Adhyaya 100
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 1009 Verses

Adhyaya 100

Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ದ್ವಾರ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಶೇಷ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾರದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕಷಾಯಾದಿ ಶುದ್ಧಿದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಶಯನ (ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ-ಶಯ್ಯೆ) ಮೇಲೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲ, ಮಧ್ಯ, ಅಗ್ರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ನ್ಯಾಸ—ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮಧ್ಯ ತತ್ತ್ವಗಳ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈಶ್ವರ ತನಕ—ನಂತರ ಸನ್ನಿವೇಶ, ಹೋಮ, ಜಪಗಳಿಂದ ‘ಯಥಾರೂಪ’ ಸಿದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅನಂತಮಂತ್ರರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತುಪೂಜೆ, ರತ್ನಪಂಚಕ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ವಿಘ್ನಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಶಾಂತಿಹೋಮ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಔಷಧಿ, ಧಾನ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪ್ರಣವೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಉದುಂಬರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾಪೋಟಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ ವಾಲಿಕೆ, ಕೆಳಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ ನ್ಯಾಸ, ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾತತ್ತ್ವ, ಆಕಾಶಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಿವನ್ಯಾಸ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ದ್ವಾರಪಾಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ತಲ್ಪಾದಿ ಆಧಾರಗಳಿಗೆ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅರ್ಪಣೆ, ಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾಹುತಿ, ದಿಕ್ಕುಬಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Shlokas

Verse 1

, च विन्यस्य पदपञ्चकमिति छ विन्यस्य रत्नपञ्चकमिति ज आत्मनेति छ शक्त्यर्थमिति ङ सूर्यमन्त्राश्चेति छ स्थापनेपि वेति ज अथ शततमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच द्वाराश्रितप्रतिष्ठाया वक्ष्यामि विधिमप्यथ द्वाराङ्गानि कषायाद्यैः संस्कृत्य शयने न्यसेत्

ಇದೀಗ ಶತತಮ ಅಧ್ಯಾಯ—ದ್ವಾರಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿವರಣೆ. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದರು—ದ್ವಾರಾಶ್ರಿತ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ದ್ವಾರದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕಷಾಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಶಯನದಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು।

Verse 2

मूलमध्याग्रभागेषु त्रयमात्मादिसेश्वरं विन्यस्य सन्निवेश्याथ हुत्वा जप्त्वात्र रूपतः

ಮೂಲ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾದಿಯಿಂದ ಈಶ್ವರಾಂತ ತ್ರಯವನ್ನು ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ (ದೇವತೆ/ಮಂತ್ರ) ತನ್ನ ಯಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 3

द्वारादथो यजेद्वास्तुन्तत्रैवानन्तमन्त्रितः रत्नादिपञ्चकं न्यस्य शान्तिहोमं विधाय च

ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಲ್ಲೀಯೇ ವಾಸ್ತು ದೇವತೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅನಂತಮಂತ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ, ರತ್ನಾದಿ ಪಂಚಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶಾಂತಿಹೋಮವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.

Verse 4

यवसिद्धार्थकाक्रान्ता ऋद्धिवृद्धिमहातिलाः गोमृत्सर्षपरागेन्द्रमोहनीलक्षणामृताः

ಯವ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕ (ಬಿಳಿ ಸಾಸಿವೆ), ಆಕ್ರಾಂತಾ, ಋದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿ, ಮಹಾತಿಲಾ, ಗೋಮೃತ್ (ಗೋಮಯ), ಸರ್ಷಪ, ಪರಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಮೋಹಿನೀ, ಲಕ್ಷಣಾ, ಅಮೃತಾ—ಇವು ಹೆಸರು/ದ್ರವ್ಯಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 5

रोचना रुग् वचो दूर्वा प्रासादधश् च पोटलीं प्रकृत्योदुम्बरे बद्ध्वा रक्षार्थं प्रणवेन तु

ರೋಚನಾ, ‘ರುಗ್’ ಎಂಬ ಔಷಧಿ, ವಚಾ, ದೂರ್ವಾ ಹುಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಸಾದಧದ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಚಿಕ್ಕ ಪೊಟ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಉದುಂಬರದ ಆಧಾರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ, ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಸಹಿತ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಧರಿಸಬೇಕು/ಇಡಬೇಕು.

Verse 6

द्वारमुत्तरतः किञ्चिदाश्रितं सन्निवेशयेत् आत्मतत्त्वमधो न्यस्य विद्यातत्त्वञ्च शाखयोः

ಬಾಗಿಲನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುವಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಕೆಳಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ಎರಡೂ ಪಾರ್ಶ್ವ ಶಾಖೆಗಳ ಮೇಲೆ ವಿದ್ಯಾತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು.

Verse 7

शिवमकाशदेशे च व्यापकं सर्वमङ्गले ततो महेशनाथं च विन्यसेन्मूलमन्त्रतः

ಆಕಾಶ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ്യാപಕ, ಸರ್ವಮಂಗಳಕರ ಶಿವನನ್ನು ನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಮಹೇಶನಾಥನನ್ನೂ ವಿನ್ಯಾಸಿಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಬೇಕು.

Verse 8

विन्यस्य च निवेशयाथ इति ख विन्यस्य सन्निबोध्याथेति ज अजप्त्वानुरूपत इति ग सर्वपुष्कलमिति ख , घ च द्वाराश्रितांश् च तल्पादीन् कृतयुक्तैः स्वनामभिः जुहुयाच्छतमर्धं वा द्विगुणं शक्तितोथवा

ವಿಧಿಯಂತೆ ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಂತರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು. ವಿನ್ಯಾಸದ ಬಳಿಕ ದೇವಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸನ್ನಿಬೋಧ್ಯ (ಜಾಗೃತ) ಮಾಡಬೇಕು. ವಿಧಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಜಪವಿಲ್ಲದೆ (ಅಜಪ್ತ), ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ (ಸರ್ವಪುಷ್ಕಲ) ಮಾಡಿ, ದ್ವಾರಾಶ್ರಿತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತಲ್ಪಾದಿ ಆಧಾರಗಳನ್ನೂ ಅವರವರ ನಾಮಗಳಿಂದ, ಯೋಗ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು—ನೂರು, ಅಥವಾ ಅರ್ಧ, ಅಥವಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ದ್ವಿಗುಣ।

Verse 9

न्यूनादिदोषमोषार्थं हेतितो जुहुयाच्च्छतं दिग्बलिम्पूर्ववद्धुत्वा प्रदद्याद्दक्षिणादिकं

ನ್ಯೂನತೆ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ‘ಹೇತಿ’ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಪೂರ್ವವತ್ ದಿಗ್ಬಲಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ದಕ್ಷಿಣಾ ಮೊದಲಾದ ನಿಯತ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.

Frequently Asked Questions

A precise dvāra-pratiṣṭhā sequence: purification of door members, śayana placement, segmental nyāsa (root/middle/tip), Vāstu worship with Ananta-mantra, ratna-pañcaka placement, śānti-homa, and concluding bali/dakṣiṇā with expiation for deficiencies.

Protection is emphasized through the Ananta-mantra (invocation at the doorway) and the praṇava (Oṁ) used with a rakṣā-pōṭalī; the rite also includes śānti-homa and corrective oblations to remove nyūna-doṣa (defects of deficiency).

By mapping metaphysical principles (ātma-tattva, vidyā-tattva, Śiva, Maheśanātha) onto architectural members through nyāsa and installation, it treats the doorway as a sanctified locus where correct form, mantra, and offering align built space with dharma and auspiciousness.