Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
ಈ ಕೋಶ-ಮಟ್ಟದ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಅವ್ಯಯಗಳ (ಅವ್ಯಯಪದಗಳ) ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅರ್ಥ-ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸಂಭಾಷಣೆ, ಯಜ್ಞವಾಣಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣದ ನಿಖರತೆಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಆ’ ನಿಪಾತದ ಅರ್ಥಗಳು—ಅಂಶತ್ವ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಗಡಿ, ಧಾತು-ಯೋಗಜನ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ—ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಿಂದಾಸೂಚಕ (ಕು, ಧಿಗ್), ಸಮುಚ್ಚಯ/ಸೇರಿಕೆ (ಚ), ಮಂಗಳವಚನ (ಸ್ವಸ್ತಿ), ಅತಿಕ್ರಮ/ಅಧಿಕತೆ (ಅತಿ), ಪ್ರಶ್ನೆ-ಸಂಶಯ (ಸ್ವಿತ್, ನು, ನನು), ವಿರೋಧ-ನಿಶ್ಚಯ (ತು, ಹಿ, ಏವ, ವೈ) ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲ-ಕ್ರಮ ಸೂಚಕಗಳು (ಅದ್ಯ, ಹ್ಯಃ, ಶ್ವಃ, ತದಾ, ಇದಾನೀಮ್, ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್), ಸ್ಥಳ-ದಿಕ್ಕು ಪದಗಳು (ಪುರಸ್ತಾತ್, ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಮ್, ಅಗ್ರತಃ), ಪುನರಾವೃತ್ತಿ/ಆವೃತ್ತಿ (ಮುಹುಃ, ಅಸಕೃತ್, ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಮ್), ಭಾವೋದ್ಗಾರಗಳು (ಹಂತ, ಹಾ, ಅಹೋ) ಕೂಡ ಕ್ರಮಬದ್ಧ. ಸ್ವಾಹಾ, ವೌಷಟ್, ವಷಟ್, ಸ್ವಧಾ ಎಂಬ ಯಜ್ಞೋದ್ಗಾರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಭಾಷೆಯ ಕಣಪದಗಳೂ ಸರಿಯಾದ ವೈದಿಕ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಧರ್ಮಸೇವೆಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಭುಕ್ತಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಶುದ್ಧ ವಾಣಿ—ಎರಡಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಾಗುವ ಪವಿತ್ರ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶ ಇದು।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದ ಕೋಶಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಅವ್ಯಯವರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಬೋಧನಾ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಅಚಲವಾದ ಅವ್ಯಯಗಳಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ, ವಾಕ್ಯಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ-ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಪನ ವಾಕ್ಯವು ಈ ತಾಂತ್ರಿಕ ಘಟಕ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ವಿದ್ಯೆಯಾದ ನಾನಾರ್ಥ (ಬಹುಅರ್ಥ) ಪದಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಉಪದೇಶವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮ, ವ್ಯವಹಾರ/ನ್ಯಾಯ, ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಭುಕ್ತಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿದ್ದು, ಮುಕ್ತಿಯ ಗುರಿಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಕೋಶ-ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಪದಗಳು, ನಂತರ ಲೋಕ/ವಿಶ್ವ, ದಿಕ್ಕು-ದೇಶ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ/ಪಥ ಸಂಬಂಧಿತ ಪದಪ್ರಯೋಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ನಗರ-ನಿಗಮ-ಸ್ಥಾನೀಯ ಆಡಳಿತ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ ನಾಮಾವಳಿ—ನಗರ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಬೀದಿ, ದ್ವಾರ, ಪ್ರಾಕಾರ, ಗೋಡೆ, ಸಭಾಮಂಟಪ, ಗೃಹ, ಪ್ರಾಸಾದ, ಬಾಗಿಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳು, ಮೆಟ್ಟಿಲು, ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಪದಗಳು—ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬಳಿಕ ಪರ್ವತ, ವನ, ಉಪವನ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಕೃತಿ-ವರ್ಗಗಳು; ದೀರ್ಘ ಆಯುರ್ವೇದೀಯ ನಿಘಂಟು-ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ, ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯಪರ್ಯಾಯಗಳು ಬಣ್ಣ/ಆಕಾರಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಘ್ರ, ವರಾಹ, ತೋಳ, ಜೇಡ, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜೇನುನೊಣ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿ ಪರ್ಯಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಶಿ, ಗುಂಪು, ಗುಚ್ಛ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮೂಹನಾಮಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಭಾಷೆಯ ನಿಖರತೆ ಧರ್ಮೋಪಕರಣವಾಗಿ ವೈದ್ಯ, ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಧ್ಯಾಯವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ಅಗ್ನಿದೇವನು ಕೋಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ಭೂಮಿ/ಅರಣ್ಯ/ಔಷಧಿ ವರ್ಗಗಳಿಂದ ಸರಿದು ಮಾನವಕೇಂದ್ರಿತ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ “ಪುರುಷ”, “ಸ್ತ್ರೀ”, “ವಧು”ಗಳ ಪರ್ಯಾಯಗಳು, ನಂತರ ಸಾಮಾಜಿಕ-ನೈತಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಕಾರಗಳು, ಬಂಧುತ್ವ-ವಂಶ ವಿಭಾಗಗಳು (ಸಪಿಂಡ/ಸನಾಭ, ಗೋತ್ರ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳು), ಹಾಗೆಯೇ ಗೃಹಸ್ಥ ಗುರುತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಡ–ಹೆಂಡತಿ ಯುಗ್ಮಪದಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಗರ್ಭ, ಜನನ-ಪ್ರಜನನ ಪದಗಳು, ದೇಹಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗವೈಕಲ್ಯಗಳು, ರೋಗನಾಮಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಷ್ಠಾದಿ ಚರ್ಮರೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ಶ್ವಾಸ/ಕ್ಷಯ ರೋಗಗಳು—ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ, ಮಾಂಸ, ಮೇದ, ಶಿರೆಗಳು ಮೊದಲಾದ ದೇಹದ್ರವ್ಯಗಳ ವಿವರಣೆ ಇದೆ. ನಂತರ ಅಸ್ಥಿ ಮತ್ತು ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗ, ವ್ಯಾಕರಣ ಲಿಂಗಪ್ರಯೋಗದ ಸೂಚನೆ, ಮತ್ತು ಕಟಿ-ಗುಹ್ಯದಿಂದ ಭುಜ, ನಖ, ಗ್ರೀವಾ ಪ್ರದೇಶ, ಕೂದಲು ತನಕ ದೇಹಭಾಗಗಳ ವಿಶದ ಪದಸಂಪತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗುಲ, ವಿತಸ್ತಿ, ರತ್ನಿ/ಅರತ್ನಿ ಮಾಪಗಳು, ಅಲಂಕಾರ-ವೇಷಭೂಷೆ, ಆಭರಣ, ವಸ್ತ್ರ-ತಂತು ಪದಗಳು, ಪರಿಮಾಣ-ಆಕಾರ-ರಚನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ನಿಖರ ನಾಮಕರಣದಿಂದ ಲೋಕವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
ಕೋಶಪದ್ದತಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞ-ಸಾಕ್ಷರತೆಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆಚಾರ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೂ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ವಂಶ, ಅನ್ವವಾಯ, ಗೋತ್ರ, ಕುಲ/ಅಭಿಜನ-ಅನ್ವಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ವಂಶ-ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ನಂತರ ಅಧ್ವರದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯನು ಮಂತ್ರ-ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ, ಆದೇಷ್ಟಾ ಯಜ್ಞ-ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಯಜ್ಞ ಪರಿಸರ—ಯಜಮಾನ/ಯಷ್ಟಾ, ಸಹಯಾಜಕರು ಮತ್ತು ಸಭಾ ಪಾತ್ರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಋತ್ವಿಜ ತ್ರಯ (ಅಧ್ವರ್ಯು, ಉದ್ಗಾತೃ, ಹೋತೃ)ಗಳನ್ನು ಯಜುಃ-ಸಾಮ-ಋಕ್ ಪರಿಣತಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೂಪದ ಚಷಾಲ, ವೇದಿಯ ಚತುಷ್ಕೋಣ, ಆಮಿಕ್ಷಾ, ಪೃಷದಾಜ್ಯ, ಪರಮಾನ್ನ, ಉಪಾಕೃತ ಪಶು ಮುಂತಾದ ಉಪಕರಣ-ಹವಿಸ್ಸುಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ನೀಡಿ, ಅಭಿಷೇಕ/ಪ್ರೋಕ್ಷಣ/ಪೂಜೆಯ ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮ–ವ್ರತ ಭೇದ, ಕಲ್ಪ–ಅನುಕಲ್ಪ, ವಿಧಿ-ವಿವೇಕ, ಶ್ರುತಿ ಅಧ್ಯಯನದ ಉಪಾಕರಣ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಿಧಗಳು, ಮತ್ತು ಯಮ (ನಿತ್ಯ ದೇಹಸಂಯಮ) ವಿರುದ್ಧ ನಿಯಮ (ಕದಾಚಿತ್ ಬಾಹ್ಯ ಸಹಾಯದ ಆಚರಣೆ) ಎಂಬ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯ/ಬ್ರಹ್ಮತ್ವ/ಬ್ರಹ್ಮಸಾಯುಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ಅಗ್ನಿದೇವನು ಕೋಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ–ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಪದಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜತ್ವದ ಹಂತಗಳು—ರಾಜನ್ಯ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ/ವಿರಾಟ್, ಅಧೀಶ್ವರ; ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಸಾರ್ವಭೌಮ, ಮಂಡಲೇಶ್ವರ—ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿ–ಅಧಿಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ—ಮಂತ್ರಿನ್, ಧೀ-ಸಚಿವ, ಅಮಾತ್ಯ, ಮಹಾಮಾತ್ರ—ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ವ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಪದಗಳು—ಪ್ರಾಡ್ವಿವಾಕ, ಅಕ್ಷದರ್ಶಕ, ಭೌರಿಕ, ಕನಕಾಧ್ಯಕ್ಷ। ಅಂತಃಪುರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ವಂಶಿಕ, ಸೌವಿದಲ್ಲ, ಕಂಚುಕಿನ್, ಸ್ಥಾಪತ್ಯ ಮೊದಲಾದವು. ನಂತರ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಸಂಬಂಧ ವಿಷಯಗಳು—ಶತ್ರು/ಮಿತ್ರ/ಉದಾಸೀನ/ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹ, ಗುಪ್ತಚರರು–ಸೂಚಕರು, ತಕ್ಷಣ/ವಿಲಂಬ ಫಲ, ದೃಶ್ಯ/ಅದೃಶ್ಯ ಕಾರಣಭಾವ—ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾಮಗಳು, ವ್ಯಾಕರಣದ ಲಿಂಗ ಸೂಚನೆಗಳು, ಮತ್ತು ಧನುರ್ವೇದ—ಕವಚ, ವ್ಯೂಹ–ಚಕ್ರ–ಅನೀಕ, ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ತನಕ ಗಣನೆ, ಧನುಸ್ಸು–ಪ್ರತ್ಯಂಚ–ಶರ–ತೂಣೀರ–ಖಡ್ಗ–ಪರಶು–ಚೂರಿ–ಶಕ್ತಿ–ಧ್ವಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಸ್ತ್ರನಾಮಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯ ಜೀವನೋಪಾಯ—ಕೃಷಿ, ಬಡ್ಡಿ, ವ್ಯಾಪಾರ—ಮಾಪನಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯ, ಲೋಹಗಳು–ರಸ/ರಸಾಯನ, ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರ/ಅಂತ್ಯಜ ಶ್ರೇಣಿ–ವೃತ್ತಿ ಪದಕೋಶದಿಂದ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗೆ ನಿಖರ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಪದಗಳಿಂದ ತಿರುಗಿ, ಕೋಶಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಮಗಳು, ವಿಶೇಷಣಗಳು, ಅವುಗಳ ಲಿಂಗ-ಪ್ರಯೋಗ, ಪರ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಕೃತೀ, ಪುಣ್ಯವಾನ್, ಧನ್ಯ, ಮಹಾಶಯ ಮೊದಲಾದ ಗುಣ-ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ; ಸಾಮರ್ಥ್ಯ-ವಿದ್ಯೆ; ದಾನ-ಔದಾರ್ಯ; ಹಾಗೂ ನಾಯಕ, ಅಧಿಪ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರ-ನಾಯಕತ್ವ ಪದಗಳು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ನಂತರ ದುಷ್ಟತೆ, ವಿಳಂಬ, ಆತುರ, ಆಲಸ್ಯ, ಉದ್ಯಮ, ಲೋಭ, ವಿನಯ, ಧೈರ್ಯ, ಸಂಯಮ, ವಾಚಾಳತೆ, ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಕ್ರೂರತೆ, ಕಪಟ, ಕಂಜುಸತನ, ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಶುಭಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ ನೈತಿಕ-ವರ್ತನಾ ವಿರೋಧಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೌಂದರ್ಯ–ಶೂನ್ಯತೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಸ್ಥೂಲತೆ–ಕೃಶತೆ, ಸಮೀಪ–ದೂರ, ವೃತ್ತಾಕಾರತೆ, ಎತ್ತರ, ಧ್ರುವ-ನಿತ್ಯ-ಸನಾತನತೆ ಹಾಗೂ ಪಠಣದೋಷಗಳ ಪದಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಅಭಿಯೋಗ/ಅಭಿಗ್ರಹ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಯೋಗಿಕ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಪದಗಳು—ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣ, ಉಪಮಾನ, ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ, ಪರಾರ್ಥಧೀ, ಅಭಾವಜ್ಞಾನ—ನಂತರ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾನವಬೋಧಕ್ಕೆ ಹರಿಯನ್ನು ‘ಅಲಿಂಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವ್ಯಾಕರಣ-ಅರ್ಥ-ಪ್ರಮಾಣವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಳಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಿತ್ಯ (ಜೀವಿಗಳ ನಿರಂತರ ನಾಶ), ನೈಮಿತ್ತಿಕ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಆವರ್ತ ಪ್ರಳಯ), ಪ್ರಾಕೃತ (ವಿಶಾಲ ಯುಗಚಕ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಲಯ), ಮತ್ತು ಆತ್ಯಂತಿಕ (ಮೋಕ್ಷಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು)। ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಸೂರ್ಯನ ಏಳು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಲಶೋಷಣೆ, ಏಳು ಸೂರ್ಯರೂಪಗಳ ಉದ್ಭವ, ಸರ್ವತ್ರ ದಹನ, ಕಾಲಾಗ್ನಿ-ರುದ್ರವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಉತ್ಕರ್ಷ, ಪಾತಾಳದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವರೆಗೆ ದಹನ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಗಮನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ। ನಂತರ ಮಳೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಗಳು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತವೆ; ಹರಿ ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಏಕಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ಪುನಃ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ। ಪ್ರಾಕೃತ ಪ್ರಳಯ ಸಾಂಖ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ—ಪೃಥ್ವಿ ಜಲದಲ್ಲಿ, ಜಲ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ವಾಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ನಂತರ ಮಹತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರೂ ನಾಮ-ವರ್ಣಾತೀತ ಪರಮದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಪನೆ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ।