Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಬೋಧಿಸುವುದು: ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಲಯ’ ಕೇವಲ ವಿಶ್ವಪ್ರಳಯವಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬಂಧನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವುದೇ—ಅಂತರಕ್ಲೇಶಗಳ ಅರಿವಿನಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಹುಟ್ಟಿ ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಜೀವದ ಮರಣೋತ್ತರ ಗತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸ್ಥೂಲ ಭೋಗದೇಹ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಆತಿವಾಹಿಕ (ಪ್ರಯಾಣ) ದೇಹ ಧರಿಸಿ, ಯಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನಿಂದ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ವಿಚಾರಣೆ, ಮತ್ತು ಸಪಿಂಡೀಕರಣದವರೆಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ/ಪಿಂಡ ಅರ್ಪಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆ, ಇದರಿಂದ ಪಿತೃಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆ. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಭೋಗದೇಹಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಫಲಭೋಗ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನ, ನರಕದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆದು ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನನ, ತಿಂಗಳಂತೆ ಗರ್ಭವಿಕಾಸ, ಗರ್ಭದುಃಖ ಮತ್ತು ಜನನಾಘಾತ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೇಹಸ್ಥ ವಿಶ್ವತತ್ತ್ವ: ಆಕಾಶ-ಅಗ್ನಿ-ಜಲ-ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಧಾತುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ; ತಮಸ್-ರಜಸ್-ಸತ್ತ್ವ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮನೋವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ; ಆಯುರ್ವೇದದ ದೋಷ-ರಸ-ಓಜಸ್, ಚರ್ಮಕಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಬಲ ವಿವರಣೆ—ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಗೆ ಸಹಾಯಕ ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ದೇಹಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಮಾನವದೇಹವನ್ನು ವೈದ್ಯಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿವೇಚನೆಗೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು—ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು—ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ—ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಗುದ, ಉಪಸ್ಥ, ಕೈ, ಕಾಲು, ವಾಣಿ—ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಸಾಂಖ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿ, ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಪರಮ ಪುರುಷ—ಮೀನು-ನೀರಿನಂತೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಿನ್ನ—ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶಯಗಳು, ಸ್ರೋತಸ್ಸು/ಶಿರೆಗಳು, ಅಂಗೋತ್ಪತ್ತಿ, ದೋಷ-ಗುಣ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಪ್ರಜನನ ಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಕಮಲಸದೃಶ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಸ್ಥಾನ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಸ್ಥಿ, ಸಂಧಿ, ಸ್ನಾಯು, ಪೇಶಿ, ಜಾಲ-ಕೂರ್ಚ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಖ್ಯಾವಿವರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ದ್ರವಗಳ ಅಂಜಲಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇಹವು ಮಲ-ದೋಷಗಳ ಗುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿದು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
ಅಗ್ನಿ, ಯಮಮಾರ್ಗಗಳ ಹಿಂದಿನ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರ ಮರಣಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗತಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇಹೋಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ವಿಕ್ಷೋಭದಿಂದ ದೋಷಗಳು ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಮರ್ಮಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತವೆ; ವಾಯು ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕೆ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ಬಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಮೂಲಕ ‘ಊರ್ಧ್ವ’ ನಿರ್ಗಮನ ಶುಭಕರ್ಮಫಲ, ಗುದ ಮತ್ತು ಜನನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ‘ಅಧೋ’ ನಿರ್ಗಮನ ಅಶುಭಕರ್ಮಫಲ; ಯೋಗಿಯು ಶಿರೋಭಾಗದ ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಚೇತನ ಆವೃತವಾಗಿ, ನಾಭಿಪ್ರದೇಶಸ್ಥ ಜೀವ ಅತೀವಾಹಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವ-ಸಿದ್ಧರು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಚಲನೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಯಮದೂತರು ಭಯಾನಕ ಯಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ; ಬಂಧುಗಳ ಪಿಂಡ-ಜಲಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಅವನಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮ ಹಾಗೂ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತರ ಮುಂದೆ ಕರ್ಮನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ನರಕಲೋಕಗಳು, ಅವುಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಘೋರ ದಂಡನೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಇದೆ; ಮಹಾಪಾತಕಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮಗತಿಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ದುಃಖ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ) ತೋರಿಸಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ವ್ರತ, ದಾನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆಯನ್ನು ಪರಿಹಾರವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
ಅಗ್ನಿ ಯೋಗವನ್ನು ಏಕಚಿತ್ತತೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ-ನಿರೋಧವೇ ಜೀವ–ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಬಂಧದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪರಮ ಸಾಧನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಪಂಚ ಯಮಗಳು—ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಪರಿಗ್ರಹ—ಮತ್ತು ಪಂಚ ನಿಯಮಗಳು—ಶೌಚ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಈಶ್ವರ-ಪೂಜನ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಅನಿವಾರ್ಯ ಆಧಾರವೆಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪರಮ ಧರ್ಮವೆಂದು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, ಸತ್ಯವನ್ನು ‘ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹಿತಕರವಾದ ವಾಣಿ’ಯಾಗಿ, ‘ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ’ ಎಂಬ ನಿಯಮದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತನೆದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯವರೆಗೆ ಅಷ್ಟವಿಧ ಸಂಯಮವಾಗಿ, ಅಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು ದೇಹಧಾರಣೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಕನಿಷ್ಠ ಮಿತಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶುದ್ಧಿ-ತಪಸ್ಸಿನ ಬಳಿಕ ಪ್ರಣವಕೇಂದ್ರಿತ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ: ಓಂಕಾರವನ್ನು ಅ-ಉ-ಮ್ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ವೇದ, ಲೋಕ, ಗುಣ, ಚೇತನಾವಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ದೈವತ್ರಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿ ತುರೀಯ ಧ್ಯಾನ—ಪ್ರಣವ ಧನುಸ್ಸು, ಆತ್ಮ ಬಾಣ, ಬ್ರಹ್ಮ ಗುರಿ—ಎಂಬ ಉಪಮೆ. ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸ್ಸು, ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ ವಿನಿಯೋಗ, ಕವಚ/ನ್ಯಾಸ, ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಜಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಕಾಶ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವರಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರುನಲ್ಲಿ ಸಮಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವವರಿಗೆ ಅರ್ಥಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಯೋಗದ ತಾಂತ್ರಿಕವೂ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವೂ ಆದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಶುದ್ಧ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅತಿಊಚ್ಛವೂ ಅತಿನೀಚವೂ ಅಲ್ಲದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರ‑ಅಜಿನ‑ಕುಶ ಹಾಸಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ದೇಹ‑ಶಿರ‑ಗ್ರೀವೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಇಟ್ಟು ನಾಸಾಗ್ರ‑ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಮಡಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಳ ರಕ್ಷಕ/ಸ್ಥೈರ್ಯಕರ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ನಿಶ್ಚಲತೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರತೆ ಪರಮ ತತ್ತ್ವಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಶರ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಪ್ರಾಣದ ನಿಯತ ವಿಸ್ತಾರ‑ನಿಗ್ರಹವೆಂದು ವಿವರಿಸಿ ರೇಚಕ‑ಪೂರಕ‑ಕುಂಭಕ ತ್ರಯ ಹಾಗೂ ಕಾಲಮಾನದ ಮೂಲಕ ಕನ್ಯಕ‑ಮಧ್ಯಮ‑ಉತ್ತಮ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಫಲಗಳು—ಆರೋಗ್ಯ, ಬಲ, ಸ್ವರ, ಕಾಂತಿ, ದೋಷಶಮನ; ಆದರೆ ಅಸಿದ್ಧ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ರೋಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಬಹುದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇದೆ. ಜಪ‑ಧ್ಯಾನ ‘ಗರ್ಭ’ (ಅಂತರಬೀಜ‑ಏಕಾಗ್ರ ಸ್ಥಿತಿ) ಸಾಧನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಇಂದ್ರಿಯಜಯ ತತ್ತ್ವ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವರ್ಗ‑ನರಕ ಕಾರಣ; ದೇಹ ರಥ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಶ್ವ, ಮನಸ್ಸು ಸಾರಥಿ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಚಾಟಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವು ವಿಷಯಸಾಗರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುವುದು; ಜ್ಞಾನವೃಕ್ಷಾಶ್ರಯದಿಂದ ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ನಿರಂತರ, ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ, ಅವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಚಿಂತನೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪುನಃಪುನಃ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಷ್ಣು/ಹರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳ್ಳುವುದು. ಧ್ಯಾನವು ಮಧ್ಯೆ ಬೇರೆ ವಿಚಾರಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸದ ಏಕಧಾರೆ ‘ಪ್ರತ್ಯಯ’; ನಡೆಯುತ್ತಾ, ನಿಂತು, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ—ಯಾವುದೇ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯ. ಸಾಧನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳು: ಧ್ಯಾತಾ, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ, ಪ್ರಯೋಜನ; ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟೈಶ್ವರ್ಯಗಳೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಧ್ಯಾನ-ಯಜ್ಞ’ವನ್ನು ಶುದ್ಧ, ಅಹಿಂಸಕ ಆಂತರಿಕ ಯಾಗವಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಅಪವರ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗುಣತ್ರಯ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮೂರು ವರ್ಣ ಮಂಡಲಗಳು, ಹೃದಯಪದ್ಮದ ಸಂಕೇತಗಳು (ದಳಗಳು ಸಿದ್ಧಿಗಳು; ನಾಳ/ಕರ್ಣಿಕೆ ಜ್ಞಾನ-ವೈರಾಗ್ಯ) ಮತ್ತು ಅಂಗುಷ್ಟಮಾತ್ರ ಓಂಕಾರ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನ-ಪುರುಷಾತೀತ ತೇಜೋಮಯ ಪದ್ಮಾಸೀನ ಪ್ರಭುವಿನ ಧ್ಯಾನ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿ-ಧ್ಯಾನ, ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ… ನಾನು ವಾಸುದೇವ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಜಪದೊಂದಿಗೆ; ಜಪ-ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಣೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಮೋಕ್ಷ, ಮೃತ್ಯುಜಯಕ್ಕೆ ಅನುತ್ತರವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
ಈ ಘಟಕವು ಧ್ಯಾನ ಕುರಿತು ಹಿಂದಿನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿದ್ದು, ಮುಂದಿನ ಹೆಚ್ಚು ತಾಂತ್ರಿಕ ಯೋಗಾಂಗ—ಧಾರಣೆ (ಏಕಾಗ್ರ ಸ್ಥಿತಿ)—ಯ ಕಡೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ ಕೊಲೋಫನ್ ಸಾಧನೆಯ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯ—ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಧ್ಯಾನಚಿಂತನೆಯ ‘ಫಲ’—ವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ವಿಭಿನ್ನ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಪಾಠಭೇದಗಳನ್ನೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಧ್ಯಾನಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ತರಬೇತುಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಆಯ್ದ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಥಿರ ನಿಬಂಧನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಯೋಗಶಿಕ್ಷಣ ಇಲ್ಲಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ವಸಿಷ್ಠನ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀಡಿದ ದಿವ್ಯೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ, ಪುರಾಣವು ಅಂತರ್ಯೋಗ ವಿಧಾನವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನವಂತೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು, ಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿ-ಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸಾಧಕರಿಗೆ ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿರ್ವಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅಚಲ ಸಾಗರದಂತೆ, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದ ದೀಪದಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋವಿಕಲ್ಪಗಳು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಯೋಗಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಜಡನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಈಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಶಕುನಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ—ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳು, ರಾಜದಾನಗಳು, ಸ್ವಯಂ ವಿದ್ಯಾಸಿದ್ಧಿ, ಕಾವ್ಯಪ್ರತಿಭೆ, ಔಷಧಗಳು, ರಸಾಯನ, ಕಲೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಷ್ಣುಕೃಪೆಗೆ ತೂರಿನಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ: ಶುದ್ಧಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಶರತ್ತು; ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ಘಟಾಕಾಶದಂತೆ ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ಅನೇಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಭೂತಗಳು, ಗುಣಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ; ಕರ್ಮ-ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಬಂಧನ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ. ಅರ್ಚಿರಾದಿ ‘ಪ್ರಕಾಶಮಾರ್ಗ’ದಿಂದ ಪರಮಗತಿ ಮತ್ತು ಧೂಮಾದಿ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪುನರಾಗಮನವೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ, ನ್ಯಾಯಾರ್ಜಿತ ಧನ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೂ ಮುಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನೋಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಂಸಾರಜನ್ಯ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ನೇರ ಔಷಧ ‘ಅಯಮ್ ಆತ್ಮಾ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ—ಅಹಮ್ ಅಸ್ಮಿ’ ಎಂಬ ವಿಮೋಚಕ ಪ್ರತಿಬೋಧ. ವಿವೇಕದಿಂದ ದೇಹವು ದೃಶ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅನಾತ್ಮ ಎಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣವೂ ಉಪಕರಣಗಳು ಮಾತ್ರ, ಸಾಕ್ಷಿ ಅಲ್ಲ. ಆತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿ—ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ದೀಪದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದ್ರಷ್ಟಾ-ಭೋಕ್ತ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಮಾಧಿ-ಪ್ರವೇಶ ಧ್ಯಾನ—ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಲಯದಿಂದ ಸ್ಥೂಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುವುದು; ವಿರಾಟ್ (ಸ್ಥೂಲ ಸಮಷ್ಟಿ), ಲಿಂಗ/ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ (ಹದಿನೇಳು ಅಂಶಗಳಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹ), ಹಾಗೆಯೇ ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಶ್ವ-ತೈಜಸ-ಪ್ರಾಜ್ಞ ಸಂಬಂಧಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ತತ್ತ್ವ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ, ‘ನೇತಿ-ನೇತಿ’ ಮೂಲಕ ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು; ಕರ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಲಭ್ಯ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾವಾಕ್ಯಶೈಲಿಯ ಸಾಕ್ಷಿಚೈತನ್ಯದ ಅಜ್ಞಾನರಹಿತ ಘೋಷಣೆ; ಫಲ—ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ಈ ಯೋಗ–ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅದ್ವೈತ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—“ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ.” ಅಪವಾದ ಕ್ರಮದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಧಿಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಸ್ಥೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳು (ಪೃಥ್ವಿ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ)ದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿರಾಟ್, ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ, ತೈಜಸ-ಪ್ರಾಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗಳವರೆಗೆ; ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ-ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ, ಅಹಂಕಾರ), ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಮಾಣ-ಪ್ರಮೇಯ, ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಭೇದ-ಅಭೇದ, ‘ಸಾಕ್ಷಿತ್ವ’ ಎಂಬ ಮಿತ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತುರೀಯ—ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಾತೀತ—ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ನಿತ್ಯ ಶುದ್ಧತೆ, ಚೈತನ್ಯ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಆನಂದ, ಅದ್ವೈತ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪರಮ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ನೇರ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಜ್ಞದಿಂದ ದಿವ್ಯ/ಲೌಕಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಪದ, ವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತ ಸನ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ-ಲಯ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೈವಲ್ಯ. ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಚೇತನ-ಅಚೇತನ ವಿವೇಕ; ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವಾಧಾರ, ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನೆಂದು ಸ್ತುತ—ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಕರ್ಮಕಾಂಡಿಗಳು ಪೂಜಿಸುವರು, ನಿವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸುವರು. ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ವೇದ/ಆಗಮಾಧಾರಿತ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ ವಿವೇಕಸಿದ್ಧ; ‘ಭಗವಾನ್’ ಪದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆರು ಭಗಗಳು—ಐಶ್ವರ್ಯ, ವೀರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು, ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ—ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಬಂಧನದ ಮೂಲ ಅವಿದ್ಯೆ—ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅನಾತ್ಮಾಧ್ಯಾಸ; ಜಲ-ಅಗ್ನಿ-ಘಟ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದು ಹರಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು; ಯಮ-ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಸಮಾಧಿಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಯೋಗ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಿರಾಕಾರ ಧ್ಯಾನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಸಾಕಾರ ಧ್ಯಾನ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭೇದಬೋಧ; ಭೇದದರ್ಶನ ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ.
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
ಅಗ್ನಿ ಅದ್ವೈತ-ಬ್ರಹ್ಮವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಾಲಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವಾರಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನ ಪ್ರವೇಶ, ನಂತರ ಆಸಕ್ತಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಜಿಂಕೆ-ಆಸಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಹಾಗೂ ಯೋಗದಿಂದ ಸ್ವಸ್ವರೂಪ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಧೂತಸಮಾನ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಹೊರುವಂತೆ ಬಲವಂತಪಡಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಹೊರುವವ’, ‘ಹೊರಿಸಲ್ಪಡುವವ’, ‘ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ’ ಎಂಬವು ದೇಹಾಂಗಗಳು, ಭೂತತತ್ತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ನಾಮಮಾತ್ರಗಳು; ‘ನಾನು-ನೀನು’ ಎಂಬುದು ಅವಿದ್ಯಾಜನ್ಯ ಕರ್ಮಸಂಚಯದಿಂದ ಚಲಿಸುವ ಗುಣಪ್ರವಾಹದ ಮೇಲೆ ಭಾಷೆಯ ಆರೋಪ, ಆದರೆ ಆತ್ಮ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಗುಣ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತ. ನಂತರ ನಿದಾಘ–ಋತು ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಹಸಿವು-ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ದೇಹಮಿತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಆತ್ಮ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಹೋಗುವುದೂ ಬರುವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಖಂಡ ವಿಶ್ವವೇ ವಾಸುದೇವಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಸಂಸಾರ-ಅವಿದ್ಯಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಡಿದು ಬೀಳಿಸುವ ‘ಶತ್ರು’ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅದ್ವೈತ-ಬ್ರಹ್ಮವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಅಗ್ನಿ ‘ಗೀತಾಸಾರ’ವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಜಾತ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದ ಶೋಕನಿವೃತ್ತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಧನದ ಮನೋಕ್ರಮ—ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ, ನಂತರ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ವಿನಾಶ—ವಿವರಿಸಿ, ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಕಾಮತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞೆಯ ತಿರುವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದರ್ಶನ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭು-ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಮಾಯಾತರಣ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ/ಅಧಿಭೂತ/ಅಧಿದೈವತ/ಅಧಿಯಜ್ಞಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು, ಮತ್ತು ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಓಂ’ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಪರಮಗತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನಸಾಧನಗಳು (ಅಮಾನಿತ್ವ, ಅಹಿಂಸೆ, ಶೌಚ, ವೈರಾಗ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ), ಬ್ರಹ್ಮನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ, ಮತ್ತು ಗುಣಭೇದದಿಂದ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತೃ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಆಹಾರಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ ನಿರೂಪಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆಯಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
ಅಗ್ನಿ ಯಮಗೀತೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ನಚಿಕೇತನಿಗೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಮೋಕ್ಷೋಪದೇಶ; ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುವವರಿಗೂ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಫಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಯಮನು ಮಾನವಮೋಹವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ಅನಿತ್ಯ ಜೀವ ಸ್ಥಿರ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಅಧಿಕೃತ “ಗೀತೆ”ಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಪಿಲನ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಚಿಂತನೆ, ಪಂಚಶಿಖನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅಪರಿಗ್ರಹ, ಗಂಗಾ–ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಶ್ರಮವಿವೇಕ, ಜನಕನ ದುಃಖನಿವಾರಣೋಪಾಯಗಳು. ಉಪದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವೇದಾಂತಮಯ: ಅಭೇದ ಪರಮದಲ್ಲಿ ಭೇದಕಲ್ಪನೆ ಶಮನಗೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕಾಮತ್ಯಾಗದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಸನಕ). ವಿಷ್ಣುವೇ ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಾತ್ಪರನೂ ಅಂತర్యಾಮಿಯೂ; ಅನೇಕ ದಿವ್ಯನಾಮಗಳಿಂದ ಜ್ಞೇಯ. ಧ್ಯಾನ, ವ್ರತ, ಪೂಜೆ, ಧರ್ಮಶ್ರವಣ, ದಾನ, ತೀರ್ಥಸೇವೆ ಸಾಧನಗಳು. ನಚಿಕೇತ ರಥದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮನ–ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಜಯ, ಪುರುಷವರೆಗೆ ತತ್ತ್ವಕ್ರಮ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಾಂಗಗಳು—ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ—ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಜ್ಞಾನನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪ ಅദ್ವೈತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಮಾಪ್ತಿ।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ “ಯಮ-ಗೀತಾ”ಯನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಅಗ್ನಿ-ಪುರಾಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಮಹಾನ್ ಗ್ರಂಥವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಪ್ರಪಂಚ (ವ್ಯವಹಾರ) ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪ್ರಪಂಚ (ಪರಮಾರ್ಥ) ಎಂಬ ವಿದ್ಯಾದ್ವಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಇದರ ವಿಶ್ವಕೋಶಸಮಾನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಾಂಗಗಳು, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ನ್ಯಾಯ–ಮೀಮಾಂಸಾ, ಆಯುರ್ವೇದ, ರಾಜಧರ್ಮ-ನೀತಿ, ಧನುರ್ವೇದ, ನಾಟ್ಯ-ಗೀತಾದಿ ಕಲೆಗಳು—ಮತ್ತು ಅಪರಾವಿದ್ಯೆ (ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ) ಹಾಗೂ ಪರಾವಿದ್ಯೆ (ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ)ಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಯೇ ಆಚಾರಸಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಗೋವಿಂದ/ಕೇಶವ ಧ್ಯಾನ, ಭಕ್ತಿ, ಕಥೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಪಾಪಹರ, ಕಲಿದೋಷ ಶಮನ ಮತ್ತು ನಿಜ ಧ್ಯಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದು, ಪಠಿಸುವುದು, ಬರೆಯುವುದು, ಪೂಜಿಸುವುದು, ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಇಡುವುದರಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಾ-ಪಾವನ ಫಲಗಳು, ಋತು/ಮಾಸಾನುಸಾರ ಪುಣ್ಯ, ಮತ್ತು ಪುರಾಣಪಾಠಕರಿಗೆ ವಿಧಿವತ ಗೌರವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ→ವಸಿಷ್ಠ→ವ್ಯಾಸ→ಸೂತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಸಮ್ಮತತೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಧರ್ಮಸಮನ್ವಯ, ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ ವಾಗ್ದಾನ ಪುನಃ ದೃಢವಾಗಿ, ಉಪನಿಷದೀಯ ತೀರ್ಮಾನ—“ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ” ಎಂದು ತಿಳಿ—ಎಂದು ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.