Adhyaya 54

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्

ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣವಾದ ಆಗ್ನೇಯಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಲಿಂಗಲಕ್ಷಣಂ’ ಎಂಬ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಲಿಂಗಮಾನಾದಿಕಥನಂ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗದ ಮಾನಾದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪಿನಿಂದ 만든, ಬುದ್ಧಿವರ್ಧಕ ಲಿಂಗವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು.

Verse 2

भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं

ಸಮೃದ್ಧಿ (ಭೂತಿ)ಗಾಗಿ ವಸ್ತ್ರಲಿಂಗವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪಂಡಿತರು ಕಾಲಿಕ (ಲೇಪ/ಮಿಶ್ರ ದ್ರವ್ಯ)ದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಿಂಗವನ್ನು ವಸ್ತ್ರಲಿಂಗಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮೃಣ್ಮಯ ಲಿಂಗವು ಪಕ್ವ ಮತ್ತು ಅಪಕ್ವ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಕ್ವಕ್ಕಿಂತ ಪಕ್ವವೇ ಉತ್ತಮ.

Verse 3

ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं

ಅನಂತರ ದಾರುಮಯ (ಮರದ) ಪ್ರತಿಮೆ ಪುಣ್ಯಕರ; ಮರಕ್ಕಿಂತ ಶೈಲಜ (ಕಲ್ಲಿನ)ದು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಕಲ್ಲಿಗಿಂತ ಮುಕ್ತಾಜ (ಮುತ್ತಿನ)ದು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ನಂತರ ಲೌಹ (ಕಬ್ಬಿಣ)ದು, ಮತ್ತು ಪರಮವಾಗಿ ಸುವರ್ಣಜ (ಬಂಗಾರದ)ದು.

Verse 4

राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं

ರಜತ (ಬೆಳ್ಳಿ) ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಪೈತ್ತಳ (ಪಿತ್ತಳ) ಭೋಗ-ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಂಗಜ (ಟಿನ್) ಮತ್ತು ರಸಲಿಂಗವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ—ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವವು ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.

Verse 5

रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि

ರಸಜ (ಪಾರದಜನ್ಯ) ಪದಾರ್ಥ—ಅಂದರೆ ರಸಲೋಹಾದಿ ಮತ್ತು ರತ್ನಗರ್ಭ—ಇವುಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಬೇಕು. ಮಾನ-ಪ್ರಮಾಣಾದಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಬಾರದು; ಸಿದ್ಧಪ್ರಯೋಗಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂಭೂ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 6

वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं

ಮತ್ತು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ, ಅವರಿಗೆ ಪೀಠ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಾದ (ದೇವಾಲಯ-ರಚನೆ)ವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು. ದರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾದ ಸೂರ್ಯಬಿಂಬವನ್ನು—ಅಂದರೆ ದರ್ಪಣದೊಳಗೆ ಕಾಣುವ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು—ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

Verse 7

पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि

ಹರ (ಶಿವ) ಪೂಜ್ಯನಾಗಿರುವಾಗ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲಿಂಗದಲ್ಲೂ ಪೂರ್ಣಾರ್ಚನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೇಳಿದ ವಿಧಿ (ಹಸ್ತೋತ್ತರ ವಿಧಿ) ಶೈಲ (ಕಲ್ಲಿನ) ಮತ್ತು ದಾರುಜ (ಮರದ) ರೂಪಗಳಿಗೂ—ನಿಜವಾಗಿಯೂ—ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 8

प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं

“ನಾನು ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಒಂದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠವಿದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ “ರತ್ನಮಯ”, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ “ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಶಿಲೆಗಳ” ಎಂದು ಇದೆ. ಚಲ ಅಂಗುಲ-ಮಾನದಂತೆ ದ್ವಾರ-ಗರ್ಭದ ಮಾಪಗಳಿಂದ ಗೃಹಲಿಂಗವನ್ನು ದ್ವಾರದ ಒಳಗಿನ ಗರ್ಭಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಗೃಹಲಿಂಗದ ಪ್ರಮಾಣ ಒಂದು ಅಂಗುಲದಿಂದ ಐದು ಅಂಗುಲವರೆಗೆ ಇರಬೇಕು.

Verse 9

द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्

ದ್ವಾರದ ಮಾಪದಿಂದ ತ್ರಿಸಂಖ್ಯೆ (ಮೂರು ವಿಧದ ಅನುಪಾತ)ವನ್ನು ಗಣಿಸಬೇಕು. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಮಾಪವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಅದೇ ನವಧಾ ಮಾಪದಿಂದ ಧಾಮದಲ್ಲಿ (ಆಲಯಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ) ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

Verse 10

एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च

ಹೀಗೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠ (ಉತ್ತಮ) ಮಾಪದಂತೆ ಮுப்பತ್ತಾರು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮಧ್ಯಮ ಮಾಪದಲ್ಲಿಯೂ ಮுப்பತ್ತಾರು, ಅಧಮ ಮಾಪದಲ್ಲಿಯೂ ಮுப்பತ್ತಾರು.

Verse 11

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

ಈ ರೀತಿ ಏಕೀಕರಿಸಿದರೆ ಲಿಂಗಗಳ ಮಾಪಗಳ ಒಟ್ಟು ನೂರ ಎಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಂಗುಲದಿಂದ ಐದು ಅಂಗುಲದವರೆಗೆ ಇರುವ ವರ್ಗವನ್ನು ‘ಕನ್ಯಸಂಚಲ’ (ಅತ್ಯಲ್ಪ ಚಲ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 12

षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

ಆರುದಿಂದ ಹತ್ತು ಅಂಗುಲದವರೆಗೆ ಇರುವ ಚಲ ಲಿಂಗವು ‘ಮಧ್ಯಮ’. ಹನ್ನೊಂದು ಅಂಗುಲದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹದಿನೈದು ಅಂಗುಲದವರೆಗೆ ಇರುವದು ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠ’ (ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು).

Verse 13

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

ಮಹಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಿಂಗವು ಆರು ಅಂಗುಲ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿರಲಿ; ಇತರ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಒಂಬತ್ತು ಅಂಗುಲ. ‘ರವಿ’ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವರ್ಣಭಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ಲಿಂಗವು ವಿಧಿಯಾಗಿದೆ; ಉಳಿದ ಲೋಹಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಿಂಗವು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಅಂಗುಲ ಪ್ರಮಾಣ.

Verse 14

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्

ಹದಿನಾರು ಭಾಗಗಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಯುಗ-ಪ್ರಮಾಣದ ಜೋಡಿ ಭಾಗಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮுப்பತ್ತೆರಡನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ವಿಲೋಪಿಸಬೇಕು.

Verse 15

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं

ನಾಲ್ಕು ಜಡಿತ ಪಟ್ಟಿಗಳ ನಿವೇಶನದಿಂದ ಕಂಠಭಾಗವು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ಕ್ರಮಿಕ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಇಪ್ಪತ್ತು (ಘಟಕ) ಆಗಿರಲಿ. ಎರಡೂ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳನ್ನು ಉಬ್ಬು/ಅಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲದೆ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಲ-ಲಿಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 16

धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

ಧಾಮ (ದೇವಾಲಯ-ಗೃಹ)ದ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಯುಗ-, ಋತು-, ನಾಗ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ದ್ವಾರವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಲಿಂಗ-ಗೃಹದ ದ್ವಾರದ ಎತ್ತರವನ್ನು ಮಾನಕ ದ್ವಾರ-ಎತ್ತರದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಒಂದು ಪಾದ (ಚತುರ್ಥಾಂಶ) ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕ್ರಮೇಣ ತಗ್ಗಿಸಬೇಕು.

Verse 17

गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं

ಗರ್ಭ-ಪ್ರಮಾಣದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಲಿಂಗವು ಅಧಮ; ಮೂರು ಭೂತ-ಅಂಶಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಪ್ರಮಾಣವು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಆ ಎರಡರ ಮಧ್ಯದ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು (ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ರೇಖೆಗಳನ್ನು) ಸಮವಾಗಿ ಹಾಕಿ ಅಂತರವನ್ನು ಸಮವಿಭಜಿಸಬೇಕು.

Verse 18

आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव

ಹೀಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಮಾಪನ-ಸೂತ್ರಗಳು (ಅಳತೆ ದಾರಗಳು) ಇವೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದು ‘ಭೂತ-ಸೂತ್ರ’ (ಕೇಂದ್ರ ಸೂಚಕ ರೇಖೆ). ಎರಡು ಮಧ್ಯಂತರ ಸೂತ್ರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಎಡ ಮತ್ತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎಡವಾದ ಪಾರ್ಶ್ವ ಸೂತ್ರಗಳು ಇವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಲಿಂಗಗಳ ದೈರ್ಘ್ಯ/ಅನುಪಾತ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. (ಪಾಠಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ 8, 32, 16½ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ‘ಉತ್ತಮ’/‘ಧ್ರುವ’ ಲಿಂಗಲಕ್ಷಣವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.)

Verse 19

हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

ಒಂದು ಹಸ್ತದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಸ್ತದಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ಹಸ್ತಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಿಂಗವು ಹೀನ, ಮಧ್ಯಮ, ಉತ್ತಮ ಎಂಬ ಮೂರು ದರ್ಜೆಯದು; ಅದರ ಸ್ವರೂಪವೂ ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿದೆ.

Verse 20

एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च

ಪ್ರತಿ ಪ್ರಧಾನ ಲಿಂಗಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದದಲ್ಲಿ (ಚತುರ್ಥಾಂಶದಲ್ಲಿ) ಮೂರು ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಆಚാര്യನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ತ್ರಯ-ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಂಟು ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು (ಒಂಬತ್ತು) ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 21

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं

ಸ್ಥಿರ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಏಕಕವು ‘ದ್ವಾರ’, ‘ಗರ್ಭ’, ‘ಕರ’ ಎಂಬ ಸ್ವಭಾವ ಹೊಂದಿದುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ‘ಭಾಗೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಅಮೀಶ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಮನಾಮವಾಗಿ ‘ದೇವೇಜ್ಯಂತುಲ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯೂ ಇದೆ.

Verse 22

चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं

ಲಿಂಗದ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳನ್ನು (ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು) ಅದರ ವಿಷ್ಕಂಭ (ವ್ಯಾಸ)ದಿಂದ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಯೋಗ್ಯ ಅನುಪಾತ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅದನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಲಿಂಗವನ್ನು ‘ತ್ರಿರೂಪಕ’ (ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿರುವ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.

Verse 23

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै

ಲಿಂಗವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ ವೃತ್ತಾಕಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕು–ಎಂಟು–ಎಂಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ತತ್ತ್ವತ್ರಯ ಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಲಿಂಗಗಳ ಇಷ್ಟ ದೈರ್ಘ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅಂಗುಲ (ಬೆರಳ ಅಗಲ) ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಣಿಸಬೇಕು.

Verse 24

ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं

ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕೃತಿಯನ್ನು ಧ್ವಜಾದಿ ಸೂಚನೆಗಳು, ದೇವರುಗಳು, ಭೂತಗಳು ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ, ಉಳಿದ ಅಂಗುಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು; ಆ ಶೇಷದಿಂದ ಶುಭಾಶುಭವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.

Verse 25

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

ಧ್ವಜಾದಿ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜ, ಸಿಂಹ, ವೃಷ ಇವು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಇತರವೂ ಶುಭವೇ. ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಷಡ್ಜ, ಗಾಂಧಾರ, ಪಂಚಮ ಶುಭಫಲದಾಯಕಗಳು.

Verse 26

भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्

ಭೂತವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಶುಭ; ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಹವನೀಯ (ಹೋಮಾಗ್ನಿ) ಶುಭವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಆಯಾಮದ ಅರ್ಧವನ್ನು ತೆಗೆದು ‘ನಾಗ’ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದರೆ ಅಗತ್ಯ ಕ್ರಮ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 27

रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

‘ರಸ’ ಮತ್ತು ‘ಭೂತ’ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಷಷ್ಠಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ, ಶರಗಳು/ತಿರ್ಯಕ್ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಒಂದು-ಮೂರನೇ ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಚತುರಸ್ರತಾ (ಚೌಕ ಯೋಜನೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂಥ ಚೌಕತ್ವವನ್ನು ಆಢ್ಯ, ಅನಾಢ್ಯ, ಸುರೇಜ್ಯ (ಇಂದ್ರ) ಮತ್ತು ಅರ್ಕ (ಸೂರ್ಯ) ಸಮಾನವಾಗಿ ಶುದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 28

पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः

ಐದನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ‘ವರ್ಧಮಾನ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅಗಲ ಮತ್ತು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿಯಾದ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳದು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಪ್ರಮಾಣಾನುಸಾರ ದ್ವಿವಿಧ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅನೇಕ ಉಪಭೇದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು.

Verse 29

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च

‘ಆಢ್ಯ’ ಮೊದಲಾದ ದೇಹಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ತ್ರಿವಿಧ ವಿಭಾಗವಿದೆ. ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿ ಮಾನಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ‘ಅವಧೂತ’ ಎಂಬ ಪ್ರಕಾರವು ಮತ್ತೆ ಅಷ್ಟವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ—ಒಂದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತರ, ವಾಮ, ವಾಮವಾಮ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಭೇದಗಳು; ಮತ್ತೊಂದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯದಿಂದ ಯವ (ಜೋಳದ ಕಾಳು) ವೃದ್ಧಿ-ಮಾನದ ಮೂಲಕ ಅದು ಅಷ್ಟವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಜಿನಾಖ್ಯ’ ಪ್ರಮಾಣವು ಹಸ್ತ (ಹಸ್ತ) ಪರಿಮಾಣದಂತೆ ತ್ರಿವಿಧ; ಅದನ್ನು ಸರ್ವಸಮತಾ ಅಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನುಪಾತ-ಸಾಮ್ಯದಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

Verse 30

पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि

ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಏಕತ್ವವಾಗಿ ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಾದ್ಯ (ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನಸ್ಥಳ)ದಲ್ಲಿ ದೇವಾರ್ಚನೆ ನಡೆದರೂ. ಐದು ಮತ್ತು ಏಳು ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಏಕತ್ವದ ಕಾರಣ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 31

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः

ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ನೂರು—ಇಂತಹ ಪ್ರಮಾಣ; ಹೀಗೆ ಒಂಬತ್ತು (ಅಥವಾ) ಒಂದು ಕರ (ಕೈ-ಪ್ರಮಾಣ)ವನ್ನು ಗರ್ಭ-ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅಗಲ ಎಂಟು ಅಂಗುಲವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 32

तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं

ಅವುಗಳಿಗಾಗಿ ಕೋಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಕೋಣ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾದ ಸೂತ್ರಕಯಿಗಳಿಂದ ಕೋಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಮಧ್ಯಮ ಮಾನವನ್ನು ಅಗಲವೆಂದು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ನಂತರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಮೂರು (ಮುಖ್ಯ ರೇಖೆಗಳು/ಬಿಂದುಗಳು) ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 33

विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

ವಿಭಾಗದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಅಷ್ಟಕೋಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು; ಮೇಲಿನ ಷೋಡಶಕೋಣ ಭಾಗವು ಶಿವಾಂಶವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾದದಿಂದ ಜಾನುವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಮಾಣ; ನಾಭಿಯ ಒಳಗಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 34

मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते

ಪಂಚಲಿಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಅಂತಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ‘ಭೂತಭಾಗೇಶ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತ ಹಾಗೂ ಅವ್ಯಕ್ತ—ಎರಡೂ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಶಿರಸ್ಸು (ಮಸ್ತಕ) ವೃತ್ತಾಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 35

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

ಚಿಹ್ನ/ಆಕೃತಿ ಛತ್ರದಂತೆ, ಕುಕ್ಕುಟದಂತೆ ಅಥವಾ ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಇರಬಹುದು—ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ನಾಲ್ಕು ಉಪಭೇದಗಳಿವೆ. ಕಾಮ್ಯ (ಇಷ್ಟ) ಉದ್ದೇಶದ ಭೇದಾನುಸಾರ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

Verse 36

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्

ಲಿಂಗದ ಮಸ್ತಕದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಎಂಟು ಸಮಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಆದ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಲಿಂಗದ ಅಗಲ ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು.

Verse 37

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

ಇಲ್ಲಿ ಭಾಗ-ಭಾಗಗಳ ಅನುಪಾತಪತನದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ‘ಸೂತ್ರಗಳು’ (ಮಾಪನ ಘಟಕಗಳು) ಇವೆ. ಕೆಲವು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಬಾಲೇಂದು-ತ್ರಪುಷ-ಆಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠ, ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಚತುರ್ಭಾಗೈಃ’, ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಅಂತ್ಯಭಾಗಂ’, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ‘ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಛತ್ರಗಳು’ ಎಂಬಂತೆ ಪಾಠಭೇದಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಾಲ್ಕು-ಗುರುತು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಪಾಠದ ಪ್ರಕಾರ: ‘ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಪುಂಡರೀಕ (ಪದ್ಮ-ರಚನೆ) ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಲೋಪದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ‘ವಿಶಾಲಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬರುತ್ತದೆ.’

Verse 38

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

ತ್ರಿಶಾತನ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಪ್ರಹಾರ-ಚಿಹ್ನದಿಂದ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಲಕ್ಷಣವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಕೃದು ಮತ್ತು ವೇದಜ್ಞಾನ/ಪುಣ್ಯಲೋಪಕಾರಕ ಚಿಹ್ನದಿಂದ ಶಿರೋಲಕ್ಷಣವು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಕ್ಕುಟಶಿಖೆಯಂತೆ ಆಕಾರವಿರುವ ಶಿರಃಚಿಹ್ನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.

Verse 39

चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु

ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿರುವ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಭಾಗವಾದ ತ್ರಪುಷ ವಿಭಾಗದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಲೋಪ ಮಾಡಿದರೆ ‘ಅನಾದ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಿರೋರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರ’ ಎಂಬ ಶಿರೋರೂಪವನ್ನು ಕೇಳು.

Verse 40

अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

ಅಂಶದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯುಗಾಂಶಗಳಿಂದಲೂ ಏಕಾಹ (ಒಂದು ದಿನ) ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಣಿಸಬೇಕು; ಅದರಿಂದ ‘ಅಮೃತಾಕ್ಷಕ’ ಎಂಬ ಶುಭಗಣನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ, ಬಾಲಚಂದ್ರ, ಕುಮುದಚಂದ್ರ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರು ‘ವೇದ’ (ನಾಲ್ಕರ ಗುಂಪುಗಳ ಲೆಕ್ಕ)ಗಳ ಕ್ರಮಕ್ಷಯದಿಂದ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 41

चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं

ಮುಖ-ಲಿಂಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳು: (ಅಗ್ನಿಯ ಮೂರ್ತಿ) ಚತುರ್ಮುಖ, ತ್ರಿಮುಖ ಅಥವಾ ಏಕವದನವಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರ್ತ್ಯಗ್ನಿಯ ಪದ/ರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪೂಜಾಭಾಗ (ಅರ್ಪಣದ ಪಾಲು) ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 42

अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः

ಹಿಂದಿನಂತೆ ಅರ್ಕಾಂಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ/ಸರಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಬೇಕು; ನಂತರ ಲಲಾಟವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ನಾಸಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 43

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

ಪ್ರತಿಮೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಮಾಣಾನುಸಾರ ಮುಖ, ಚಿಬುಕ, ಗ್ರೀವೆಯನ್ನು ಯುಗ-ಭಾಗಗಳಿಂದ ಅಳೆಯಿಸಿ ಸಮಪ್ರಮಾಣಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಭುಜಗಳು ಮತ್ತು ನೇತ್ರಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ಮುಕುಲಿತವಾಗಿ, ಪ್ರತಿಮೆಯ ಯುಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

Verse 44

मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु

ಮುಖವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ (ಇತರೆ ಪ್ರಮಾಣ) ಸಮವಾಗಿರಲಿ; ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಅದರ ಎಂಟನೇ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಚತುರ್ಮುಖ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದೆ; ಈಗ ತ್ರಿಮುಖ ರೂಪದ ವಿವರಣೆಯನ್ನೂ ಕೇಳು.

Verse 45

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं

ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಲಲಾಟಾದಿ ಮುಖಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬೇಕು. ಭುಜಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ದೃಢವೂ ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

Verse 46

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं

ವಿಸ್ತಾರದ ಎಂಟನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಮುಖಗಳ ಮುಂದಿನ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಕೆ (ಪ್ರತಿನಿರ್ಗಮ) ಇರಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಏಕವಕ್ತ್ರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ, ಸೌಮ್ಯ ನೇತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 47

ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

ಲಲಾಟ, ನಾಸಿಕಾ, ಮುಖ ಮತ್ತು ಗ್ರೀವೆಯನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ರೂಪಿಸಿ (ವಿವರ್ತಯಿಸಿ) ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಭುಜ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಐದನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿ, ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಸಂಬಂಧಿತ ಭಾಗವನ್ನು ‘ಭುಜಹೀನ’ವಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಭುಜಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು-ಪಂಚಮಾಂಶ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವಂತೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

Verse 48

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं

ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಊತ/ಸಂಚಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರದ ಷಡಂಶ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಮುಖ/ರಂಧ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಗಮನ ಮಾಡುವುದು ಹಿತಕರ. ಮುಖಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಪುಷ (ಸೌತೆಕಾಯಿ) ಅಥವಾ ಕುಕ್ಕುಟ (ಕೋಳಿ) ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.