿಸಬೇಕು।
Verse 7
चण्डहृदयाय हूं फट् ॐ चण्डशिरसे तथा ॐ चण्डशिखायै हूं फट् चण्डायुः कवचाय च
“ಚಂಡನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ—ಹೂಂ ಫಟ್; ಹಾಗೆಯೇ ಚಂಡನ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ—ಓಂ; ಚಂಡನ ಶಿಖೆಗೆ—ಓಂ ಹೂಂ ಫಟ್; ಮತ್ತು ಚಂಡನ ಆಯುಃ-ಕವಚಮಂತ್ರವೂ (ಜಪಿಸಬೇಕು).”
Verse 8
चण्डस्त्राय तथा हूं फट् चण्डं रुद्राग्निजं स्मरेत् शूलटङ्कधरं कृष्णं साक्षसूत्रकण्डलुं
“ಚಂಡಾಸ್ತ್ರಾಯ—ಹೂಂ ಫಟ್” ಎಂಬ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ರುದ್ರ-ಅಗ್ನಿಜನಿತ ಚಂಡನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ಕೃಷ್ಣವರ್ಣ, ಶೂಲ ಮತ್ತು ಟಂಕ ಧರಿಸಿದವನು, ಅಕ್ಷಸೂತ್ರ ಹಾಗೂ ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಹಿಡಿದವನು।
Verse 9
टङ्काकरे ऽर्धचन्द्रे वा चतुर्वक्त्रं प्रपूजयेत् लिचण्डेश्वराय इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रूं फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं चण्डशिरसे स्वाहेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं फट् चण्दत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः टङ्कारेणार्धचन्द्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यथाशक्ति जपं कुर्यादङ्गानान्तु दशांशतः
ಟಂಕ (ಚಿಸೆಲ್/ಕೊಡಲಿ) ಆಕಾರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ ಚತುರ್ಮುಖ ದೇವತೆಯನ್ನು ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಕೆಲವು ಪಾಠಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಭೇದಗಳಿವೆ—“ಲಿ ಚಂಡೇಶ್ವರಾಯ”, “ಕ್ರೂಂ ಫಡ್”, “ಹೂಂ ಚಂಡಶಿರಸೇ ಸ್ವಾಹಾ”, “ಹೂಂ ಫಟ್ ಚಂಡಾಯ” ಇತ್ಯಾದಿ. ನಂತರ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಜಪ ಮಾಡಬೇಕು; ಅಂಗಮಂತ್ರಗಳ ಜಪಸಂಖ್ಯೆ ಮುಖ್ಯ ಜಪದ ದಶಾಂಶವಾಗಿರಲಿ.
Verse 10
गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणं विहाय शेसनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्
ಗೋವು, ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಮಣಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳಂತಹ ದಾನಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೆ, ಉಳಿದ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯವನ್ನು (ಪೂಜೆಯ ಪವಿತ್ರ ಅವಶೇಷ) ಚಂಡೇಶನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು.
Verse 11
लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनं निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तन्तु शिवाज्ञया
ಲೇಹ್ಯ-ಚೋಷ್ಯಾದಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು, ಅನುವರ, ತಾಂಬೂಲ, ಸ್ರಕ್ (ಮಾಲೆ) ಮತ್ತು ವಿಲೇಪನ, ನಿರ್ಮಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಭೋಜನ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 12
सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे
ಓ ಚಂಡಾ! ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯಾಕಾಂಡವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮೋಹದಿಂದ ಏನಾದರೂ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ನನಗೆ ಸದಾ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರಲಿ.
Verse 13
इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन् संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया
ಈ ರೀತಿ ದೇವೇಶನಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾಪನೆ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಸಂಹಾರಮೂರ್ತಿಯ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಂಹಾರಮುದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಂಹಾರವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.
Verse 14
पूरकान्वितमूलेन मन्त्रानात्मनि योजयेत् निर्माल्यापनयस्थानं लिम्पेद्गोमयवारिणा प्रोक्ष्यार्घ्यादि विसृज्याथ आचान्तो ऽन्यत्समाचरेत्
ಪೂರಕಸಹಿತ ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಬೇಕು. ನಿರ್ಮಾಲ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗೋಮಯಮಿಶ್ರಿತ ನೀರಿನಿಂದ ಲೇಪಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಶೇಷವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಬೇಕು. ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಉಳಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
Precise mantra–mudrā coordination (udbhava for arghya; Nārāca with astra-mantra ending in phaṭ; saṃhāra-mudrā for dissolution), proportional japa rules (aṅga-mantras at one-tenth), and explicit nirmālya handling/purification protocols—along with recorded pāṭhabheda (manuscript variants) for mantra readings.
By framing ritual exactness, humility (explicit kṣamā/forgiveness), internalization of mantras (antar-nyāsa), and controlled dissolution (saṃhāra) as disciplines that purify agency and align the practitioner’s body–speech–mind with Śaiva order, supporting both ritual efficacy and inner steadiness.