Veda-vidhana & Vamsha
Vedic Ordinances & Lineages
The arrangement of the Vedas, their branches (shakhas), transmission lineages, and the genealogies of the great royal and sage dynasties.
Adhyayas in Veda-vidhana & Vamsha
Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಗ್ವಿಧಾನದಿಂದ ಯಜುರ್ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಪುಷ್ಕರನು ರಾಮನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಜುರ್ಮಂತ್ರಾಧಾರಿತ ವಿಧಿಗಳು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತವೆ; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಓಂ’ ಹಾಗೂ ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಗಳ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಇದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕರ್ಮ-ಕೋಶದಂತೆ ಹೋಮದ್ರವ್ಯಗಳು (ತುಪ್ಪ, ಯವ, ಎಳ್ಳು, ಧಾನ್ಯ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ಪಾಯಸ), ಸಮಿಧೆಗಳು (ಉದುಂಬರ, ಅಪಾಮಾರ್ಗ, ಪಲಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಸಮೂಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಗಳಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ—ಶಾಂತಿ, ಪಾಪನಾಶ, ಪುಷ್ಟಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಧನ-ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ವಶ್ಯ/ವಿದ್ವೇಷ/ಉಚ್ಚಾಟನ, ಯುದ್ಧವಿಜಯ, ಆಯುಧ-ರಥರಕ್ಷಣೆ, ಮಳೆಯ ಸಾಧನೆ, ಹಾಗೂ ಕಳ್ಳರು, ಸರ್ಪಗಳು, ರಾಕ್ಷಸಬಾಧೆ, ಅಭಿಚಾರ ನಿವಾರಣೆ. ಸಹಸ್ರ-ಲಕ್ಷ-ಕೋಟಿ ಹೋಮಗಳ ಸಂಖ್ಯಾನಿಯಮ, ಚಂದ್ರಗ್ರಹಣಾದಿ ಕಾಲವ್ರತ, ಗೃಹ ವಾಸ್ತುದೋಷ ನಿವಾರಣೆ, ಗ್ರಾಮ/ಪ್ರದೇಶ ಮಹಾಮಾರಿ ಶಮನ ಮತ್ತು ಚೌಕದಲ್ಲಿ ಬಲಿ-ಆಹುತಿ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಯ ವೈಷ್ಣವೀ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಈ ವಿಧಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಧರ್ಮಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಮಸಾಧನೆಗೆ ಅನುಕೂಲವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
ಯಜುರ್ವಿಧಾನ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಪುಷ್ಕರನು ಸಾಮವಿಧಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಸಾಮಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಶಾಂತಿ, ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಯಜ್ಞ-ತಂತ್ರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈಷ್ಣವೀ, ಛಾಂದಸೀ, ಸ್ಕಂದೀ, ಪೈತ್ರ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಹಿತಾ-ಜಪಗಳು ಹಾಗೂ ಶಾಂತಾತೀಯ, ಭೈಷಜ್ಯ, ತ್ರಿ-ಸಪ್ತೀಯ, ಅಭಯ, ಆಯುಷ್ಯ, ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ, ವಾಸ್ತೋಷ್ಪತಿ, ರೌದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಗಣ-ಹೋಮಗಳನ್ನು ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಾಂತಿ, ರೋಗನಾಶ, ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ನಿರ್ಭಯತೆ, ಜಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಂತಾನವೃದ್ಧಿ, ಸುರಕ್ಷಿತ ಪ್ರಯಾಣ, ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುನಿವಾರಣೆ. ವಿವಿಧ ಶಾಖೆಗಳ ಮಂತ್ರಪಾಠಾಂತರಗಳ ಅರಿವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಘೃತಾಹುತಿ, ಮೇಖಲಾಬಂಧ, ನವಜಾತ ತಾಯಿತ, ಶತಾವರಿ-ಮಣಿ, ಗೋಸೇವೆ ಆಚರಣೆಗಳು, ಶಾಂತಿ/ಪುಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಅಭಿಚಾರ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಎಂಬ ಉಪಾಂಗಗಳನ್ನೂ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಋಷಿ-ದೇವತಾ-ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಅಗತ್ಯ, ಶತ್ರುಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನ ಸಮಿಧ ಬಳಕೆ ವಿಧಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 261
Sāmavidhāna (Procedure concerning the Sāma Veda) — Colophon and Closure
ಈ ಭಾಗವು ಅಧಿಕೃತ ಅಧ್ಯಾಯ-ಸಮಾಪ್ತಿ (ಕೋಲೊಫನ್) ಆಗಿದ್ದು, ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿನ ‘ಸಾಮವಿಧಾನ’ ವಿಭಾಗದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು, ಅಧ್ಯಾಯನಾಮ ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಗ್ರಂಥದ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮಾನ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿನ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ವಿಧಾನಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ, ವಿಷಯ-ಮಿತ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮುಕ್ತಾಯವು ಓದುಗರನ್ನು ಒಂದು ವೈದಿಕ ವಿಧಾನ-ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಂತೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಸಾಮನ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಶುದ್ಧ ವಿಧಾನದ ಬದ್ಧತೆ ಮುಂದಾಗಿ ಅಥರ್ವಣ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದೆಂಬ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ‘ಆಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯಾ’ಯ ವಿಶಾಲ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕೋಲೊಫನ್ಗಳು, ಕರ್ಮಜ್ಞಾನವು ಚದುರಿದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ।
Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ಅಥರ್ವವಿಧಾನದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ‘ಉತ್ಪಾತ-ಶಾಂತಿ’—ರಾಜ್ಯ, ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಅಶುಭ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ವಿಧಿಗಳು—ಎಂಬುದನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ವೈದಿಕ ಸ್ತೋತ್ರಪಾಠದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಿವೇದಸಹಿತ ಶ್ರೀಸೂಕ್ತವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ವಿವರ್ಧನವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜುರ್ವೇದೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಮವೇದೀಯ ಶ್ರೀ-ಆಹ್ವಾನಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ನಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು-ಅರ್ಪಣ/ಆಹುತಿಗಳಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಪುರುಷಸೂಕ್ತವನ್ನು ಸರ್ವದಾಯಕ, ಪಾವನ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾಪ-ಶೋಧಕವೆಂದು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಾಂತಿಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಅಮೃತಾ, ಅಭಯಾ, ಸೌಮ್ಯಾ ಎಂಬ ಮೂರು ಶಾಂತಿಗಳು, ದೇವತಾಸಂಬಂಧ ಮಣಿ-ತಾಯಿತಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಂತ್ರಾಭಿಮಂತ್ರಣ ವಿಧಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯ, ಆಕಾಶೀಯ ಮತ್ತು ಭೌಮ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ—ಉಲ್ಕೆಗಳು, ಪರಿಭೇಷಗಳು, ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಮಳೆ, ಭೂಕಂಪ, ಪ್ರತಿಮಾ-ವಿಕಾರ, ಅಗ್ನಿ-ಅನಿಷ್ಟ, ವೃಕ್ಷ-ಶಕುನ, ಜಲದೂಷಣ, ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಜನನ, ಪಶು-ವಿಪರ್ಯಾಸ, ಗ್ರಹಣ ಇತ್ಯಾದಿ—ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ/ಅಗ್ನಿ/ಶಿವ/ಪರ್ಜನ್ಯ-ವರುಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ದೇವಪೂಜೆ, ಜಪ ಮತ್ತು ಹೋಮವೇ ಪ್ರಧಾನ ಶಾಂತಿಕರಗಳು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತ-ಶಾಂತಿಯ ನಂತರ ವಿಷ್ಣುಕೇಂದ್ರಿತ ಗೃಹ್ಯ-ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರರು ‘ಆಪೋ ಹಿ ಷ್ಠಾ’ ಮೊದಲಾದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ, ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಹಾಗೂ ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧ, ವಸ್ತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ಮಧುಪರ್ಕ, ನೈವೇದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಚಾರಗಳನ್ನು ವೈದಿಕ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ (ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿ) ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ವಿಧಿಯೂ ಇದೆ. ಬಳಿಕ ಶುದ್ಧ ಸಿದ್ಧತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಮ—ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ, ಸೋಮ, ಮಿತ್ರ, ವರುಣ, ಇಂದ್ರ, ವಿಶ್ವೇದೇವರು, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಅನುಮತಿ, ರಾಮ, ಧನ್ವಂತರಿ, ವಾಸ್ತೋಷ್ಪತಿ, ದೇವಿ, ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತ್ ಅಗ್ನಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಹುತಿಗಳು; ನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಬಲಿ-ವಿತರಣ. ಭೂತಬಲಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಪಿಂಡದಾನ, ಕಾಗೆಗೂ ಯಮವಂಶೀಯ ಎರಡು ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತೀಕ ಭೋಜನ, ಅತಿಥಿ ಹಾಗೂ ದೀನರ ಸತ್ಕಾರ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಯಜನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಂತ್ರಗಳು—ದೈನಂದಿನ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೈತಿಕ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತವೆ।
Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಸರ್ವಕಾರ್ಯೋಪಯೋಗಿ, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸ್ನಾನವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ನದೀತೀರ, ಸರೋವರ, ಮನೆ, ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ ಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ ಆವಾಹಿಸಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಫಲಗಳು—ಜ್ವರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹಪೀಡೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿನಾಯಕ-ಗ್ರಹದೋಷ) ಶಮನ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹ, ಜಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿಜಯ, ಗರ್ಭಪಾತ ದೋಷಕ್ಕೆ ಪದ್ಮಸರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪುನಃಪುನಃ ಶಿಶುಮರಣವಾಗಿದರೆ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷ ಸಮೀಪ ಸ್ನಾನ. ಕಾಲನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ದಿನ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನು ರೇವತಿ ಅಥವಾ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿರುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಮುಂಚೆ ಏಳು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸಾದನ ಶುದ್ಧಿ ವಿಧಿ. ದ್ರವ್ಯವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಚೂರ್ಣಗಳು, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಯವಚೂರ್ಣಯುಕ್ತ ಪಂಚಗವ್ಯದಿಂದ ಉದ್ವರ್ತನ, ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಔಷಧಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕು–ವಿದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಂಡಲ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಹರ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಪಾಲರನ್ನು ಆಯುಧ–ಪರಿವಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಿಖಿಸಿ/ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಹುತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಮ ನಡೆಸಬೇಕು. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಾಭಿಷೇಕದಿಂದ ದೈತ್ಯಜಯವಾದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ನೀಡಿ, ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶುಭಸಿದ್ಧಿಗೆ ಇದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಪಾಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ವಿನಾಯಕದೋಷ (ಕರ್ಮಜನ್ಯ ವಿಘ್ನ) ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ನಾನ/ಸ್ನಾಪನ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸ್ವಪ್ನ-ಶಕುನಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಭಯಾನಕ ದರ್ಶನ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಭೀತಿ, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ವಿಫಲತೆ, ವಿವಾಹ‑ಸಂತಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ, ಬೋಧನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಹಾನಿ, ಹಾಗೂ ರಾಜರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು (ಹಸ್ತ, ಪುಷ್ಯ, ಅಶ್ವಯುಜ, ಸೌಮ್ಯ), ವೈಷ್ಣವ ಸಂದರ್ಭ, ಭದ್ರಪೀಠದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸಾಸಿವೆ‑ತುಪ್ಪ ಅಭ್ಯಂಗ, ಔಷಧಿ‑ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಶಿರೋಲೇಪ, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಶುದ್ಧಿದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಗೋಶಾಲೆ, ವಲ್ಮೀಕ, ಸಂಗಮ, ಸರೋವರ ಮುಂತಾದ ಸೀಮಾಂತರ/ಶಕ್ತಿಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವರುಣ, ಭಗ, ಸೂರ್ಯ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಇಂದ್ರ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಆವಾಹನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಚೌಕದಲ್ಲಿ ಮಿತ, ಸಮ್ಮಿತ, ಶಾಲಕ, ಕಂಟಕ, ಕುಷ್ಮಾಂಡ, ರಾಜಪುತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿನಾಯಕಗಣಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಅನ್ನಗಳಿಂದ ಬಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಶಾಂತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಕಮಾತೆ ಮತ್ತು ಅಂಬಿಕಾ ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಗುರುದಾನದಿಂದ ವಿಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶ್ರೀ, ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದೃಢ ಯಶಸ್ಸಿನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ।
Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ವಿನಾಯಕ-ಸ್ನಾನದಿಂದ ಸಂಕ್ರಮಣ-ಸೂಚಕದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಉಶನರು ಬಲಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ ರಾಜರು/ನಾಯಕರಿಗೆ ವಿಜಯವರ್ಧಕವಾದ ‘ಮಾಹೇಶ್ವರ-ಸ್ನಾನ’ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ದೇವಪೀಠ/ದೇವತೆಯನ್ನು ಕಲಶಜಲಗಳಿಂದ ಸ್ನಾಪನ ಮಾಡಿ, ವಿವಾದ-ಭಂಗ ಮಂತ್ರ, ಹಾಗೂ ಉಗ್ರ ಸೌರತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂವರ್ತಕಾಗ್ನಿಯಂತೆ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ರಕ್ಷಾಮಂತ್ರ ಜಪಿಸುವುದು ಹೇಳಿದೆ. ನಂತರ ಎಳ್ಳು-ಅಕ್ಕಿ ಆಹುತಿಗಳು, ಪಂಚಾಮೃತ ಸ್ನಾನ, ಶೂಲಪಾಣಿಯ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ತುಪ್ಪ, ಗೋ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಹಾಲು-ಮೊಸರು, ಕುಶಜಲ, ಶತಮೂಲ, ಶೃಂಗ-ಸಂಸ್ಕೃತ ಜಲ, ಔಷಧಿ-ವನಸ್ಪತಿ ಮಿಶ್ರಣಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ನಾನ ದ್ರವ್ಯಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಿ ಫಲಗಳು—ಆಯು, ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಪಾಪಕ್ಷಯ, ರಕ್ಷೆ, ಮೇಧೆ—ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುಪಾದೋದಕವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ನಾನವೆಂದು ಉನ್ನತಪಡಿಸಿ, ಏಕಾಕಿ ಅರ್ಕಪೂಜೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿತ್-ಬಂಧನವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದೆ. ಪಿತ್ತ, ಅತಿಸಾರ, ವಾತ, ಕಫಗಳಿಗೆ ಗುರಿತಪ್ಪದ ಆಹುತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ನೇಹ-ಸ್ನಾನ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಿಗಳು ಇವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚತುರಸ್ರ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ/ಕೋಟಿ ಹೋಮ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಹುತಿಗಳು, ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಪೂಜೆ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮಗ್ರ ಶಾಂತಿ ಸಾಧನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೀರಾಜನವನ್ನು ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ವಿಜಯ ನೀಡುವ ರಾಜಕೀಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ, ಕಾಲಗಣನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ವಿಧಿಚಕ್ರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ವಾರ್ಷಿಕ‑ಮಾಸಿಕ ಪೂಜಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು—ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ, ಋತುಸಂಬಂಧಿ ಮಹತ್ವದ ಆಚರಣೆಗಳಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಬೋಧನದಲ್ಲಿ ಐದು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಇಂದ್ರಕೇಂದ್ರಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಶಚೀ‑ಶಕ್ರ ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ, ತಿಥಿ ಆಧಾರಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ದೇವವರ್ಗಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಜಯಸ್ತೋತ್ರ ಪಠಣ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಯುಧಪೂಜೆ, ರಾಜಚಿಹ್ನಪೂಜೆ, ವಿಜಯಾರ್ಥ ಭದ್ರಕಾಳಿ ಪೂಜೆ, ಈಶಾನ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ನೀರಾಜನ ಪರಿಕ್ರಮೆ, ತೋರಣ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಗ್ರಹಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟ ದಿಗ್ಗಜಗಳ ಕ್ರಮಾವಳಿ ಕೂಡ ಇದೆ. ಹೋಮದ್ರವ್ಯಗಳು, ಅಶ್ವ‑ಗಜ ಸ್ನಾನ, ದ್ವಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ, ಬಲಿ ವಿತರಣೆ, ದೀಪ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ತ್ರಿವಾರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆ, ಸಮೃದ್ಧಿವೃದ್ಧಿ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹ ಫಲಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೀರಾಜನದ ನಂತರ ಛತ್ರ, ಅಶ್ವ, ಧ್ವಜ, ಖಡ್ಗ, ಕವಚ, ಭೇರಿ ಮುಂತಾದ ರಾಜ-ಯುದ್ಧಚಿಹ್ನೆಗಳ ಮಂತ್ರಾಭಿಮಂತ್ರಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸತ್ಯಬಲ ಹಾಗೂ ಸೋಮ-ವರುಣ ದೇವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಜಯ ನೀಡುವ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಶಕ್ತಿ, ರುದ್ರನ ನಿಯಮ, ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಗಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ನೀತಿಬೋಧವೂ ಸೇರಿದೆ. ಗರುಡನ ನಾಮಗಳು, ಐರಾವತಸ್ಥ ಇಂದ್ರ, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಗಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಸರ್ವತೋ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಜಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ದೈವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ ಪಂಡಿತ ಪುರೋಹಿತನಿಂದ ರಾಜಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ವಿಷ್ಣು-ಪಂಜರ’ ಎಂಬ ಕವಚರೂಪ ರಕ್ಷಣಾವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಪುರವಧದ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಶಂಕರರ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಉನ್ನತ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಯತ ರಕ್ಷಾವಿಧಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಂತರಂಗ ತರ್ಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗದೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ; ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳು, ದೇಹದ ದ್ವಾರಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವರಾಹ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷೆ. ಸುದರ್ಶನ, ಜ್ವಲಂತ ಗದೆ ಮತ್ತು ಶಾರ್ಙ್ಗನಾದವು ರಾಕ್ಷಸ, ಭೂತ, ಪಿಶಾಚ, ಡಾಕಿನಿ, ಪ್ರೇತ, ವಿನಾಯಕ, ಕುಷ್ಮಾಂಡ ಮೊದಲಾದವರನ್ನೂ, ಪ್ರಾಣಿ-ಸರ್ಪಭಯಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆದು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿ-ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆರೋಗ್ಯ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಬ್ರಹ್ಮತ್ವ ಮತ್ತು ಸತ್ಯನಾಮ ಜಪದಿಂದ ‘ತ್ರಿವಿಧ ಅಶುಭ’ ನಾಶ—ಇಂತೆ ವಿಧಿರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅದ್ವೈತ-ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಂತ್ರದ ಸರ್ವಜನಹಿತಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವೇದಾಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವೂ ಲೋಕಫಲಪ್ರದವೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವೇದವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಋಗ್ ಮತ್ತು ಯಜುಃ ವೇದಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಖಾವಿಭಾಗಗಳು, ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಾಮಾಂಕಿತ ಸಂಹಿತಾ/ಪಾಠಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸಂಹಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಾನಭೇದಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯಪರಂಪರೆಯ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವಂಶಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರನ್ನು ದಿವ್ಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಶಾಖಾಭೇದಾದಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿದವರೆಂದು ತೋರಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ವೇದ-ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳ ಮೂಲಸ್ರೋತವೆಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವ್ಯಾಸರಿಂದ ಲೋಮಹರ್ಷಣ (ಸೂತ) ತನಕ ಹಾಗೂ ಶಿಷ್ಯಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪುರಾಣಸಂಹಿತೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಅಗ್ನೇಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ವೇದಸಾರ, ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನ, ಲೋಕಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವದಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 271
Dānādi-māhātmya — The Glory of Gifts, Manuscript-Donation, and Purāṇic Transmission
ವೇದಶಾಖೆಗಳ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ದಾನವನ್ನು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವಾಗಿಯೂ, ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಜ್ಞಾನರಕ್ಷಣೆಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿಯೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ಪೌರ್ಣಮಿ, ಮಾಸ, ನಕ್ಷತ್ರ, ವಿಷುವ, ಅಯನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಲಚಿಹ್ನೆಗಳಂತೆ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ದಾನಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ವಿದ್ಯಾದಾನ’—ಇತಿಹಾಸ‑ಪುರಾಣಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು—ಅತ್ಯಂತ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಜಲಧೇನು, ಬೆಲ್ಲಧೇನು, ಎಳ್ಳಧೇನು ಎಂಬ ಪ್ರತೀಕ ದಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣಸಿಂಹ, ಕೂರ್ಮ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಹಂಸ, ಗರುಡ ರೂಪಗಳು; ಜೊತೆಗೆ ಪುರಾಣಸಮೂಹಗಳ ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಪರಂಪರೆಗಳು (ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠ, ಭವದಿಂದ ಮನು, ಸಾವರ್ಣಿಯಿಂದ ನಾರದ) ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತಪಠ ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಕರನ್ನೂ ಪಾಂಡುಲಿಪಿಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ, ಭೋಜನ ನೀಡಿ, ಗೌರವಿಸಿ, ಪುನಃಪುನಃ ದಾನ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ‑ಪ್ರಸಾರದಿಂದ ಆಯುಃ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದೇ ಸಾರ.
Adhyaya 272
Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜವಂಶಗಳ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ವಂಶದಿಂದ—ಹರಿ→ಬ್ರಹ್ಮಾ→ಮರೀಚಿ→ಕಶ್ಯಪ→ವಿವಸ್ವಾನ್. ವಿವಸ್ವಾನನ ಪತ್ನಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂತಾನ (ಮನು, ಯಮ-ಯಮುನಾ, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ಶನಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ವಿವರಿಸಿ ವೈವಸ್ವತ ಮನುವನ್ನು ಸಮಾಜ-ರಾಜಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಾರಕನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನುವಿನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಜನಪದ-ರಾಜ್ಯಗಳು (ಶಕ, ಉತ್ಕಲ, ಗಯಾಪುರೀ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ, ಆನರ್ತ/ಕುಶಸ್ಥಲೀ ಮುಂತಾದವು) ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಕುದ್ಮೀ-ರೈವತ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲವಿಲಂಬದಿಂದ ಭೂಲೋಕದ ವಂಶಪರಿವರ್ತನೆ ತೋರಿಸಿ, ದ್ವಾರವತೀ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ರೇವತೀ-ಬಲದೇವ ವಿವಾಹದಿಂದ ವಂಶವನ್ನು ಪಾನ್-ಇಂಡಿಯನ್ ಪವಿತ್ರ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಮಾಂಧಾತಾ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಸಗರ, ಭಗೀರಥದಿಂದ ರಘುವಂಶ, ದಶರಥ, ರಾಮ ತನಕ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಪರಂಪರೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮಕಥೆ ನಾರದಶ್ರವಣದಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಚನೆ ಎಂದು ಸೂಚನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶದಿಂದ ಶ್ರುತಾಯು ತನಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವರನ್ನು ಸೂರ್ಯವಂಶಧಾರಕರು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ರಾಜಧರ್ಮ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವಂಶಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸೋಮವಂಶದ ಪಾಪನಾಶಕ ಪಠಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿಷ್ಣುನಾಭಿಜನಿತ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದಿಸೃಷ್ಟಿ ಮೂಲದಿಂದ ಅತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವಂಶಜರ ತನಕ. ಸೋಮನ ರಾಜಸೂಯಾಭಿಷೇಕವು ಅವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಾಮವಿಕಾರದಿಂದ ಕ್ರಮ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ: ಕಾಮಪೀಡಿತ ದೇವಸ್ತ್ರೀಯರು ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಸೋಮನು ಸ್ವತಃ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪತ್ನಿ ತಾರೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ತಾರಕಾಮಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಉಂಟಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಶಮನವಾದ ನಂತರ ಸೋಮನಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿ ಬುಧನು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಬುಧನಿಂದ ಪುರೂರವ, ಉರ್ವಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶೀಯ ಪುತ್ರರು; ಆಯುವಿನಿಂದ ನಹುಷ, ಅವನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಯಯಾತಿ. ಯಯಾತಿಯ ದೇವಯಾನಿ ಮತ್ತು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯ ವಿವಾಹಗಳಿಂದ ಯದು, ತುರ್ವಸು, ದ್ರುಹ್ಯು, ಅನು, ಪೂರು ಎಂಬ ಪ್ರಮುಖ ವಂಶಪ್ರವರ್ತಕರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಯದು ಮತ್ತು ಪೂರು ವಂಶವಿಸ್ತಾರದ ಮುಖ್ಯ ಆಧಾರಗಳೆಂದು ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ರಾಜಧರ್ಮ, ನೈತಿಕ ಕಾರಣ-ಫಲ ಮತ್ತು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 274
Somavaṃśa-saṃkṣepaḥ (Conclusion of the Lunar Dynasty Description)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪನ ಶ್ಲೋಕವು ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದ ವಂಶವರ್ಣನಾ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸೋಮವಂಶ (ಚಂದ್ರವಂಶ) ಕಥನವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪಾದಕೀಯ ಕೊಲೊಫನ್ ಹಿಂದಿನ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಸ್ಮೃತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಘಟಕವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಿ, ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ವಂಶಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ–ವಸಿಷ್ಠ ಉಪದೇಶಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ವಂಶಾವಳಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಉಪಕರಣ—ಪವಿತ್ರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ರಾಜಧರ್ಮ, ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅವತಾರ-ಸಂದರ್ಭಗಳ ಗುರುತನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮುಕ್ತಾಯ ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ವಂಶಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಉದ್ದೇಶ ಆದರ್ಶ, ನಿರಂತರತೆ ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವೇ।
Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
ಅಗ್ನಿ ವಂಶಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಕೃಷ್ಣಜನ್ಮವನ್ನು ದೈವಿಕ ವಂಶಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಶ್ಯಪನು ವಸುದೇವನಾಗಿ, ಅದಿತಿ ದೇವಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ತಪಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಹರಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮನಾಶಕ್ಕೆ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನ ರಾಣಿಯರು ಮತ್ತು ಸಂತಾನಗಳ ವಿವರ ನೀಡಿ, ಯಾದವರ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ (ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ→ಅನಿರುದ್ಧ→ವಜ್ರ ಮುಂತಾದವರು) ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹರಿ ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಕರ್ಮ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕರ್ತವ್ಯ-ವಿಧಿಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಮಾನವ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ. ದೇವ–ಅಸುರ ಸಂಘರ್ಷದ ‘ಹನ್ನೆರಡು ಯುದ್ಧಗಳು/ಪ್ರಕಟಗಳು’ ಎಂದು ನರಸಿಂಹ, ವಾಮನ, ವರಾಹ, ಅಮೃತಮಥನ, ತಾರಕಾಮಯ ಯುದ್ಧ, ತ್ರಿಪುರದಹನ, ಅಂಧಕವಧ, ವೃತ್ರವಧ, ಪರಶುರಾಮನ ಅಭಿಯಾನಗಳು, ಹಲಾಹಲ ಸಂಕಟ, ಕೋಲಾಹಲ ಸೋಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳಿ, ರಾಜರು-ಋಷಿಗಳು-ದೇವರು ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕಟ/ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಹರಿಯ ಅವತಾರಗಳೇ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ।
Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
ಅಗ್ನಿ–ವಸಿಷ್ಠ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ಸೃಷ್ಟಿ/ವೀರಕಥನದಿಂದ ತಿರುಗಿ ವಂಶವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಜನಪದ-ಸ್ಮರಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ತುರ್ವಸು ಮೂಲವಾಗಿ ರಾಜಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ—ವರ್ಗ, ಗೋಭಾನು, ತ್ರೈಶಾನೀ, ಕರಂಧಮ, ಮರುತ್ತ, ದುಷ್ಮಂತ, ವರೂಥ, ಗಾಂಡೀರ. ನಂತರ ಗಾಂಧಾರ, ಕೇರಳ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ, ಕೋಲ ಎಂಬ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಜನಪದಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ವಂಶಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗುರುತು ಹೇಗೆ ಜೋಡಿತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ರುಹ್ಯುವಿನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ವಭ್ರುಸೇತು, ಪುರೋವಸು, ಧರ್ಮ, ಘೃತ, ವಿದುಷ್, ಪ್ರಚೇತಸ್ ಮತ್ತು ಅವನ ನೂರು ಪುತ್ರರು; ಮುಂದಾಗಿ ಸೃಂಜಯ/ಜಾ-ಸೃಂಜಯ, ಜನಮೇಜಯ ಹಾಗೂ ಉಶೀನರ-ಸಂಬಂಧಿತ ಶಾಖೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಶಿವಿಯ ಪುತ್ರರು—ಪೃಥುದರ್ಭ, ವೀರಕ, ಕೈಕೇಯ, ಭದ್ರಕ—ಇವರಿಂದ ಪ್ರದೇಶನಾಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗವಂಶ—ಅಂಗ → ದಧಿವಾಹನ → ದಿವಿರಥ … ಕರ್ಣ → ವೃಷಸೇನ → ಪೃಥುಸೇನ—ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪುರುವಂಶ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ದಿವ್ಯ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ, ಭೂಮಿ, ಸಮಾಜಕ್ರಮಗಳ ನಿರಂತರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತರಾರ್ಥ.
Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
ಈ ಘಟಕವು ಔಪಚಾರಿಕ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಠ್ಯ-ಸಂಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ “ರಾಜವಂಶವರ್ಣನಮ್” ಅಧ್ಯಾಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಮುಂದಿನ ವಂಶಾನುಕ್ರಮ-ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪಾಠಭೇದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ—ಕೆಲವು ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ “ದಧಿವಾಮನನು ಉಂಟಾದನು” ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯ ಪಠ್ಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಪಟ್ಟಿಗಳು ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ಪಟ್ಟಿ ಅಲ್ಲ; ಅವು ಧರ್ಮದ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳು—ರಾಜಧರ್ಮ, ವಂಶಸಾತತ್ಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಲೋಫನ್ನ ಈ ತಿರುವು ಪುರುವಂಶದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಅವತರಣೆಗೆ ಓದುಗರನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಪುರಾಣೀಯ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಭಾರತ/ಕುರು ಸ್ಮೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇತುವೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಂಶಕಥೆಯಿಂದ ತಿರುಗಿ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರವಾದ ಆಯುರ್ವೇದಸಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿ—ಯಮನು ಸುಶ್ರುತನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದದು, ದೇವ ಧನ್ವಂತರಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟವಾದದು ಎಂಬ ಮೃತಸಂಜೀವನೀ-ಸ್ವರೂಪ ಜೀವಪುನರುಜ್ಜೀವನ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಸುಶ್ರುತನು ಮಾನವ-ಪಶುಗಳ ರೋಗನಿವಾರಣ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು, ಮಂತ್ರಗಳು, ಪ್ರಾಣ-ಪ್ರತಿಸಂಧಾನಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಧನ್ವಂತರಿ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ಯವಾಗೂ, ತಿಕ್ತ ಕಷಾಯ, ಹಂತ ಹಂತದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ; ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮದಿಂದ ವಮನವೇ ಅಥವಾ ವಿರೇಚನವೇ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ; ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಸಾರ, ಗುಲ್ಮ, ಜಠರ, ಕುಷ್ಠ, ಮೇಹ, ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮ, ಶ್ವಾಸ-ಕಾಸ, ಗ್ರಹಣಿ, ಅರ್ಶಸ್, ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರ, ಛರ್ದಿ, ತೃಷ್ಣಾ, ವಿಸರ್ಪ, ವಾತ-ಶೋಣಿತ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಪಥ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಸ್ಯ, ಕರ್ಣಪೂರಣ, ಅಂಜನ-ಲೇಪಗಳಿಂದ ನಾಸಾ-ಕರ್ಣ-ನೇತ್ರ ರಕ್ಷಣೆ; ರಸಾಯನ/ವಾಜೀಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಮಧು-ಘೃತ, ಶತಾವರಿ ಯೋಗಗಳು; ವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಸೂತಿಕಾ ರಕ್ಷಣೆ, ಸರ್ಪ-ವೃಶ್ಚಿಕ-ಶ್ವವಿಷ ಪ್ರತಿವಿಷಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಂಚಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿರೇಚನಕ್ಕೆ ತ್ರಿವೃತ್, ವಮನಕ್ಕೆ ಮದನ; ದೋಷಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತೈಲ-ಘೃತ-ಮಧು ಉತ್ತಮ ವಾಹಕಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.