Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
ಅಗ್ನಿದೇವರು ನಗರಾದಿ-ವಾಸ್ತು ಉಪದೇಶದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಭುವನಕೋಶ, ಭೂಮಿಯ ಭೂಗೋಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಜಾಪ್ರವರ್ತಕರನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಿಯವ್ರತನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು—ಜಂಬೂ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ಶಾಲ್ಮಲ, ಕುಶ, ಕ್ರೌಂಚ, ಶಾಕ, ಪುಷ್ಕರ—ವಿಭಜಿಸಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಆಡಳಿತಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಂಬೂದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಮೇರೂ/ಇಲಾವೃತವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ವರ್ಷ-ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಸೀಮಾಪರ್ವತಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜರಾ-ಮೃತ್ಯು ಭಯರಹಿತವಾಗಿದ್ದು ಯುಗಭೇದಾತೀತ ಸಮತ್ವಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ನಂತರ ರಾಜತ್ವದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಪವಿತ್ರ ಮಾದರಿ—ಪ್ರಿಯವ್ರತ, ಋಷಭ ಮತ್ತು ಭರತರು ಶಾಲಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ವಂಶಪರಂಪರೆ ತೀರ್ಥಾಧಾರಿತ ಮೋಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡುತ್ತದೆ. ಭರತದಿಂದ ಸುಮತಿ, ನಂತರ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನಾದಿ ವಂಶಾವಳಿ ಹೇಳಿ, ಇದನ್ನು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಥನವೆಂದು ಹಾಗೂ ಕೃತ-ತ್ರೇತಾ ಮೊದಲಾದ ಯುಗಕ್ರಮದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆಂದು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಭುವನಕೋಶವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಪ್ತದ್ವೀಪಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಸಪ್ತಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರ್ಮನಿಯತವಾದ ಪವಿತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ। ನಂತರ ಜಂಬೂದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಮೇರುವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಕಮಲ-ಪ್ರತೀಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮೇರು ವಿಶ್ವಕಮಲದ ಕರ್ಣಿಕೆಯಂತೆ। ಮೇರುವಿನ ಸುತ್ತ ಸೀಮಾಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಷಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ: ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತ, ಕಿಂಪುರುಷ, ಹರಿವರ್ಷ; ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಮ್ಯಕ, ಹಿರಣ್ಮಯ, ಉತ್ತರಕುರು; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲಾವೃತ। ದಿಕ್ಕುಪರ್ವತಗಳು, ದಿವ್ಯವನಗಳು, ಮೇರುವಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುರಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲರ ಅಧಿಪತ್ಯಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ। ವಿಷ್ಣುಪಾದದಿಂದ ಇಳಿಯುವ ನದಿಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೀತಾ ಮತ್ತು ಆಲಕನಂದಾ—ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಜಲಮಾರ್ಗವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ। ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನದಿಗಳು ತೀರ್ಥಗಳಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಭಾರತವರ್ಷವು ಧರ್ಮ-ಗುರುತಿನಿಂದ ಪಾವನಭೂಮಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಮುಂದಿನ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
ಅಗ್ನಿ ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ ತೀರ್ಥಫಲವು ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾರದು—ಕೈಕಾಲು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಮ, ಲಘು ಆಹಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯ, ದಾನ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವುದು ಇವು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಫಲಪ್ರದವಾಗಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ನೈತಿಕ ಪೂರ್ವಶರತ್ತುಗಳು. ಇತರ ಘಾಟಗಳಿಗೆ ತಿರುಗದೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಉಪವಾಸವು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ದುಬಾರಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥರಿಗೆ ಇದು ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರವನ್ನು ಪರಮ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಿ, ಮೂರು ಸಂಧ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಸನ್ನಿಧಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಜಪ, ಶ್ರಾದ್ಧಗಳು ವಂಶೋದ್ಧಾರಕರಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ನಂತರ ನದಿಗಳು, ಸಂಗಮಗಳು, ವನಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನಗರಗಳು—ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಪ್ರಯಾಗ, ವಾರಾಣಸಿ, ಅವಂತಿ, ಅಯೋಧ್ಯಾ, ನೈಮಿಷ ಇತ್ಯಾದಿ—ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಸ್ನಾನ, ದಾನ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಅನ್ನದಾನ), ಸ್ಮರಣೆ/ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆ ವಿಶೇಷ—ಅಲ್ಲಿನ ಧೂಳೂ ತಾರಕ; ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಸಂಬಂಧಿತ ದೇವತೆಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಅದು ಧರ್ಮದ ತೀವ್ರಫಲದಾಯಕ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ತೀರ್ಥಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದ ಪರಮ ಶುದ್ಧಿಕಾರಿಣಿಯಾಗಿ ವಿಶದಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯು ಹರಿಯುವ ದೇಶಗಳು ಸ್ವತಃ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ—ಭೂಗೋಳವೇ ಧರ್ಮವಾಹಕವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಂಗೆಯನ್ನು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ‘ಗತಿ’ (ಆಶ್ರಯ/ಮಾರ್ಗ) ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ನಿರಂತರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಿತೃವಂಶ ಮತ್ತು ಸಂತಾನವಂಶ—ಎರಡನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಜಲಪಾನ, ಸ್ತುತಿಪಾಠಗಳಂತಹ ಸರಳ ಭಕ್ತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಹಾಫಲಪ್ರದ, ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತೀರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಿರುವುದು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ಅಸ್ಥಿ-ಅವಶೇಷಗಳು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಸಿದ್ಧ—ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ-ಶ್ರಾದ್ಧದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅಂಧರು ಮುಂತಾದ ಅಡಚಣೆಗಳಿರುವವರೂ ಗಂಗಾತೀರ್ಥದಿಂದ ದೇವತೂಲ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ ಪಡೆದು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವರು ಎಂದು ಕೃಪೆಯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಯಾಗಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಪ್ರಯಾಗವನ್ನು ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುವ ಪರಮ ತೀರ್ಥವೆಂದು, ಬ್ರಹ್ಮಾ–ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದೇವರುಗಳು ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳು ಸೇರುವ ಸಂಗಮಸ್ಥಾನವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾತೀರದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ದೇಹಕ್ಕೆ ಲೇಪಿಸಿದರೂ ಸೂರ್ಯನು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಶುದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾ–ಯಮುನಾ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ‘ಜಘನ’ವೆಂದು, ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರಯಾಗವನ್ನು ‘ಅಂತರೂಪಸ್ಥ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭೂಗೋಳವನ್ನು ದೈವದೇಹದಂತೆ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ, ಕಂಬಲಾ, ಅಶ್ವತರ, ಭೋಗವತೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪತೀರ್ಥಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವೇದಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಮಂತವಾಗಿರುವಂತೆ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿ, ನಾಮಸ್ಮರಣ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ದಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಜಪ ಅಕ್ಷಯಫಲದಾಯಕ; ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸುವವರ ಅಚಲ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಂಸಪ್ರಪತನ, ಕೋಟಿತೀರ್ಥ, ಅಶ್ವಮೇಧತೀರ್ಥ, ಮಾನಸತೀರ್ಥ, ವಾಸರಕ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳು, ಮಾಘಮಾಸ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯ ಮೂರು ಪರಮಸ್ಥಾನಗಳು—ಗಂಗಾದ್ವಾರ, ಪ್ರಯಾಗ, ಗಂಗಾಸಾಗರ—ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
ಈ ಭಾಗವು ಅಗ್ನೇಯ ಪುರಾಣದ ತೀರ್ಥ-ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಸಂಕ್ರಮಣಾತ್ಮಕ ಸಮಾಪನ-ಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಅನ್ವಯಧರ್ಮವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುವ ಪುರಾಣೀಯ ಪಾಠಶೈಲಿಯನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತದೆ—ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥಗಳು ಪುಣ್ಯ, ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಜೀವನವನ್ನು ಮೋಕ್ಷಾನುಗುಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸುವ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮುಕ್ತಾಯ ಅಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಹ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ಒಂದು ತೀರ್ಥದ ವಿಧಿ-ತತ್ತ್ವ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮುಂದಿನ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಮ್ಮಿಳಿತ ನಕ್ಷೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ (ಕರ್ಮಕಾಂಡ, ಪ್ರತಿಮಾ-ಲಕ್ಷಣ, ರಾಜಧರ್ಮ/ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು) ಪೂರಕವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
ಈ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಪರಮ ಪಾವನಿಯೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವಳ ತೀರ್ಥಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಶುದ್ಧಿ, ನರ್ಮದೆಯ ಜಲಸ್ಪರ್ಶ/ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪಾವನತೆ—ಎಂಬ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಪುಣ್ಯಸಾಧನೆಯ ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳು ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಅಮರಕಂಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು, ಶ್ರೀಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿಯ ಶುಭ ಸಂಗಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಪರ್ವತದ ಪವಿತ್ರತೆಗೆ ಕಾರಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯ ತಪಸ್ಸು, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ದಾನ, ತಪ, ಜಪ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ; ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದರೆ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಹರ-ದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ.
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಗಯಾ-ತೀರ್ಥದ ಪರಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಯಾಸುರನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅಶಾಂತರಾದಾಗ, ವಿಷ್ಣು ಅವನಿಗೆ ವರ ನೀಡಿ ‘ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯ’ನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆದೇಶದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಗಯಾಸುರನ ದೇಹವನ್ನು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅಸುರನು ಒಪ್ಪಿ ವೇದಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕದಲಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಧರ್ಮದಿಂದ ಧಾರಿತ ದೇವಮಯೀ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮವ್ರತಾ/ದೇವವ್ರತ ಕಥೆ, ಮರೀಚಿಯ ಶಾಪ ಮತ್ತು ದೇವವರದಿಂದ ಶಿಲೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳಿವೆ. ವಿಷ್ಣು ಗದಾಧರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರकटಿಸಿ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಯಾಸುರನು ತನ್ನ ದೇಹವು ವಿಷ್ಣು-ಶಿವ-ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಯುಕ್ತ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ನೀಡುವುದಾಗಿ ವರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಭದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಗಯಾದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಾಧಾರಿತ ಪುರೋಹಿತ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಮಾನ್ಯತೆ, ಹಾಗೂ ‘ಗಯಾ’ ನಾಮಕರಣ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಹರಿ ಪೂಜೆಯ ಸಂಬಂಧ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಗಯಾ-ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ಪಿಂಡದಾನವನ್ನು ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೂ ಯಾತ್ರಿಕನ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲು ನಿಯತ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಕಾರ್ಪಟೀ (ಭಿಕ್ಷುಕಸಮಾನ) ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ದಾನ-ಪ್ರತಿಗ್ರಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸಂಯಮದಿಂದ ನಡೆದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಪಿತೃಗಳ ಏರಿಕೆಗೆ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು. ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಪರ್ಯಾಯ ದಾವೆಗಳಿಗಿಂತ ಗಯಾ ಮಹಿಮೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಗಯೆಗೆ ತಲುಪಿದ ಪುತ್ರನು ಪಿತೃಗಳ ‘ತ್ರಾತ’ (ರಕ್ಷಕ) ಆಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ನಕ್ಷೆ: ಉತ್ತರ-ಮಾನಸ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ-ಮಾನಸಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ತರ್ಪಣ; ಕನಖಲ ಮತ್ತು ಫಲ್ಗು/ಗಯಾಶಿರಸ್ಸು ಪರಮ ಸ್ಥಳಗಳು—ಅಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ‘ಫಲಿಸುತ್ತದೆ’ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮಾರಣ್ಯ/ಮತಂಗಾಶ್ರಮ, ಬ್ರಹ್ಮಸರಸ್, ಬ್ರಹ್ಮಯೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರುದ್ರಪಾದ, ವಿಷ್ಣುಪದ, ಬ್ರಹ್ಮಪದ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ/ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ/ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಗಳು. ಮಂತ್ರರೂಪಗಳು, ತಿಳಿದ/ತಿಳಿಯದ ಮಾತೃ-ಪಿತೃ ವಂಶಸಮಾವೇಶ ಸೂತ್ರಗಳು, ಲೋಪವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಅನುಗ್ರಹ, ನೂರಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಉದ್ಧಾರ, ಹತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧಫಲ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮನಿರೋಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯವಟ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನದ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಕಠಿಣ ಕ್ರಮ ತಪ್ಪಿದರೂ ಗಯಾ-ಯಾತ್ರೆ ಮಹಾಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಗಯಾ-ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪಸಹಿತ ಸ್ನಾನ, ತ್ರಿ-ಸಂಧ್ಯಾ ಆಚರಣೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾತಃ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಹಾಗೂ ಪಿಂಡದಾನ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಗಯೆಯನ್ನು ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳು (ಪದ), ಕುಂಡಗಳು, ಶಿಲೆಗಳು, ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಸನ್ನಿಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಟ್ಟ ತೀರ್ಥ-ಜಾಲವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಅರ್ಘ್ಯ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಾನವೂ ‘ಸಕ್ರಿಯ’ವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯೋನಿ-ದ್ವಾರಗಮನವು ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಪುನರಾಗಮನವಿಲ್ಲದ ಸಂಕೇತ; ವೈತರಣೀ-ಧೇನು ದಾನವು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ (ವಿಷ್ಣು) ದರ್ಶನದಿಂದ ಋಣತ್ರಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗದಾಧರ, ಹೃಷೀಕೇಶ, ಮಾಧವ, ನಾರಾಯಣ, ವರಾಹ, ನರಸಿಂಹ, ವಾಮನಾದಿ ವಿಷ್ಣುರೂಪಗಳು, ಶಿವಲಿಂಗಗಳು (ಗುಪ್ತ ಅಷ್ಟಲಿಂಗಗಳ ಸಹಿತ), ದೇವಿಯರು ಮತ್ತು ಗಣೇಶನ ಸಂಯುಕ್ತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಆರಾಧನಾ-ಸಂಯೋಜನೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗದಾಧರ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಋಣಮೋಚನದ ಸಾಕ್ಷಿಭಾವ, ಹಾಗೂ ‘ಅಕ್ಷಯ ಶ್ರಾದ್ಧ’ ತತ್ತ್ವ—ಗಯಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗತಿ—ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗಯಾ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕಥನದ ನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ಕಲ್ಪದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಶ್ರಾದ್ಧವು ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಫಲಿಸುವ ಕರ್ಮವೆಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಯಾದಲ್ಲೂ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲೂ ಮಹತ್ವವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶುಭಕಾಲ (ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ), ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಆಹ್ವಾನ, ಯತಿ/ಸಾಧು/ಸ್ನಾತಕ/ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಮೊದಲಾದ ಅರ್ಹರ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅನರ್ಹರ ವರ್ಜನೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಿತೃ-ಮಾತೃ ವಂಶಗಳಿಗೆ ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸದೃಶ ನಿಯಮಗಳು, ಕುಶ/ದರ್ಭ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಯವ-ಎಳ್ಳು ಚಲ್ಲಿಸಿ ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಹಾಗೂ ಪಿತೃಗಳ ಆವಾಹನ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಘ್ಯ-ಜಲದಾನ, ದೇವ-ಪಿತೃ ಪರಿಕ್ರಮೆಯ ಭೇದ (ಸವ್ಯ/ಅಪಸವ್ಯ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಹೋಮ, ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಕೈಯಿಂದ ಅರ್ಪಣೆ, ನಂತರ ಭೋಜನ, ತೃಪ್ತಿ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ ನಿಯಮ, ಪಿಂಡ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಅಕ್ಷಯೋದಕ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಸ್ವಧಾ ಪಠಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ, ಸಪಿಂಡೀಕರಣ, ಅಭ್ಯುದಯಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳು, ಆಹಾರಾನುಸಾರ ತೃಪ್ತಿಕಾಲ, ಪಂಕ್ತಿ-ಪಾವನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಲಕ್ಷಣ, ತಿಥಿಫಲ, ಅಕ್ಷಯಕಾಲಗಳು ಹಾಗೂ ಗಯಾ-ಪ್ರಯಾಗ-ಗಂಗಾ-ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಾದಿ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ ಶ್ರಾದ್ಧಫಲ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಹಿಮಾಲಯದವರೆಗೆ ಇರುವ ದೇಶವೆಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ಯೋಜನಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಪರಂಪರাগত ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಇದು ಕರ್ಮಭೂಮಿ—ಇಲ್ಲಿ ಮಾನವಕರ್ಮದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಪವರ್ಗ (ಮೋಕ್ಷ) ಎರಡೂ ಸಾಧ್ಯ—ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭುವನಕೋಶ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕುಲಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಉಪಖಂಡದ ಪೌರಾಣಿಕ ಭೂ-ಆಧಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಮುದ್ರಾವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಭಾರತದ ಒಂಬತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಿರಾತ, ಯವನ ಮೊದಲಾದ ಜನರು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಕ್ರಮವನ್ನು ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯ, ಸಹ್ಯ, ಮಲಯ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಶುಕ್ತಿಮತ್ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ನದೀಪ್ರಣಾಳಿಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಪವಿತ್ರ ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಪರ್ವತ ಭೂಗೋಳದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಭೂಗೋಳ ಧರ್ಮದ ನಿರ್ದೇಶಕವಾಗುತ್ತದೆ, ನದಿಗಳು ತೀರ್ಥಪుణ್ಯದ ಜೀವಂತ ವಾಹಿನಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
ಅಗ್ನಿ ಹಿಂದಿನ ಭಾರತವರ್ಷ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಮಹಾದ್ವೀಪಾದಿ ವಿಶ್ವವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಜಂಬೂದ್ವೀಪ—ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರ, ಒಂಬತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳು, ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲು ಕ್ಷೀರ (ಹಾಲು) ಸಾಗರ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಲಯಗಳಂತೆ ಹೊರಗೆ ಪ್ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ (ಮೇಧಾತಿಥಿ ವಂಶಜ ರಾಜರು, ವರ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ), ಆಮೇಲೆ ಶಾಲ್ಮಲ ಮೊದಲಾದ ದ್ವೀಪಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವೀಪವನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಸಾಗರಗಳು ವಿಭಿನ್ನ—ಲವಣ, ಇಕ್ಷುರಸ, ಸುರಾ/ಸುರೋದ, ಘೃತ, ದಧಿಜಲ/ಮಠ್ಠ (ಮಜ್ಜಿಗೆ ನೀರು), ಮತ್ತು ಸ್ವಾದು ಜಲ. ಪ್ರದೇಶನಾಮಕರಣದ ತರ್ಕ, ಅಧಿಪತಿಗಳ ವಂಶಾವಳಿ, ಪರ್ವತ-ನದಿ ವಿವರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸೋಮ, ವಾಯು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಹರಿಯ ಉಪಾಸನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಭೂಗೋಳವೇ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವದ ರೂಪವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ನಿರ್ಜೀವ ಸ್ವಾದೂದಕ ಭೂಮಿ, ಅಂಧಕಾರಾವೃತ ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತ, ಮತ್ತು ಅಂಡಕಟಾಹ (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಾವರಣ) ಎಂಬ ಸೀಮಾಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಪರಿಮಿತ, ಪ್ರಮಾಣಿತ ಪುರಾಣೀಯ ಲೋಕಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಭುವನಕೋಶವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭೂಮಿಯ ಪರಿಮಾಣ, ಅತಲದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಏಳು ಪಾತಾಳಲೋಕಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭೂಭಾಗಗಳು, ಹಾಗೂ ಶೇಷ/ಅನಂತನು ತಾಮಸಾಧಾರವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವುದು. ಕೆಳಗೆ ನರಕಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನ ಲೋಕಪ್ರಕಾಶ, ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಮಂಡಲ-ಗ್ರಹಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮಾನುಗತ ದೂರಮಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಧ್ರುವವರೆಗೆ, ನಂತರ ಮಹರ್ಲೋಕ, ಜನಲೋಕ, ತಪೋಲೋಕ, ಸತ್ಯ/ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವರೆಗೆ ಲೋಕಕ್ರಮ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮತ್ತು ಅದರ ಆವರಣಗಳು—ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂತಾದಿ, ಮಹತ್, ಪ್ರಧಾನ—ಸಾಂಖ್ಯ ತತ್ತ್ವಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ವೈಷ್ಣವ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕೃತವಾಗಿ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಕಟನೆಯ ಕಾರಣಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರಥ, ಕಾಲಚಕ್ರ, ವೇದಛಂದಸ್ಸುಗಳಾದ ಅಶ್ವಗಳು, ಧ್ರುವಪುಚ್ಛ ಶಿಶುಮಾರರೂಪ, ಗಂಗೆಯ ದಿವ್ಯಾವಿರ್ಭಾವ ಸ್ಮರಣೆ ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವೇ ಸತ್ತಾ-ಜ್ಞಾನಾಧಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಈ ಭುವನಕೋಶ ಪಠಣದಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ.