Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪದೇಶಚಕ್ರವನ್ನು ಸಮಾಪಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ಧರ್ಮ-ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಶಾಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವು ಕೇವಲ ದಂಡವಲ್ಲ; ಅಪರಾಧಾನಂತರ ಸಾಧಕನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಾತ್ಮಕ ಕರ್ಮ-ವಿಜ್ಞಾನ. ವ್ರತದ ಅಧಿಕೃತ ಲಕ್ಷಣನಿರ್ಣಯಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮುಗಿಯುವುದರಿಂದ ಒಂದು ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ಶಿಸ್ತು ವಿಫಲವಾದರೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಶಿಸ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ವ್ರತ ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಉಪದೇಶಕ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ನೈತಿಕ ಸಂಕಲ್ಪ, ವಿಧಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಖರ, ಪುನರಾವರ್ತನೀಯ ವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಕ್ರಮಣ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕಾಲ-ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಕಾಲ, ಆಹಾರ, ಶುದ್ಧತೆ, ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ದಾನದ ನಿಯಮಗಳು—ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ ಎರಡಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ—ಲೌಕಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರತಿಪದಾ-ಆಧಾರಿತ ವ್ರತಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಚಾಂದ್ರಮಾಸದ ಮೊದಲ ತಿಥಿಯನ್ನು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಪಾಲಿಸುವ ಶಿಸ್ತಿನ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ತ್ತಿಕ, ಆಶ್ವಯುಜ ಮತ್ತು ಚೈತ್ರ ಪ್ರತಿಪದಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ತಿಥಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದೇವತಾ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಉಪಾಸನೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವ್ರತ-ವಿಧಾನ: ಉಪವಾಸ ನಿಯಮಗಳು (ದೀರ್ಘ ಅನ್ನತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಭೋಜನಕ್ರಮ), ಮಂತ್ರಜಪ ‘ಓಂ ತತ್ ಸತ್ ಬ್ರಹ್ಮಣೆ ನಮಃ’ ಗಾಯತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನ—ಸುವರ್ಣವರ್ಣ, ಜಟಾಧಾರಿ, ಅಕ್ಷಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ರುವಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕಮಂಡಲುವುಳ್ಳ ರೂಪ. ದಾನವನ್ನು ನೈತಿಕ ಫಲವಾಗಿ—ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಹಾಲುದಾನ—ಸೇರಿಸಿ, ಫಲಗಳು: ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ವರ್ಗಭೋಗ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಲೋಕಸಮೃದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಧನ್ಯವ್ರತ ನಕ್ತ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಹೋಮದೊಂದಿಗೆ, ನಂತರ ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಗ್ನಿಪೂಜೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾ ಹಸುವಿನ ದಾನ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಖೀ ವ್ರತವನ್ನು ಹೇಳಿ ವೈಶ್ವಾನರ ಪದ/ಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಗತಿ ಎರಡನ್ನೂ ವ್ರತಾಚರಣೆಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ದ್ವಿತೀಯಾ-ತಿಥಿ ಕೇಂದ್ರಿತ ವ್ರತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾಸ–ಪಕ್ಷ–ತಿಥಿಯ ನಿಖರತೆ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡಕ್ಕೂ ವಿಧಿರೂಪವಾದ ಚೌಕಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ವಿತೀಯಾ-ವ್ರತ: ಪುಷ್ಪಾಹಾರ (ಹೂವಿನ ಆಹಾರನಿಯಮ) ಪಾಲಿಸಿ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಸ್ವರ್ಗ್ಯ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಿತೀಯೆಯ ಒಂದು ಭೇದದಲ್ಲಿ ಯಮಪೂಜೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶ್ರಾವಣ ಕೃಷ್ಣ ದ್ವಿತೀಯೆಯ ಅಶೂನ್ಯ-ಶಯನ ವ್ರತ—ಗೃಹಪರಂಪರೆ ಉಳಿಸಲು ಅಗ್ನಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ದಾಂಪತ್ಯ ಏಕತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ) ಸಹಿತ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆವಾಹನ, ಪೂಜೆ, ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಸೋಮಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರಸಹಿತ ಅರ್ಘ್ಯ, ಘೃತಹೋಮ, ರಾತ್ರಿನಿಯಮ ಮತ್ತು ದಾನಕ್ರಮ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಯ್ಯೆ, ದೀಪ, ಪಾತ್ರೆ, ಛತ್ರ, ಪಾದುಕಾ, ಆಸನ, ಕಲಶ, ಪ್ರತಿಮೆ, ಭಾಂಡ). ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಕಾಂತಿ-ವ್ರತ—ರಾತ್ರಿ ಮಾತ್ರ ಭೋಜನ, ಬಲ–ಕೇಶವ ಪೂಜೆಯಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು, ಆಯುಷ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೌಷ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಿತೀಯೆಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಶಿಷ್ಣು-ವ್ರತ—ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ನಾನಗಳು (ಸಾಸಿವೆ, ಕಪ್ಪು ಎಳ್ಳು, ವಚಾ, ಸರ್ವೌಷಧಿ), ಕೃಷ್ಣ/ಅಚ್ಯುತ/ಅನಂತ/ಹೃಷೀಕೇಶ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪನ್ಯಾಸಸಹಿತ ಪೂಜೆ, ಚಂದ್ರಾರ್ಘ್ಯ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಫಲವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಶುದ್ಧಿ; ಪಾಠಭೇದಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜರು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದೇವರುಗಳು ಆಚರಿಸಿದರೆಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ.
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ದ್ವಿತೀಯಾ-ವ್ರತಗಳಿಂದ ತೃತೀಯಾ-ವ್ರತಗಳಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಅವು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಯಂದು ಮೂಲ-ಗೌರೀ ವ್ರತ—ಗೌರಿಯ ಹರ (ಶಿವ) ವಿವಾಹಸ್ಮರಣೆ—ಎಳ್ಳುಸ್ನಾನ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಶಂಭುವಿನ ಸಂಯುಕ್ತ ಪೂಜೆ ‘ಸುವರ್ಣಫಲ’ ಮೊದಲಾದ ಮಂಗಳೋಪಚಾರಗಳಿಂದ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಂತ್ರ-ನ್ಯಾಸ/ಅಂಗ-ನ್ಯಾಸದ ದೀರ್ಘ ಕ್ರಮ—ಪಾದದಿಂದ ಶಿರಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ನಾಮ-ಶಕ್ತಿಗಳ ನಿಯೋಗ—ದೇಹಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವ-ಶಕ್ತಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ತಿಂಗಳವಾರು ಅರ್ಪಣಕ್ರಮ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾನವಿಧಿ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಂಪತಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ, ವಸ್ತುಸಮೂಹ ದಾನ, ಹಾಗೂ ಗೋಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಣ ಉಮಾ–ಮಹೇಶ್ವರ ಪ್ರತಿಮಾದಾನ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈಶಾಖ, ಭಾದ್ರಪದ/ನಾಭಸ್ಯ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯ ಕಾಲಗಳು; ಎರಡನೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪುನಃಪುನಃ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಜಪವೂ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಭಾಗ್ಯ ವ್ರತ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಫಾಲ್ಗುಣ ತೃತೀಯೆಯಲ್ಲಿ ಲವಣತ್ಯಾಗ) ಮತ್ತು ತೃತೀಯೆಗಳಲ್ಲಿನ ದೇವೀರೂಪಕ್ರಮ ಹೇಳಿ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಫಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಚತುರ್ಥೀ ಆಧಾರಿತ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ, ಇವು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡೂ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಾಠ/ಹಸ್ತಪ್ರತಿ-ಭೇದದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸೂಚನೆ, ನಂತರ ಮಾಸ-ತಿಥಿ ವಿಶೇಷ ವಿಧಿಗಳು. ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ; ಪೂಜೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ದೇವರ ‘ಗುಣ’ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಂಚಮೀವರೆಗೆ ಎಳ್ಳು-ಅನ್ನ ನೈವೇದ್ಯದಿಂದ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಕಲ್ಯಾಣ; ಮೂಲಮಂತ್ರ “ಗಂ ಸ್ವಾಹಾ” ಮತ್ತು “ಗಾಮ್” ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಹೃದಯಾದಿ ಅಂಗನ್ಯಾಸ. “ಆಗಚ್ಛ ಉಲ್ಕಾ” ಮೂಲಕ ಆವಾಹನ, “ಗಚ್ಛ ಉಲ್ಕಾ” ಮೂಲಕ ವಿಸರ್ಜನ; ಗುಗ್ಗುಲು ಸುಗಂಧ, ಮೋದಕ ನೈವೇದ್ಯ, ಜೊತೆಗೆ ಗಣೇಶ-ಗಾಯತ್ರಿ ಶೈಲಿಯ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಂತ್ರ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾದ್ರಪದ ಚತುರ್ಥಿಯ ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಫಾಲ್ಗುಣ ಚತುರ್ಥಿಯ ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ ‘ಅವಿಘ್ನಾ’, ಚೈತ್ರ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ದಮನ/ದೂರ್ವೆಯಿಂದ ಗಣಪೂಜೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಯ ಉಪಾಯಗಳಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
ವ್ರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪಂಚಮೀ-ವ್ರತಗಳ ನಿಯತ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತಕ್ಷಣದ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಫಲಗಳು—ಆರೋಗ್ಯ, ಸ್ವರ್ಗಫಲ, ಮೋಕ್ಷ—ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ/ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪಾಠಾಂತರ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿ ಶುದ್ಧ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿಶುದ್ಧಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಭಸ್, ನಭಸ್ಯ, ಆಶ್ವಿನ, ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕಾಲಧರ್ಮ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ವಾಸುಕೀ, ತಕ್ಷಕ, ಪೂಜ್ಯ, ಕಾಲಿಯ, ಮಣಿಭದ್ರ, ಐರಾವತ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಕರ್ಕೋಟಕ, ಧನಂಜಯ ಎಂಬ ನಾಗರ ಸ್ಮರಣೆ-ಜಪ ರಕ್ಷಕವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಫಲವಾಗಿ ನಿರ್ಭಯತೆ, ದೀರ್ಘಾಯು, ಜ್ಞಾನ, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
ಅಗ್ನಿದೇವರು ವ್ರತಖಂಡದ ತಿಥಿ-ಆಧಾರಿತ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀ ವ್ರತಗಳಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ವ್ರತಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿ, ಷಷ್ಠೀ ತಿಥಿಯನ್ನು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಕರ್ಮಸಂಧಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ। ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಒಂದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕದಿಂದ ಆರಂಭವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಹಸ್ತಪ್ರತಿಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಆರಂಭ/ಪಠ್ಯಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ। ಮುಖ್ಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ (ಕೆಲವೆಡೆ ಫಲಾಹಾರ, ಕೆಲವೆಡೆ ಶುದ್ಧ ಸರಳ ಏಕಭೋಜನ) ಮತ್ತು ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಸೇರಿವೆ। ನಂತರ ಭಾದ್ರಪದದ ಷಷ್ಠೀನಾಡು ಮಾಡುವ ‘ಸ್ಕಂದ-ಷಷ್ಠೀ’ ವ್ರತವನ್ನು ಅಕ್ಷಯಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಬೇಕಾದ ‘ಕೃಷ್ಣ-ಷಷ್ಠೀ’ ವ್ರತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಅನ್ನತ್ಯಾಗವು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ—ಎರಡು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಿಯಮಶೀಲತೆಯನ್ನು ಪರಮಾರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
ಷಷ್ಠೀ ವ್ರತ ವಿಭಾಗ ಮುಗಿದ ತಕ್ಷಣ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಸಪ್ತಮೀ ವ್ರತಗಳ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ವ್ರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ತಿಥಿ-ಆಧಾರಿತ ಧರ್ಮಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಪ್ತಮಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಸೂರ್ಯ/ಅರ್ಕ ಪೂಜೆ; ಇದರಿಂದ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಶೋಕನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ವಾಗ್ದಾನವಿದೆ. ಭಾದ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಕಪೂಜೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಶೀಘ್ರ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಪೌಷ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಕಾರಾಧನೆ ಪಾಪನಾಶಕ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣ ಸಪ್ತಮೀ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ, ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮೀ ನಂದಾ-ಸಂಬಂಧಿತ ಸೂರ್ಯವ್ರತ, ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತಾ ಸಪ್ತಮೀ ಹಾಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಪುತ್ರೀಯಾ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಧಿ—ಇಂತೆ ಕಾಲವಿಧಾನ, ಸೂರ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ರತಸಂರಚನೆ ಸೇರಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
ಅಗ್ನಿದೇವರು ಅಷ್ಟಮೀ-ವ್ರತಚಕ್ರದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರಯುಕ್ತ ಅಷ್ಟಮಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಈ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಜನಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ‘ಜಯಂತೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವ್ರತವು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಕೇಂದ್ರಿತ ಪೂಜಾಕ್ರಮ: ಉಪವಾಸದಿಂದ ಅಂತರಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದೇವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಬಲಭದ್ರ ಹಾಗೂ ದೇವಕೀ, ವಸುದೇವ, ಯಶೋದಾ, ನಂದ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಸಹಿತ ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯಾದಿ ಉಪಚಾರಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಗೋವಿಂದನನ್ನು ಯೋಗ-ಯಜ್ಞ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೋಹಿಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಚಂದ್ರಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಶಶಾಂಕನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಘೃತಮಿಶ್ರಿತ ಬೆಲ್ಲವನ್ನು ಧಾರೆಯಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಪರಮಾಂತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರ-ಸ್ವರ್ಣದಾನ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ. ಫಲ—ಏಳು ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಸಂತಾನಲಾಭ, ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ನಿರ್ಭಯತೆ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ; ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಅಷ್ಟಮೀ-ಕೇಂದ್ರಿತ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ತಿಥಿ-ನಿಯಮ, ದೇಹನಿಗ್ರಹ, ಶೈವಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಯಜ್ಞ-ದಾನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಒಂದಾಗಿವೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಚೈತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮಿಯ ಮಾತೃಗಣ-ಅಷ್ಟಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಾಣಿ ಮೊದಲಾದ ಮಾತೃಕೆಯರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣಲೋಕ-ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮೀ ವ್ರತ: ನಕ್ತ ಉಪವಾಸ, ಶುದ್ಧಾಚಾರ, ಭೂಮಿಶಯನ, ಮತ್ತು ತಿಂಗಳಂತೆ ಶಿವಪೂಜಾ ಕ್ರಮ (ಶಂಕರ, ಶಂಭು, ಮಹೇಶ್ವರ, ಮಹಾದೇವ, ಸ್ಥಾಣು, ಪಶುಪತಿ, ತ್ರ್ಯಂಬಕ, ಈಶ) ಜೊತೆಗೆ ಕಠಿಣ ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು (ಗೋಮೂತ್ರ, ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಎಳ್ಳು, ಯವ, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ, ಅಕ್ಕಿ ಇತ್ಯಾದಿ). ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಮ, ಮಂಡಲಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ಗೋ/ವಸ್ತ್ರ/ಸ್ವರ್ಣ ದಾನದಿಂದ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಬುಧವಾರ ಬರುವ ಅಷ್ಟಮೀ ‘ಸ್ವರ್ಗತಿ ವ್ರತ’ವೆಂದು, ಇಂದ್ರಪದ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮಾವಿನ ಎಲೆಗಳ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶ ಸಹಿತ ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಕ್ಕಿ ನೈವೇದ್ಯ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪೂಜೆ, ಕಥಾಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾ ವಿಧಿ ಇವೆ. ಧೀರನ ಕುಟುಂಬ, ವೃಷ ಎಂಬ ಎತ್ತು, ನಷ್ಟ-ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಯಮಲೋಕ ವೃತ್ತಾಂತ, ಮತ್ತು ಬುಧಾಷ್ಟಮೀ ಎರಡು ಬಾರಿ ಆಚರಿಸಿದ ಫಲವಾಗಿ ಪಿತೃಗಳು ನರಕದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರುವುದು—ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತ ವ್ರತದ ತಾರಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕ ಮೊಗ್ಗಿನ ಪಾನವಿಧಿ, ಅಷ್ಟಮಿಯ ಶೋಕನಿವಾರಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಹಾಗೂ ಚೈತ್ರದಿಂದ ಮಾತೃಪೂಜೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಜಯವೆಂದು ಪುನಃ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಇದೆ.
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಗೌರೀ/ದುರ್ಗಾಸಂಬಂಧಿತ ನವಮೀ-ವ್ರತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನವಮಿಯನ್ನು ‘ಪಿಷ್ಟಕಾ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿಯ ನಿಖರ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ, ನಕ್ಷತ್ರ ಶರತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಿಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಹಿಟ್ಟು/ಪಿಷ್ಟದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಹಿಷಮರ್ಧಿನೀ ದುರ್ಗೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರಾಜರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಪೂಜಾಕ್ರಮ—ದೇವಿಯನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಿತಳಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ, ಬಹುಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಯುಧ-ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವುದು. ದಶಾಕ್ಷರಿ ದುರ್ಗಾ-ರಕ್ಷಾಮಂತ್ರ, ಇತರ ಮಂತ್ರಗಳು, ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಕನಿಷ್ಠಿಕೆವರೆಗೆ ನ್ಯಾಸ, ಗುಪ್ತತೆ ಮತ್ತು ಅವಿಘ್ನ ಸಾಧನೆಗೆ ಒತ್ತು ಇದೆ. ಆಯುಧಪೂಜೆ, ಉಗ್ರ ದೇವೀನಾಮಗಳು, ದಿಕ್ಕುಬಲಿಗಳು (ಕೆಲವು ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತ/ಮಾಂಸ), ಹಿಟ್ಟಿನ ಶತ್ರು-ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ವೀರ್ಯಗೊಳಿಸುವುದು, ರಾತ್ರಿ ಮಾತೃಕಾ ಮತ್ತು ಉಗ್ರರೂಪಗಳ ಆರಾಧನೆ, ಪಂಚಾಮೃತ ಸ್ನಾನ, ಬಲಿ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜಸ್ಥಾಪನೆ-ರಥಯಾತ್ರೆ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಸವಚಿಹ್ನೆಗಳು—ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರತಿಮಾಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತವೆ.
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
ನವಮೀ ವ್ರತಗಳ ನಂತರ ವ್ರತಖಂಡದ ತಿಥಿ-ಆಧಾರಿತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ದಶಮೀ-ವ್ರತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಫಲಗಳನ್ನು ಪುರುಷಾರ್ಥ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ—ಧರ್ಮ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಗುರಿಗಳು—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಧಿನಿಯಮಗಳು ನೈತಿಕ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪುಣ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಲೌಕಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಗೂ ಸಾಧನವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶಮೀನಂದು ಏಕಭಕ್ತ (ಒಮ್ಮೆ ಭೋಜನ) ಆಚರಿಸಬೇಕು; ನಿಯಂತ್ರಿತ ಆಹಾರವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಯ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವ್ರತದ ಅಂತ್ಯ ದಾನದಿಂದ—ಹತ್ತು ಹಸುಗಳ ದಾನ—ನಡೆದು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ತಪಸ್ಸು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಸೂಚಕ ದಾನ: ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಕುಗಳ (ದಿಕ್) ಅರ್ಪಣೆ; ಇದರಿಂದ ದಾತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವಸಮಾನ ಗೌರವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ನಿಯಮ, ತಿಥಿಯ ಪವಿತ್ರ ಕಾಲ ಮತ್ತು ದಾನ—ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಏಕೀಕೃತವಾಗುತ್ತವೆ।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
ದಶಮೀ ವ್ರತದ ನಂತರವೇ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಏಕಾದಶೀ ವ್ರತೋಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಉಪವಾಸವನ್ನು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವ ನಿಯೋಜಿತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ರತದ ಸಿದ್ಧತೆ ದಶಮಿಯಿಂದ—ನಿಯತಾಹಾರ, ಮಾಂಸವರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಿಂದ—ದೇಹ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾದಶಿಗೆ ತಯಾರಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ಲ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷಗಳ ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ನಿಷಿದ್ಧ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏಕಾದಶೀ ದ್ವಾದಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾದಾಗ ಹರಿಸನ್ನಿಧಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪಾರಣ (ಉಪವಾಸ ಮುರಿಯುವ ಸಮಯ) ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ತಿಥಿ-ಭಾಗ ನಿಯಮಗಳಂತೆ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಾರಣ ಸಾಧ್ಯ; ಅದರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೂರು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಸಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದಶಮೀ-ಮಿಶ್ರ ಏಕಾದಶಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಬಾರದು, ಅದು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಕಮಲನಯನ ಅಚ್ಯುತನ ಶರಣು ಬೇಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರ, ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರವಣ-ಯುಕ್ತ ಏಕಾದಶೀ/ದ್ವಾದಶೀ (ವಿಜಯಾ ತಿಥಿ) ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ; ಫಾಲ್ಗುಣ-ಪುಷ್ಯ-ವಿಜಯಾದಲ್ಲಿ ಜೇನು ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ವರ್ಜಿಸಿದರೆ ಕೋಟಿ-ಗುಣ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಸಮಗ್ರ ಉಪಕಾರವಾಗಿ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ದ್ವಾದಶೀ ವ್ರತಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಅವು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ—ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕಭುಕ್ತ (ಒಮ್ಮೆ ಊಟ), ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಯಾಚಿತವಾಗಿ (ಕೇಳದೆ) ದೊರಕಿದ ಅನ್ನ ಸ್ವೀಕಾರದೊಂದಿಗೆ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮದಮನಕಾರಿ ಹರಿಯನ್ನು ‘ಮದನ-ದ್ವಾದಶೀ’ಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮ-ದ್ವಾದಶಿಕಾ’; ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗೋವಿಂದ-ದ್ವಾದಶೀ’ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಧಿಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆಶ್ವಯುಜದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶೋಕ-ದ್ವಾದಶೀ’, ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ‘ಗೋವತ್ಸ-ದ್ವಾದಶೀ’ಯಲ್ಲಿ ಹಸು-ಕರು ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತಿಲ-ದ್ವಾದಶೀ’ಗೆ ನಿಖರ ಕಾಲಲಕ್ಷಣ—ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ದ್ವಾದಶೀ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾನಂತರ ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರ ಸಂಯೋಗ—ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಎಳ್ಳುಸ್ನಾನ, ಎಳ್ಳುಹೋಮ, ಎಳ್ಳುನೈವೇದ್ಯ, ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆ ದೀಪ, ತಿಲೋದಕ, ಎಳ್ಳುದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಳ್ಳುಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ “ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ” ಮಂತ್ರದಿಂದ ವಾಸುದೇವ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಷಟ್-ತಿಲ ದ್ವಾದಶೀ (ಸ್ವರ್ಗಫಲ), ನಾಮದ್ವಾದಶೀ (ಕೇಶವಾದಿ ನಾಮಕ್ರಮದಿಂದ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಪೂಜೆ), ಸುಮತಿ-ಅನಂತ ದ್ವಾದಶಿಗಳು, ಕೃಷ್ಣಜಯ ನಮಸ್ಕಾರಸಹ ಸುಗತಿ ದ್ವಾದಶೀ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೌಷ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಸಂಬಂಧ ವ್ರತಕಾಲವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮೋಕ್ಷಮುಖಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಧಿಶಾಸ್ತ್ರದ ‘ಕರ್ಮವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರಸಂಯೋಗದ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ಆಚರಿಸಬೇಕಾದ ‘ಶ್ರವಣ ದ್ವಾದಶೀ ವ್ರತ’ವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪವಾಸ, ಪವಿತ್ರ ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಹಾರವಿದ್ದು, ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಷೇಧ ಇದ್ದರೂ ಪಾರಣ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞೆ. ಸ್ವರ್ಣಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಜಲಕಲಶದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು-ವಾಮನನ ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ, ಶುದ್ಧಜಲ ಹಾಗೂ ಪಂಚಾಮೃತದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ, ಛತ್ರ, ಪಾದುಕಾ ಮುಂತಾದ ಉಪಚಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಪೂಜಾವಿಧಿ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಮಂತ್ರ-ನ್ಯಾಸದ ಕ್ರಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಘೃತಪಾಕ ಅನ್ನ ನೈವೇದ್ಯ, ದಧಿ-ಭಾತ ಕಲಶದಾನ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪ್ರಾತಃ ಸಂಗಮಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಗೋವಿಂದ (ಬುಧಶ್ರವಣ)ನಿಗೆ ಪುಷ್ಪಾಂಜಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ; ವಾಮನನೇ ಅರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಭುಕ್ತಿ, ಕೀರ್ತಿ, ಸಂತಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರ।
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಅಖಂಡ-ದ್ವಾದಶೀ-ವ್ರತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ವ್ರತಗಳ ‘ಸಂಪೂರ್ಣತೆ’ಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಭಂಗವಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಪಂಚಗವ್ಯ-ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ದಾನ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗ—ಯವ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿ ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ವ್ರತಧಾರಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ: ಏಳು ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾದ ವ್ರತಗಳ ಅಪೂರ್ಣತೆ-ದೋಷಗಳನ್ನು ನೀನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು; ಪುರುಷೋತ್ತಮನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವದ ಮೇಲೆ ಈ ಬೇಡಿಕೆ ನಿಂತಿದೆ. ನಂತರ ಮಾಸಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವಿಧಿ, ತಿಂಗಳವಾರು ಶಕ್ತು (ಹುರಿದ ಯವದ ಹಿಟ್ಟು) ಮುಂತಾದ ದಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾವಣದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕಾರ್ತಿಕಾಂತ ಪಾರಣವರೆಗೆ ಸರಿಯಾದ ಕಾಲಪಾಲನೆ ಅಗತ್ಯ; ದೋಷಗಳು ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಬಹುದು, ಸಮ್ಯಕಾಚರಣೆಯಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯು, ಆರೋಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ.
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ತ್ರಯೋದಶಿ ತಿಥಿಯ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅನಂಗ-ತ್ರಯೋದಶಿ—ಅನಂಗ (ಕಾಮ) ಮತ್ತು ಹರ (ಶಿವ) ಇವರ ಯುಗಲ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ—ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಿಂದ ತಿಂಗಳವಾರು ದೇವತಾವಾಹನ, ನಿಯತ ಉಪವಾಸ/ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು, ಹಾಗೂ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ, ಎಳ್ಳು, ಅಕ್ಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಾನವಿಧಾನ ಸ್ಪಷ್ಟ—ವಸ್ತ್ರ, ಗೋವು, ಶಯನ, ಛತ್ರ, ಘಟಗಳು, ಪಾದುಕಾ, ಆಸನ, ಪಾತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ—ಇವುಗಳಿಂದ ವ್ರತ ದಾನದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ರತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಮಸ್ಮರಣೆ, ಶುಭ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷ ಚಿತ್ರಣ, ಮತ್ತು ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಪೂಜೆ ಮೂಲಕ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲಶಿಸ್ತು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಮತ್ತು ದಾನ—ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
ಅಗ್ನಿ ಚತುರ್ದಶೀ ವ್ರತಗಳ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಚತುರ್ದಶೀ ಆಚರಣೆ ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರದಾಯಕವೆಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸಸಹಿತ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಹಾಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಧಭೇದಗಳು—(1) ಶಿವ-ಚತುರ್ದಶೀ: ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿ-ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಆಯುಷ್ಯ, ಧನ, ಭೋಗಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; (2) ಫಲ-ಚತುರ್ದಶೀ (ದ್ವಾದಶೀ/ಚತುರ್ದಶೀ): ಫಲಾಹಾರ, ಮದ್ಯತ್ಯಾಗ, ದಾನದಲ್ಲಿ ಫಲ ನೀಡುವುದು; (3) ಉಭಯ-ಚತುರ್ದಶೀ: ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರ್ದಶೀ (ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮೀ) ದಿನ ಶಂಭುವಿಗೆ ಉಪವಾಸ-ಪೂಜೆ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದ. ಇನ್ನೂ ಕೃಷ್ಣ ಅಷ್ಟಮೀ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶೀ ದಿನ ನಕ್ತವ್ರತ (ರಾತ್ರಿ ಭೋಜನ) ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕಸೌಖ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪರಲೋಕಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕ್ರಮವಿಧಾನ: ಕಾರ್ತಿಕ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶೀ ದಿನ ಸ್ನಾನ, ಧ್ವಜಾಕಾರದ ದಂಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶೀ ದಿನ ಅನಂತವ್ರತ—ದರ್ಭವಿನ್ಯಾಸ, ಜಲಕಲಶದೊಂದಿಗೆ ಹರಿಯನ್ನು ‘ಅನಂತ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟಿನ ಪೂಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಅದರ ಅರ್ಧವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ; ನದಿ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಹರಿಕಥಾ ಪಠಿಸಿ, ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ ದಾರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು—ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಶಿವರಾತ್ರಿ ವ್ರತದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವ ವ್ರತ. ಮಾಘ–ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಧ್ಯೆ ಬರುವ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಇದರ ಆಚರಣೆ ನಿಶ್ಚಿತ. ಸಾಧಕನು ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಜಾಗರಣವೇ ಮುಖ್ಯ ಉಪಾಸನೆ. ಭಕ್ತನು ಶಂಭುವನ್ನು ಭೋಗ-ಮೋಕ್ಷದಾತನಾಗಿ ಆವಾಹಿಸಿ, ‘ನರಕ-ಸಾಗರ’ ದಾಟಿಸುವ ನೌಕೆಯೆಂದು ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ; ಸಂತಾನ, ರಾಜ್ಯ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ, ಧರ್ಮ, ಧನ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಾರನಾಗಲಿ ಪಾಪಿ ಸುಂದರಸೇನನಾಗಲಿ ಈ ವ್ರತದಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಪಡೆದು ಉನ್ನತಿಗೇರಬಹುದು ಎಂದು ಅದರ ಸುಲಭತೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
ವ್ರತಖಂಡದ ಕಾಲಾನುಶಾಸನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ ಅಗ್ನಿ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಹಲವು ವ್ರತಗಳ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಶಿವರಾತ್ರಿ ವ್ರತವನ್ನು ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಶೋಕಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಧರ ಮತ್ತು ಭುವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವ್ರತ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಭೋಗವೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ವೃಷೋತ್ಸರ್ಗ (ಎತ್ತನ್ನು ಬಿಡುವುದು/ದಾನ) ಹಾಗೂ ನಕ್ತಭೋಜನ (ರಾತ್ರಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಊಟ) ಸಹಿತ ಪರಮ ವೃಷವ್ರತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಇದರಿಂದ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಪಿತೃ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ದಾನ, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನಿಯಮಿತ ಉಪವಾಸ-ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಪಿತೃಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪನಾಶವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲಾಭ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಅಮಾವಾಸ್ಯದ ಸಾವಿತ್ರೀ ವ್ರತ—ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ವಟವೃಕ್ಷದ ಬೇರು ಬಳಿ ಮಹಾಪತಿವ್ರತಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಏಳು ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣವನ್ನು ಗೀತ-ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಆಚರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡಿ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
ಈ ಘಟಕವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಕ್ರಮಣ-ಸೂಚಕ; ವ್ರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ತಿಥಿ-ವ್ರತಗಳ ಕುರಿತು ನಡೆದ ಹಿಂದಿನ ಉಪದೇಶಕ್ರಮದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊಲೊಫನ್ ಮೂಲಕ ಚಂದ್ರತಿಥಿಗಳನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ಕಾಲ-ಸೂಚಕಗಳಾಗಿ ಹಿಡಿದು ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಶಿಸ್ತು-ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಿಥಿಚಕ್ರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ಚಂದ್ರಗಣನೆಯಿಂದ ಸೌರ/ವಾರಗಣನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಲು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಭುಕ್ತಿ (ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಲೋಕಜೀವನ) ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರಿ) ಎರಡನ್ನೂ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವಿಧಿ-ತಂತ್ರಪಥ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
ಅಗ್ನಿದೇವರು ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಗೆ ನಕ್ಷತ್ರ-ವ್ರತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಚೈತ್ರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರ-ಪುರುಷನ ಆವಾಹನದಿಂದ ಆರಂಭ. ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಪೂಜೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವದೇಹದ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನ್ಯಾಸಮಾಡಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಪಾದ, ಜಂಘೆ, ಮೊಣಕಾಲು, ತೊಡೆ, ಗುಹ್ಯ, ಕಟಿ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಉದರ, ಸ್ತನ, ಪೃಷ್ಠ, ಭುಜ, ಬೆರಳು, ನಖ, ಕಂಠ, ಕಿವಿ, ಮುಖ, ಹಲ್ಲು, ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಲಲಾಟ—ಇಂತೆ ಆಕಾಶಕಾಲ ದೇಹರೂಪ ವಿಧಿಕ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಾ/ಆರ್ದ್ರಾ ಹಾಗೂ ವರ್ಷಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ; ಬೆಲ್ಲ ತುಂಬಿದ ಕಲಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ ಹರಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ದಕ್ಷಿಣಾ ವಸ್ತುಗಳು ಪಾಠಭೇದಾನುಸಾರ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ತಿಕ-ಕೃತ್ತಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಶಾಂಭವಾಯನೀಯ ವ್ರತ—ಕೇಶವ ನಾಮಗಳು ಅಥವಾ ಅಚ್ಯುತ ಮಂತ್ರದಿಂದ, ತಿಂಗಳವಾರು ನೈವೇದ್ಯ, ಪಂಚಗವ್ಯ ಶುದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಜನಾನಂತರ ನೈವೇದ್ಯ-ನಿರ್ಮಾಲ್ಯ ಭೇದದ ತತ್ತ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಪನಾಶ, ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ, ಅಕ್ಷಯಶ್ರೀ, ವಂಶಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ; ಏಳು ವರ್ಷ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ. ಮುಂದಾಗಿ ಅನಂತ ವ್ರತ (ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ/ಮೃಗಶೀರ್ಷ)—ರಾತ್ರಿ ಭೋಜನ, ತೈಲವರ್ಜನೆ, ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಹೋಮಕ್ರಮ, ಅನಂತ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಂಧಾತನ ಜನ್ಮದ ದೃಷ್ಟಾಂತ।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
ಅಗ್ನಿ ದೇವರು ದಿನಾಧಾರಿತ ವ್ರತಗಳ ಕುರಿತು ಹೊಸ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಧೇನು-ವ್ರತ—ಗೋಸಂಬಂಧಿತ ದಾನವಿಧಿ ಮತ್ತು ದಾನ-ಯಜ್ಞದ ರೂಪರೇಖೆಯೊಂದಿಗೆ—ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪಯೋ-ವ್ರತವನ್ನು ನಿಯತ ತಪಸ್ಸಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಒಂದು ದಿನ ಆಚರಿಸಿದರೆ ‘ಪರಮ ಸಮೃದ್ಧಿ’, ದೀರ್ಘಾನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಉನ್ನತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ದಾನಗಳು (ಸ್ವರ್ಣ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ಪಲ-ಮಾನದಿಂದ ಅಳೆಯುವ ‘ಸ್ವರ್ಣ ಪೃಥ್ವಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ) ಸೇರಿವೆ. ಆಮೇಲೆ ತ್ರಿರಾತ್ರ-ವ್ರತ—ಪಕ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಅಥವಾ ಮಾಸಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಏಕಭಕ್ತ ಆಹಾರನಿಯಮ, ಜನಾರ್ದನ/ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರತೆ—ಧನಲಾಭದಿಂದ ಹರಿಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿವರೆಗೆ, ವಂಶೋದ್ಧಾರವರೆಗೆ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ, ಅಷ್ಟಮಿ/ದ್ವಾದಶಿ ಕಾಲಚಿಹ್ನೆಗಳು, “ಓಂ ನಮೋ ವಾಸುದೇವಾಯ” ಜಪ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ವಸ್ತ್ರ-ಶಯ್ಯೆ-ಆಸನ-ಛತ್ರ-ಯಜ್ಞೋಪವೀತ-ಪಾತ್ರಾದಿ ದಾನಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಧಿದೋಷಗಳಿಗೆ ಕ್ಷಮಾಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೂಡ ಇದೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ತ್ತಿಕ-ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ-ಪ್ರದವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಹೇಂದ್ರ, ಭಾಸ್ಕರ, ಶಾಂತಪನ ಮೊದಲಾದ ಕೃಚ್ಛ್ರ ತಪಸ್ಸುಗಳು—ಹಾಲು/ಮೊಸರು/ಉಪವಾಸ ಕ್ರಮಗಳು ಹಾಗೂ ತಿಥಿ-ವಾರ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ—ಫಲಮುಖ ಧರ್ಮತಪೋವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಮಾಸವ್ರತಗಳನ್ನು ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ನಿಯಮಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತೈಲಾಭ್ಯಂಗ ತ್ಯಾಗ—ನಂತರ ತಿಂಗಳವಾರು ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ದಾನ (ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಗೋদান; ಮಾಘ ಅಥವಾ ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಲ್ಲ-ಗೋ ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಕ್ತಭೋಜನ, ಏಕಭಕ್ತ, ಫಲವ್ರತ, ಒಂದು ದಿನ ಬಿಡಿಸಿ ಉಪವಾಸ, ಮೌನ, ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಮೊದಲಾದ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಪುಣ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಲನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ವ್ರತ ಸಂಪೂರ್ಣ—ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಸಿದ್ಧತೆ, ಸೂರ್ಯ ಕರ್ಕಟಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಹರಿಪೂಜೆ, ಮಧ್ಯೆ ಮರಣ ಬಂದರೂ ವ್ರತ ಪೂರ್ಣವೆಂದು ಗಣಿಸಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ ಕೌಮುದೀ ವ್ರತ: ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಪುಷ್ಪ, ದೀಪ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆ ಅರ್ಪಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ‘ಓಂ ನಮೋ ವಾಸುದೇವಾಯ’ ಮಂತ್ರ; ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
ಅಗ್ನಿ ವ್ರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವ ನಾನಾವ್ರತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಬೇಕಾದ ಋತುವ್ರತಗಳು—ಸಮಿಧಾ ಆಹುತಿಗಳೊಡನೆ ಹೋಮ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮೌನ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಘೃತಧೇನು ಮತ್ತು ಘೃತಕುಂಭ ದಾನ—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಸಾರಸ್ವತ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಮೃತಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೋদান; ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಏಕಾದಶಿಯ ನಕ್ತಾಶೀ ವ್ರತ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೀ/ದೇವೀ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಪಾಯಸಾಹಾರ, ಜೋಡಿ ಹಸುಗಳ ದಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃ–ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಳಿಕವೇ ಭೋಜನ ಎಂಬ ನಿಯಮ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಮುಂದಾಗಿ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದವೆಂದು, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ-ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಉತ್ತರಾಯಣ, ವಿಷುವ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರತೆ; ಪ್ರಸ್ಠ-ಪರಿಮಿತ ಘೃತದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು 32 ಪಲ ಪ್ರಮಾಣದ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಪಾಪನಾಶ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತೃತೀಯಾ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮೀ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಮಾ–ಮಹೇಶ್ವರ ವ್ರತ, ಸೌಭಾಗ್ಯ ಹಾಗೂ ಅವಿಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ; ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಿಂಗಾನುಸಾರ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಫಲಶ್ರುತಿಯೂ ಉಕ್ತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ದೀಪದಾನವ್ರತವನ್ನು ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ದೀಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಬೆಳಗಿಸಿದರೆ ಸಮಗ್ರ ಸಮೃದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪುಣ್ಯ ಅಪ್ರತಿಮ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಲಲಿತೆಯ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಮಂದಿರದ ದೀಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಕೃತ್ಯವೂ ಮಹಾಫಲ ನೀಡಿದ್ದು, ಆಕೆ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ದಾಂಪತ್ಯಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ದೀಪಚೌರ್ಯವನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ—ಮೂಕ/ಜಡ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರ-ನರಕಪಾತದ ಫಲ. ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತಿ, ದುಷ್ಟಕಾಮ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹರಿನಾಮಜಪ ಮತ್ತು ಸರಳ ಅರ್ಪಣವಾಗಿ ದೀಪದಾನವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನವು ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳ ಫಲವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನುಸರಿಸಿದರೆ ಉನ್ನತಗತಿ ಸಿದ್ಧವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ವದ ದೀಪದಾನ-ವ್ರತದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಹರಿಯಿಂದ ಪ್ರಸಾರವಾದ ನವವ್ಯೂಹ-ಅರ್ಚನೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಧಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಕಮಲ-ಮಂಡಲ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕರ್ಷಣ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಅನಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ; ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳು, ತತ್ತ್ವ/ಕರ್ಮಸ್ಥಾನ ನಿಯೋಜನೆ, ಜಲಸ್ಥಾಪನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಸದ್ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ನೃಸಿಂಹ, ಭೂರ್ವರಾಹಾದಿ ರೂಪಗಳ ಮಂತ್ರ-ಬೀಜ ವಿನ್ಯಾಸ, ದ್ವಾರಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ನ್ಯಾಸಗಳು, ಗರುಡ ಮತ್ತು ಗದಾ ಮಂತ್ರಗಳ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಮಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಬಾಹ್ಯ ಮಂಡಲದಿಂದ ಆಂತರೀಕರಣ—ದಶಾಂಗ-ಕ್ರಮ ಪೂಜೆ, ದಿಕ್ಪಾಲರಿಗಾಗಿ ಘಟಸ್ಥಾಪನೆ, ತೋರಣ-ವಿತಾನ ಕಲ್ಪನೆ, ಚಂದ್ರಾಮೃತ ಧ್ಯಾನ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದ್ವಾದಶ ಬೀಜ ನ್ಯಾಸದಿಂದ ‘ದೈವದೇಹ’ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪುಷ್ಪಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಶಿಷ್ಯ ಗುರುತು, ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೋಮ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ದೀಕ್ಷಾ ದಕ್ಷಿಣೆ ಹೇಳಿ—ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಈ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮುದ್ರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
ವ್ರತಖಂಡದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪೂಜಾವಿಧಿ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ—ಪುಷ್ಪ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ, ಚಂದನಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಾಗಿ ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು)ಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಪಾಪಹಾನಿ, ಭುಕ್ತಿ, ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಕ್ರಮಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ‘ದೇವಯೋಗ್ಯ’ ಪುಷ್ಪ-ಪತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಉಪಹಾರಗಳ ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಒಣಗಿದ/ವಾಡಿದ, ಮುರಿದ, ದೋಷಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಅಮಂಗಳ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯಭೇದದಿಂದ ಕೆಲವು ಹೂಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ, ಶಿವನಿಗೆ ಬೇರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವು ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಶಿವಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ‘ಪುಷ್ಪ’ಗಳು ಅಂತರಂಗ ಗುಣಗಳೇ—ಅಹಿಂಸೆ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯ, ಕ್ಷಾಂತಿ, ದಯೆ, ಶಮ, ತಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಯ (ಕೆಲವು ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ)—ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಬಾಹ್ಯ ವಿಧಿ ಅಂತರಂಗ ಶೀಲದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಆಸನ, ಮೂರ್ತಿ-ಪಂಚಾಂಗ, ಅಷ್ಟಪುಷ್ಪಿಕಾ ಮತ್ತು ದೇವನಾಮಕ್ರಮ (ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ವಾಸುದೇವ-ಆದಿ; ಶಿವನಿಗೆ ಈಶಾನ-ಆದಿ)ಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮರಣಾನಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಕಾರಣತೆ ಹೇಗೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ನರಕಪತನ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ, ಶಸ್ತ್ರ, ಹಸಿವು, ರೋಗ ಅಥವಾ ಬೀಳಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮೀಪ ಕಾರಣಗಳು ಸೇರಿದಾಗ ದೇಹಧಾರಿಯ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಜೀವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಪಾಪಕ್ಕೆ ಯಾತನೆ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸುಖ. ಯಮನ ಭಯಾನಕ ದೂತರು ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ದ್ವಾರದಿಂದ ‘ಕುಪಥ’ದಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮಿಷ್ಠರು ಇತರ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ನರಕಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ದಂಡನೆಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಹಿಂಸೆ, ಕಳ್ಳತನ, ಕಾಮದೋಷ, ಯಜ್ಞ/ವಿಧಿದೂಷಣ, ಕರ್ತವ್ಯನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮುಂತಾದ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ನಿರಂತರ ವ್ರತಾಚರಣೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಸೋಪವಾಸ, ಏಕಾದಶೀ ವ್ರತ, ಭೀಷ್ಮ-ಪಂಚಕ—ನರಕಗತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಧರ್ಮಸಂರಕ್ಷಣೆಯೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಮಾಸೋಪವಾಸ-ವ್ರತವನ್ನು ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈಷ್ಣವ ಯಾಗದ ನಂತರ ಗುರುವಿನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರು, ಯತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು (ವಿಧವೆಯರು ಸಹಿತ) ಕೂಡ ಅರ್ಹರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶಿ ಉಪವಾಸದ ನಂತರ ಆರಂಭಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉತ್ತ್ಥಾನವರೆಗೆ ಮുപ്പತ್ತು ದಿನ ವಿಷ್ಣು ಆರಾಧನೆಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವ್ರತಧಾರಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರೂ ಬಾರಿ ತ್ರಿಸ್ನಾನಪೂರ್ವಕ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ, ನೈವೇದ್ಯಾರ್ಪಣೆ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಆಸಕ್ತಿತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ/ಆಚರಣ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದಕ್ಷಿಣಾದಾನ ಮಾಡಿ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಪಾರಣೆಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ; ಹದಿಮೂರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದಾನವಿಧಾನಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಫಲ—ಶುದ್ಧಿ, ವಂಶೋನ್ನತಿ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ; ಮೂರ್ಚ್ಛೆ ಬಂದರೆ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮ್ಮತ ಹವಿಸೆಂದು ಅನುಮತಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಭೀಷ್ಮ-ಪಂಚಕವನ್ನು ಪರಮ ವೈಷ್ಣವ ವ್ರತವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐದು ದಿನಗಳ ನಿಯಮ—ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ದೇವ-ಪಿತೃ ತರ್ಪಣ, ಮೌನ/ಅಂತರಂಗ ಸಂಯಮ—ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪೂಜೆ. ದೇವರಿಗೆ ಪಂಚಗವ್ಯ ಹಾಗೂ ಪಂಚಾಮೃತ ಅಭಿಷೇಕ, ಚಂದನಲೇಪನ, ತುಪ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಗುಗ್ಗುಳ ಧೂಪ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ದೀಪಾರಾಧನೆ, ಉತ್ತಮ ನೈವೇದ್ಯ, “ಓಂ ನಮೋ ವಾಸುದೇವಾಯ” 108 ಜಪ ಮುಖ್ಯ. ಹೋಮದಲ್ಲಿ ಯವ, ವ್ರೀಹಿ, ತಿಲ ಆಹುತಿಗಳು, ಅಕ್ಷರೋಚ್ಚಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ “ಸ್ವಾಹಾ” ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪ-ಪತ್ರಗಳಿಂದ ಅಂಗಪೂಜೆ, ಭೂಮಿಶಯನ, ಪಂಚಗವ್ಯ ಸಹಿತ ನಿಯತಾಹಾರ ಮುಂತಾದ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ಹರಿಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವ್ರತಿಗೆ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ವಿಷ್ಣುಸ್ವರೂಪನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ವ್ರತಪೂಜೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಹರಿಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದೆಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ದಿನಗಳು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಉಪವಾಸ, ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಪ್ರದೋಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಶಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಜಲಘಟ/ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ (ಪ್ರಜಾಗರ) ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಜಲಾಶಯದ ಬಳಿ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಿ, ಸಮುದ್ರಶೋಷಣೆ ಹಾಗೂ ಆತಾಪಿ–ವಾತಾಪಿ ಸಂಹಾರ ಮೊದಲಾದ ಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ ವರಗಳು ಮತ್ತು ಶುಭ ಪರಲೋಕಗತಿಯನ್ನು ಬೇಡಬೇಕು. ಚಂದನ, ಮಾಲೆ, ಧೂಪ, ವಸ್ತ್ರ, ಧಾನ್ಯ/ಅಕ್ಕಿ, ಹಣ್ಣು, ಚಿನ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಘಟದಾನ, ಭೋಜನ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣೆ (ಗೋವು, ವಸ್ತ್ರ, ಚಿನ್ನ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂತ್ರಪಾಠದ ಭೇದಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖ; ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ವೇದಮಂತ್ರವಿಲ್ಲದೆ ಆಚರಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮ. ಏಳು ವರ್ಷ ಅರ್ಘ್ಯವ್ರತದಿಂದ ಸರ್ವಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಪುತ್ರಲಾಭ, ಕನ್ಯೆಗೆ ರಾಜಪತಿ ಲಭಿಸುವ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
ವ್ರತಖಂಡದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಕೌಮುದ-ವ್ರತವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ವೈಷ್ಣವ ಆಚರಣೆ. ಸಾಧಕ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಆಹಾರ, ಏಕಾದಶಿ ಉಪವಾಸ, ಹರಿನಾಮ ಜಪ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಕೇಂದ್ರಿತ ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಚಂದನ, ಅಗರಿ, ಕೇಸರಿ/ಕುಂಕುಮ ಲೇಪನ ಮಾಡಿ, ಕಮಲ ಹಾಗೂ ನೀಲಕಮಲ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ವಾಕ್ಸಂಯಮದೊಂದಿಗೆ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸಿ, ಪಾಯಸ, ಆಪೂಪ, ಮೋದಕ ಮೊದಲಾದ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು. "ಓಂ ನಮೋ ವಾಸುದೇವಾಯ" ಮಂತ್ರದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿ, ದೇವರು ‘ಜಾಗೃತ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವರೆಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ ವ್ರತ ಪೂರ್ಣ; ತಿಂಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಫಲ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವ್ರತ ಮತ್ತು ದಾನದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಿಥಿ, ವಾರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಲಸೂಚಕಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಹಾಗೆಯೇ ಗ್ರಹಣ, ಮನ್ವಾದಿ ದಿನಗಳಂತಹ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಲ’ ಮತ್ತು ‘ದ್ರವ್ಯ’ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅಧಿಷ್ಠಾತ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂಬ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸೂರ್ಯ, ಈಶ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಭೂತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಧಿಗಳು ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮತವಾಗುತ್ತವೆ. ಪೂಜಾಕ್ರಮ—ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಮಧುಪರ್ಕ, ಆಚಮನ, ಸ್ನಾನ, ವಸ್ತ್ರ, ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ದಾನದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಗೋತ್ರ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣ ದಾನವಾಕ್ಯವೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದಾತನ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು—ಪಾಪಶಮನ, ಆರೋಗ್ಯ, ವಂಶವೃದ್ಧಿ, ವಿಜಯ, ಧನಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಸಾರಮುಕ್ತಿ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಿತ್ಯ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿಯ ಫಲಶ್ರುತಿ ಉಂಟೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಸುದೇವಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಂದೇ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ.