Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
ವಾಸ್ತು-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಮಹತ್ವದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆಗಾಗಿ ಗಣೇಶ-ಪೂಜಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಈಶ್ವರನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ-ನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಹೃದಯ, ಶಿರ, ಶಿಖಾ, ವರ್ಮ, ನೇತ್ರ, ಅಸ್ತ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಿಸಿ ಸಾಧಕದೇಹವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಸಾಧನವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಂಡಲ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಪೂಜಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗಣ, ಗುರು-ಪಾದುಕಾ, ಶಕ್ತಿ-ಅನಂತ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರದ ಪದರಗಳು (ಮುಖ್ಯ ‘ಅಸ್ಥಿ-ಚಕ್ರ’ ಹಾಗೂ ಮೇಲಿನ/ಕೆಳಗಿನ ಆವರಣಗಳು) ಸೇರಿ ಪರಂಪರೆ, ಶಕ್ತಿ, ವಿಶ್ವಾಧಾರ, ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾ-ಬೀಜಾ, ಜ್ವಾಲಿನೀ, ನಂದಯಾ, ಸೂರ್ಯೇಶಾ, ಕಾಮರೂಪಾ, ಉದಯಾ, ಕಾಮವರ್ತಿನೀ ಮೊದಲಾದ ದೇವೀರೂಪಗಳ ಆವಾಹನ, ಪಾಠಭೇದ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೀಜಧ್ವನಿಗಳ ತತ್ತ್ವ-ಕಾರ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ನಕ್ಷೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ಗಾಯತ್ರಿ ಮತ್ತು ನಾಮಾವಳಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ವಿಘ್ನನಾಶಕನಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಸಾಧನದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಪಾರಾಮ-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕಥನ’ ಎಂಬ ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಗಣೇಶಪೂಜಾವಿಧಿ’. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದರು: ವಿಘ್ನನಾಶಕವಾಗಿ ಸರ್ವಾರ್ಥಪ್ರದವಾಗಿರುವ ಗಣ (ಗಣೇಶ) ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. (ನ್ಯಾಸ:) ‘ಗಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ’—ಹೃದಯ; ‘ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾಯ’—ಶಿರಸ್ಸು.
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘ಗಜಕರ್ಣಿನ್’ಗೆ ಶಿಖೆಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು; ‘ಗಜವಕ್ತ್ರ’ಗೆ ವರ್ಮ (ಕವಚ)ವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು; ‘ಮಹೋದರ’ಗೆ ನೇತ್ರಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ವದಂತಹಸ್ತ’ಗೆ ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಣ, ಗುರು, (ಗುರುವಿನ) ಪಾದುಕಾ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನಂತ, ಧರ್ಮ, ಮುಖ್ಯ ಅಸ್ಥಿ-ಮಂಡಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಳಗೂ ಮೇಲಗೂ ಇರುವ ಛಾದನಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
ದೇವಿಯನ್ನು ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾ-ಬೀಜಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಜ್ವಾಲಿನೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಂದಯಾ, ಸೂರ್ಯೇಶಾ, ಕಾಮರೂಪಾ, ಉದಯಾ ಮತ್ತು ಕಾಮವರ್ತಿನೀ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“ನಿರ್ವಿಘ್ನಾ, ಪಾಪನಾಶಿನೀ”—ಎಂದು ಎರಡು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಪಾಠ. “ಬಲಕರ್ಣಿನೇ ಚ”—ಎಂದು ಖ, ಗ, ಘ, ಙ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಪಾಠ. “ಮಹೋದರಾಯ, ದಂಡಹಸ್ತಾಯ, (ಮತ್ತು) ಅಕ್ಷಿ”—ಎಂದು ಙ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ. “ಮುಖ್ಯ ಅಸ್ಥಿ-ಮಂಡಲಂ”—ಎಂದು ಖ ಮತ್ತು ಙ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎರಡು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಪಾಠ. ಹಾಗೆಯೇ (ದೇವಿ) ‘ಸತ್ಯಾ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಘ್ನನಾಶಾ’ ಕೂಡ. ಆಸನವು ಸುಗಂಧ ಮೃತ್ತಿಕಾ; ‘ಯಂ’ ಶೋಷಣ, ‘ರಂ’ ದಹನ, ‘ಲಂ’ ಪ್ಲವ, ಮತ್ತು ‘ವಂ’ ಅಮೃತ।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
ನಾವು ಲಂಬೋದರನನ್ನು ತಿಳಿದು (ಪೂಜಿಸಿ) ಇದ್ದೇವೆ; ಮಹೋದರನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆ ದಂತೀ ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ (ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿ). ಅವನು ಗಣಪತಿ, ಗಣಾಧಿಪ, ಗಣೇಶ, ಗಣನಾಯಕ; ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವವನು; ವಕ್ರತುಂಡ; ಏಕದಂತ; ಮಹೋದರ।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
ಗಜವಕ್ತ್ರ, ಲಂಬೋದರ, ಕ್ಷೀರ್ವಿಕಟ, ವಿಘ್ನನಾಶನ, ಧೂಮ್ರವರ್ಣ—ಇವು ಹಾಗೂ ಮಹೇಂದ್ರಾದಿ ಇತರ ನಾಮರೂಪಗಳು ಪೂಜ್ಯ ಗಣಪತಿಯೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.