Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಾಹಿತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಙ್ಮಯದ ಮೂಲಘಟಕಗಳು—ಧ್ವನಿ, ವರ್ಣ, ಪದ, ವಾಕ್ಯ—ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಒಂದರಲ್ಲಿ ಶಬ್ದರಚನೆಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ. ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅಭಿಧಾ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾರ್ಥ) ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿ, ನಿಜವಾದ ವಿದ್ಯೆ, ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಭಕ್ತಿ, ವಾಕ್ಯಸೀಮಾ ನಿರ್ಣಯ ಮುಂತಾದ ಭಾಷಾತತ್ತ್ವಗಳ ನಂತರ, ಕಾವ್ಯವು ಅಲಂಕಾರಯುಕ್ತ, ಗುಣಸಂಪನ್ನ, ದೋಷರಹಿತವಾಗಿರಬೇಕು; ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ವೇದವೂ ಲೋಕಪ್ರಯೋಗವೂ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಭಾಷಾ-ಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ರೂಪಭೇದದಂತೆ (ಗದ್ಯ, ಪದ್ಯ, ಮಿಶ್ರ) ರಚನಾವಿಭಾಗ ಮಾಡಿ, ಗದ್ಯಶೈಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಐದು ಗದ್ಯಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು—ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಕಥಾ, ಖಂಡಕಥಾ, ಪರಿಕಥಾ, ಕಥಾನಿಕಾ—ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪದ್ಯರೂಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ರೀತಿ ಮತ್ತು ರಸದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ ಮಹಾಕಾವ್ಯ; ಶಬ್ದಚಾತುರ್ಯ ಮೇಲುಗೈ ಇದ್ದರೂ ರಸವೇ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಾಣ—ಎಂದು ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ನಾಟ್ಯದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಮೊದಲು ರೂಪಕಾದಿ ಮಾನ್ಯ ನಾಟಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರದರ್ಶನ-ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ ನಾಟಕಶಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಲಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ–ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಗಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ರಸ, ಭಾವ, ವಿಭಾವ–ಅನುಭಾವ, ಅಭಿನಯ, ಅಂಕ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯಪ್ರಗತಿ (ಸ್ಥಿತಿ) ಇತ್ಯಾದಿ ಅಂಶಗಳು ಎಲ್ಲ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಪೂರ್ವರಂಗವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಕ್ರಮಾತ್ಮಕ ಆಧಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಾಂದಿ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದ, ಸೂತ್ರಧಾರನ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವೇಶ, ವಂಶ-ಪ್ರಶಂಸೆ ಹಾಗೂ ಕವಿ/ಕರ್ತೃನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸೂಚನೆ. ಬಳಿಕ ಆಮುಖ/ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ, ಪ್ರವೃತ್ತಕ, ಕಥೋದ್ಘಾತ, ಪ್ರಯೋಗ, ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯ ಮೊದಲಾದ ಆರಂಭೋಪಾಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಚಿಸಿ, ಇತಿವೃತ್ತ (ಕಥಾವಸ್ತು)ವೇ ನಾಟಕದ ‘ದೇಹ’ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸಿದ್ಧ (ಪಾರಂಪರಿಕ) ಮತ್ತು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ (ಕವಿ-ಕಲ್ಪಿತ) ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕಥಾರಚನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಸಮಂಜಸ ಕಥಾವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ಕಾಲ–ದೇಶ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತತ್ತ್ವಾಧಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ ಏಕ ಚೈತನ್ಯ-ಪ್ರಕಾಶ; ಅದರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆನಂದವೇ ‘ರಸ’ವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ಯ ಪರಿವರ್ತನೆ (ಅಹಂಕಾರ, ಅಭಿಮಾನ)ದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ರತಿ ಎಂಬ ಭಾವಬೀಜವು ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಕಾರಕ ಕಾರಣಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ ಶೃಂಗಾರ-ರಸವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ, ರೌದ್ರ, ವೀರ, ಕರುಣ, ಅದ್ಭುತ, ಭಯಾನಕ, ವೀಭತ್ಸ ಹಾಗೂ ಶಾಂತದ ಸ್ಥಾನ ಸೇರಿ ರಸಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ—ರಸವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯ ನೀರಸ, ಕವಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಂತೆ ಕಾವ್ಯಜಗತ್ತನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಸ-ಭಾವಗಳ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಮಾನಸಿಕ-ಶಾರೀರಿಕ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪಕರಣಗಳು—ವಿಭಾವ (ಆಲಂಬನ/ಉದ್ದೀಪನ), ಅನುಭವ, ನಾಯಕ-ಭೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಸಹಾಯಕರು, ಹಾಗೆಯೇ ವಾಗಾರಂಭ, ರೀತಿ-ವೃತ್ತಿ-ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತ್ರಯದ ಮೂಲಕ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕಾವ್ಯಸಂವಹನದ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ರಸತತ್ತ್ವದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ‘ರೀತಿ’ಯ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಶೈಲಿಯನ್ನು ವಾಕ್ವಿದ್ಯೆಯ (ವಾಕ್ಶಾಸ್ತ್ರದ) ಒಂದು ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಅಂಗವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೀತಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕಾಗಿ—ಪಾಞ್ಚಾಲೀ, ಗೌಡೀ (ಗೌಡದೇಶೀಯ), ವೈದರ್ಭೀ ಮತ್ತು ಲಾಟೀ—ವಿಭಜಿಸಿ, ಅಲಂಕಾರಘನತೆ (ಉಪಚಾರ), ವಾಕ್ಯಸಂಬಂಧ/ಸಂದರ್ಭಬಂಧ, ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತಾರ/ವಿಘ್ರಹದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯಿಂದ ನಾಟ್ಯವೃತ್ತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ—ಭಾರತೀ, ಆರಭಟೀ, ಕೌಶಿಕೀ, ಸಾತ್ತ್ವತೀ—ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಧಾರಿತ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾಟ್ಯಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾರತೀ ವಾಕ್ಪ್ರಧಾನ, ಸಹಜ ಭಾಷಣಯುಕ್ತ, ಭರತ ಪರಂಪರಾಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದರ ಅಂಗಗಳು ಹಾಗೂ ವೀಥೀ, ಪ್ರಹಸನ ಮೊದಲಾದ ನಾಟ್ಯರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ವೀಥೀ-ಅಂಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸನವನ್ನು ಹಾಸ್ಯ-ಫಾರ್ಸಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ಆರಭಟಿಯನ್ನು ಮಾಯೆ, ಯುದ್ಧಾದಿ ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವೇಗವಾದ ರಂಗಕ್ರಿಯೆಯ ವೃತ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿ, ಧರ್ಮಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯತಂತ್ರ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸೇವೆಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಪೂರ್ವದ ಅಲಂಕಾರ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ನಾಟ್ಯಪ್ರಯೋಗದ ತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿನ ದೇಹಾಭಿನಯವು (1) ಗತಿಯ ವಿಶೇಷ ಭೇದಗಳು ಮತ್ತು (2) ಅಂಗ–ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು—ಆರಂಭದ ‘ಆಧಾರಸ್ಥಿತಿ’ಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ—ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೀಲಾ, ವಿಲಾಸ, ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿ, ವಿಭ್ರಮ, ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತ, ಮೊಟ್ಟಾಯಿತ, ಕುಟ್ಟಮಿತ, ವಿವ್ವೋಕ, ಲಲಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಬಹುಶಃ ಶೃಂಗಾರಪ್ರಧಾನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ-ಮೋಡಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ‘ಕಿಞ್ಚಿದ್-ವಿಲಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತ’ (ನಗು–ಅಳುವು ಮುಂತಾದ ಅನುಭಾವಗಳ ಮಿಶ್ರ ಸೂಚನೆ)ಗಳ ಉಪವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಿರ, ಹಸ್ತ, ವಕ್ಷ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಕಟಿ/ನಿತಂಬ, ಪಾದಗಳಂತೆ ದೇಹಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಕ್ಷೆಗೊಳಿಸಿ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತ್ಯಂಗಚೇಷ್ಟೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಜನ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿರೋಚಲನ 13, ಭ್ರೂಚೇಷ್ಟೆ 7, ರಸ–ಭಾವಾನುಸಾರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದಗಳು (36 ಉಪವಿಭಾಗ, 8 ಭೇದ), ತಾರಕಾ/ನೇತ್ರಕ್ರಿಯೆ 9, ನಾಸಿಕಾ 6, ಶ್ವಾಸ 9, ಹಾಗೂ ಮುಖ–ಗ್ರೀವಾ ದೋಷಗಳ ಗಣನೆ ಇದೆ. ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಗಳು ಏಕಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತಹಸ್ತ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಸಂಯುಕ್ತಹಸ್ತ 13—ಅಂಜಲಿ, ಕಪೋತ, ಕರ್ಕಟ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ; ಪತಾಕಾ, ತ್ರಿಪತಾಕಾ, ಕರ್ತರೀಮುಖ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಹಸ್ತರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಠಾಂತರಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧಡ/ಉದರ/ಪಾರ್ಶ್ವ/ಕಾಲು/ಪಾದ ಕ್ರಿಯಾವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ನೃತ್ಯ–ನಾಟ್ಯದ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ‘ಅಭಿನಯ’ವನ್ನು ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುವ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸಾಧನವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ನಾಲ್ಕು ಆಧಾರಗಳು—ಸಾತ್ತ್ವಿಕ (ಭಾವಜನ್ಯ ಅನಿಚ್ಛಾತ್ಮಕ ವಿಕಾರ), ವಾಚಿಕ (ವಾಣಿ), ಆಂಗಿಕ (ದೇಹಚೇಷ್ಟೆ/ಹಾವಭಾವ), ಆಹಾರ್ಯ (ವೇಷಭೂಷಣ/ಆಭರಣ). ನಂತರ ರಸ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವಗಳ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಕವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಸಂಯೋಗ–ವಿಪ್ರಲಂಭವೆಂದು ವಿಭಜಿಸಿ, ವಿಪ್ರಲಂಭವನ್ನು ಪೂರ್ವಾನುರಾಗ, ಪ್ರವಾಸ, ಮಾನ, ಕರುಣಾತ್ಮಕವೆಂದು ಉಪವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಮಿತದಿಂದ ಉಗ್ರಹಾಸ್ಯವರೆಗೆ ಕ್ರಮಭೇದ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರುಣ, ರೌದ್ರ, ವೀರ, ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ ರಸಗಳ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಕಾವ್ಯಶೋಭಾಕಾರಕ ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು—ಛಾಯಾ (ಅನುಕರಣ ‘ಛಾಯಾ’ ಶೈಲಿ), ಮುದ್ರಾ/ಶಯ್ಯಾ, ಉಕ್ತಿಯ ಆರು ವಾಕ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳು, ಯುಕ್ತಿ (ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳ ಕೃತಕ ಸಂಧಾನ), ಗುಂಫನಾ (ರಚನಾ ನೆಯ್ಗೆ), ವಾಕೋವಾಕ್ಯ (ಸಂವಾದ) ಜೊತೆಗೆ ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಕೂ—ಇವುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ವರ್ಗೀಕರಣಾತ್ಮಕ ಶಾಸ್ತ್ರಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಅನುಪ್ರಾಸವನ್ನು ಪದಗಳು ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ/ವರ್ಣಗಳ ನಿಯತ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಅಲಂಕಾರ ಅತಿಯಾಗದೆ ಮಿತವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕವರ್ಣ-ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಮಧುರ, ಲಲಿತ, ಪ್ರೌಢ, ಭದ್ರ, ಪರುಷ ಎಂಬ ಐದು ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ, ವರ್ಗ-ಮಿತಿಗಳು, ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರಗಳ ಪರಿಣಾಮ, ಅನುಸ್ವಾರ/ವಿಸರ್ಗದಿಂದ ಕಠೋರತೆ, ಹಾಗೂ ಲಘು–ಗುರು ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಶ್ರುತಿಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾರ ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯಮಕವನ್ನು ಅವ್ಯಪೇತ (ಸನ್ನಿಹಿತ) ಮತ್ತು ವ್ಯಪೇತ (ವಿಚ್ಛಿನ್ನ) ಭೇದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಸಿ, ಪ್ರಮುಖ ಉಪಭೇದಗಳನ್ನು ದಶವಿಧವರೆಗೆ ಅನೇಕ ರೂಪಾಂತರಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಚಿತ್ರಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ, ಪಹೇಲಿ, ಗುಪ್ತ/ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ಗುಪ್ತತೆ ಮತ್ತು ರಚನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಳಾಂತರದಿಂದ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಥ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬಂಧ (ಆಕೃತಿ/ಪ್ಯಾಟರ್ನ್ ಕಾವ್ಯ)ದಲ್ಲಿ ಸರ್ವತೋಭದ್ರ, ಅಂಬುಜ (ಕಮಲ), ಚಕ್ರ, ಮುರಜ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಅಕ್ಷರಸ್ಥಾಪನಾ ನಿಯಮಗಳು ಹೇಳಿ, ಧ್ವನಿ–ಛಂದಸ್ಸು–ದೃಶ್ಯವಿನ್ಯಾಸವು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಶಿಸ್ತಿನ ಕಲೆಯಾಗಿ ಏಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳ ನಿರೂಪಣೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಅರ್ಥ-ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಪದಸೌಂದರ್ಯ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದು—ಅಲಂಕಾರರಹಿತ ಸರಸ್ವತಿಯಂತೆ—ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸ್ವರೂಪ/ಸ್ವಭಾವ’ವನ್ನು ಮೂಲದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕ (ಸ್ವಾಭಾವಿಕ) ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ (ಅವಸರಜನ್ಯ) ಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಉಪಮೆಯ ವಿಶಾಲ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ತುಲನಾಸೂಚಕಗಳು, ಸಮಾಸ/ಅಸಮಾಸ ರೂಪಗಳು, ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಉಪಭೇದಗಳು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಷ್ಟಾದಶ ವಿಧಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆವರೆಗೆ. ಪರಸ್ಪರ, ವ್ಯತ್ಯಯ, ನಿಯತ/ಅನಿಯತ, ವಿರೋಧಿ, ಬಹು, ಮಾಲೋಪಮಾ, ಪರಿವರ್ತನಾತ್ಮಕ, ಅದ್ಭುತ, ಮಾಯಿಕ, ಸಂದಿಗ್ಧ/ನಿಶ್ಚಿತ, ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ, ಸ್ವೋಪಮಾ, ಕ್ರಮವರ್ಧಿನಿ (ಗಗನೋಪಮಾ) ಹಾಗೂ ಐದು ಪ್ರಯೋಗರೀತಿಗಳು—ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಿಂದೆ, ಕಲ್ಪಿತ, ಯಥಾರ್ಥ, ಅಂಶ—ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ರೂಪಕ, ಸಹೋಕ್ತಿ, ಅರ್ಥಾಂತರನ್ಯಾಸ, ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಅತಿಶಯ (ಸಂಭವ/ಅಸಂಭವ), ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ, ವಿಭಾವನಾ-ಸಂಗತೀಕರಣ, ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಹೇತು (ಕಾರಕ/ಜ್ಞಾಪಕ)ಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಾಹಿತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ) ಮತ್ತು ಅರ್ಥ (ಭಾವ) ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಅಲಂಕರಿಸುವ ಶಬ್ದಾರ್ಥಾಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಒಂದೇ ಹಾರ ಕಂಠ ಮತ್ತು ವಕ್ಷಸ್ಥಳ ಎರಡನ್ನೂ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ. ಅವರು ಆರು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ರಚನಾಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕಾಂತಿ, ಔಚಿತ್ಯ, ಸಂಕ್ಷೇಪ, ಯಾವದರ್ಥತಾ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಶ್ರೋತೃನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ವಾಣಿ; ಇದು ಸ್ನೇಹಸಂಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಔಪಚಾರಿಕ ಸ್ತುತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪ. ಕಾಂತಿ ಎಂದರೆ ಹೇಳಬಹುದಾದುದು ಮತ್ತು ಸಾರಲ್ಪಡುವ ಅರ್ಥದ ಮನೋಹರ ಸಾಮಂಜಸ್ಯ. ಔಚಿತ್ಯವು ರೀತಿ, ವೃತ್ತಿ, ರಸಗಳು ವಿಷಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೊಂದಿ, ತೇಜಸ್ಸು–ಮಾಧುರ್ಯದ ಸಮತೋಲನ ಉಳಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥ) ಮತ್ತು ಆಕ್ಷೇಪ (ಸೂಚಿತ/ವ್ಯಂಗ್ಯಾರ್ಥ), ಮುಖ್ಯ–ಉಪಚಾರ ಭೇದ, ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧ/ಸನ್ನಿಧಿ/ಸಮವಾಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಲಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪ, ಸಮಾಸೋಕ್ತಿ, ಅಪಹ್ನುತಿ, ಪರ್ಯಾಯೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ವ್ಯಂಗ್ಯಾರ್ಥವೇ ಕಾವ್ಯಬಲದ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಾಹಿತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಣವಿಲ್ಲದ ಅಲಂಕಾರ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಾಚ್ಯವನ್ನು ಗುಣ-ದೋಷಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಸೌಂದರ್ಯಪ್ರಭಾವದ ಆಧಾರ ಭಾವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ‘ಛಾಯಾ’ವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಶೇಷಿಕ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಅದು ಪದ, ಅರ್ಥ ಅಥವಾ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದಗುಣಗಳು—ಶ್ಲೇಷ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯ, ಉದಾರತಾ—ಮತ್ತು ಸತ್ಯತೆ, ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಯೋಗ್ಯತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಅರ್ಥಗುಣಗಳು—ಮಾಧುರ್ಯ, ಸಂವಿಧಾನ, ಕೋಮಲತ್ವ, ಉದಾರತಾ, ಪ್ರೌಢಿ, ಸಾಮಯಿಕತ್ವ—ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಕರ, ಯುಕ್ತಿ, ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಅರ್ಥಪ್ರತೀತಿ, ನಾಮಕರಣದ ದ್ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದ, ಪಾಕದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು, ಅಭ್ಯಾಸಜನ್ಯ ಸರಾಗ, ರಾಗದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಲಕ್ಷಣದಿಂದ ವೈಶೇಷಿಕ ನಿರ್ಣಯ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ಇಲ್ಲಿನ ಆರಂಭವಾಕ್ಯವು ‘ಸಂಧಿ’ಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ: ಇದು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿನ ಕಾವ್ಯ-ಗುಣವಿವೇಕವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿನ ಕಾವ್ಯ-ದೋಷವಿಚಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ–ವಸಿಷ್ಠರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಉಪದೇಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ವಿಧಾನ ಸ್ಪಷ್ಟ—ಮೊದಲು ಕಾವ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಗುಣಗಳು, ನಂತರ ರಸಾಸ್ವಾದ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳು. ಕೊಲೋಫನ್ ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇತರ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿದ್ಯೆಗಳಂತೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಣದಿಂದ ದೋಷಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಿಕೆ ಕಾವ್ಯವು ವ್ಯಾಕರಣ, ಸಮಯ/ಪ್ರಚಲಿತ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಬೋಧಗಮ್ಯತೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಶಿಸ್ತಿನ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸಭ್ಯರು, ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮನಃಪರಿಷ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯಕಲೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಮಾತೃಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಕ್ಷರಾಭಿಧಾನ—ಒಂದು ಅಕ್ಷರದ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು—ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ವರ‑ವ್ಯಂಜನ ಅಕ್ಷರಗಳ ಅರ್ಥ ಹಾಗೂ ದೇವತಾ‑ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಕಾವ್ಯಪ್ರಯೋಗ, ಮಂತ್ರ‑ಸಂಕೇತೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಕಾರ್ಥ ವಿವರಣೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕೋಶದಂತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳು ಮತ್ತು ಲಘುಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಫಲಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ—ಉದಾ. ‘ಕ್ಷೋ’ ಮೂಲಕ ಹರಿ/ನರಸಿಂಹ ಸೂಚನೆ, ರಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ಸಾಧನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ನವದುರ್ಗೆಯರ ಹಾಗೂ ಅವರ ವಟುಕ ಸಹಚರರ ಹೆಸರುಗಳು, ಪದ್ಮಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂಜಾವಿಧಾನ, ದುರ್ಗಾಗಾಯತ್ರೀಸ್ವರೂಪ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಷಡಂಗ‑ನ್ಯಾಸ ಕ್ರಮ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗಣಪತಿಯ ಮೂಲಮಂತ್ರ, ರೂಪಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸ್ವಾಹಾಂತ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ‑ಹೋಮ, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ಕಾತ್ಯಾಯನಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಕರಣ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿಂದ ಪವಿತ್ರ ವಾಕ್ಯವು ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಸಾಧನತಂತ್ರವೂ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।