Sukta 47

Mantra 1

स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायं तीव्रः किलायं रसवाँ उतायम् । उतो न्वस्य पपिवांसमिन्द्रं न कश्चन सहत आहवेषु ॥

हे खरोखरच मधुर आहे; हे मधुने परिपूर्ण आहे. हे खरोखरच तीव्र आहे; हे रसाने संपन्न आहे. आणि आता, इंद्राने याचे पान केले असता, अंतर्गत संग्रामांत कोणताही त्याला तोंड देऊ शकत नाही.

Mantra 2

अयं स्वादुरिह मदिष्ठ आस यस्येन्द्रो वृत्रहत्ये ममाद । पुरूणि यश्च्यौत्ना शम्बरस्य वि नवतिं नव च देह्यो हन् ॥

हे येथे मधुर आहे, अत्यंत मदकारी आहे; याच्यात इंद्र वृत्रवधासाठी हर्षित होतो. ज्याने शंबराचे अनेक दृढ दुर्ग फोडले, ज्याने नव्वद-नऊंनाही पाडले—तोच या बळात आनंद मानतो.

Mantra 3

अयं मे पीत उदियर्ति वाचमयं मनीषामुशतीमजीगः । अयं षळुर्वीरमिमीत धीरो न याभ्यो भुवनं कच्चनारे ॥

हे, मी पिल्यावर, माझी वाणी उन्नत करते; हे इच्छायुक्त मनोवृत्तीला जागृत करते. हे—धीर वीरशक्ती—सहा विस्तीर्ण अवकाशांचे मापन करून स्थिर केले; ज्यांच्या पलीकडे कोणताही लोक कधीच नाही.

Mantra 4

अयं स यो वरिमाणं पृथिव्या वर्ष्माणं दिवो अकृणोदयं सः । अयं पीयूषं तिसृषु प्रवत्सु सोमो दाधारोर्वन्तरिक्षम् ॥

हाच तो, ज्याने पृथ्वीची विशालता आणि द्यौ (स्वर्ग) याची उंच महिमा घडविली. ह्याच सोमाने तीन प्रवाहांत/अवतरणांत पीयूष (अमृत) धारण केले आणि विस्तीर्ण अंतरिक्ष टिकवून धरले.

Mantra 5

अयं विदच्चित्रदृशीकमर्णः शुक्रसद्मनामुषसामनीके । अयं महान्महता स्कम्भनेनोद्द्यामस्तभ्नाद्वृषभो मरुत्वान् ॥

ह्यानेच अनेक दर्शनांनी युक्त असा तो प्रवाह/पूर शोधून काढला—उषांच्या मुखात, तेजस्वी सदनात. हाच महान; महा-स्कम्भन (दृढ स्तंभ-बल) यांनी, मरुतांसह वृषभ (बैल-स्वरूप) होऊन, वर द्यौला आधार देऊन स्थिर केले.

Mantra 6

धृषत्पिब कलशे सोममिन्द्र वृत्रहा शूर समरे वसूनाम् । माध्यंदिने सवन आ वृषस्व रयिस्थानो रयिमस्मासु धेहि ॥

हे इंद्रा, वृत्रहा, वसूंकरिता संग्रामात शूर—कलशातील सोम धैर्याने पान कर. माध्यान्ह-सवनात आपल्या बळाने परिपूर्ण हो; हे रयि-स्थान (समृद्धीचे आसन), ती रयि/समृद्धी आमच्यात स्थापन कर.

Mantra 7

इन्द्र प्र णः पुरएतेव पश्य प्र नो नय प्रतरं वस्यो अच्छ । भवा सुपारो अतिपारयो नो भवा सुनीतिरुत वामनीतिः ॥

हे इंद्रा! आमच्यासाठी पुढे असलेल्या अग्रणीप्रमाणे पुढे पाहून मार्ग दाखव; आम्हाला प्रातःकाळच्या अधिक श्रेष्ठ, अधिक प्रकाशमान कल्याणाकडे ने. आमच्यासाठी सु-पार (सुगमपणे पार नेणारा) होऊन आम्हाला अति-पार कर; आमच्यासाठी सुनीति (सम्यक् मार्गदर्शन) हो आणि वामनीति (अनुग्रहपूर्ण, प्रिय मार्गदर्शन)ही हो.

Mantra 8

उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वान्त्स्वर्वज्ज्योतिरभयं स्वस्ति । ऋष्वा त इन्द्र स्थविरस्य बाहू उप स्थेयाम शरणा बृहन्ता ॥

हे विद्वान्! आम्हाला विशाल लोकात ने—स्वर्युक्त (सूर्यसम्बद्ध) ज्योतीत, अभयात आणि स्वस्तीत. हे इंद्रा, स्थविरा! तुझ्या उंच, महान् अशा दोन्ही बाहूंच्या छायेखाली आम्ही विशाल शरणासारखे आश्रय घेऊन उभे राहो.

Mantra 9

वरिष्ठे न इन्द्र वन्धुरे धा वहिष्ठयोः शतावन्नश्वयोरा । इषमा वक्षीषां वर्षिष्ठां मा नस्तारीन्मघवन्रायो अर्यः ॥

हे इंद्रा! आम्हाला वरिष्ठ वन्धुरे (रथासन) मध्ये स्थापन कर; हे शतावन्! दोन श्रेष्ठ अश्वांसह. आमच्यासाठी इषम्—बलाची अत्यंत वर्षिष्ठ (अतिप्रचुर) पोषण-समृद्धी—आण; हे मघवन्! असत्याचा परका (अ-आर्य) आमची रयि (समृद्धी) हिरावून नेऊ नये.

Mantra 10

इन्द्र मृळ मह्यं जीवातुमिच्छ चोदय धियमयसो न धाराम् । यत्किं चाहं त्वायुरिदं वदामि तज्जुषस्व कृधि मा देववन्तम् ॥

हे इंद्रा, माझ्यावर मृळ (कृपा) कर; माझ्यासाठी जीवातु—जीवनशक्ती—इच्छा कर. अयस (लोखंड) भेदून जाणाऱ्या धारेसारखी माझी धिय (बुद्धी) प्रेरित कर. मी येथे, तुझ्यात अंतर्निहित आयु (प्राणबल) म्हणून जे काही बोलतो—ते स्वीकार; आणि मला देववंत—देवशक्तींनी परिपूर्ण—कर.

Mantra 11

त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवेहवे सुहवं शूरमिन्द्रम् । ह्वयामि शक्रं पुरुहूतमिन्द्रं स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः ॥

त्रातार इंद्र, अवितार इंद्र—प्रत्येक हाकेला मी सुहव, शूर इंद्राला पुकारतो. मी शक्र, पुरुहूत इंद्राचे आवाहन करतो; मघवा इंद्र आमच्यात स्वस्ति स्थापन करो.

Mantra 12

इन्द्रः सुत्रामा स्ववाँ अवोभिः सुमृळीको भवतु विश्ववेदाः । बाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥

इंद्र—सुत्रामा, स्ववान—आपल्या अवोभिः (सहाय्यांनी) सर्वथा सुमृळीक, विश्ववेदाः होवो. तो द्वेषाला बाधो, अभय निर्माण करो; आणि आम्ही सुवीर्य—उज्ज्वल वीरशक्ती—चे स्वामी होऊ.

Mantra 13

तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । स सुत्रामा स्ववाँ इन्द्रो अस्मे आराच्चिद्द्वेषः सनुतर्युयोतु ॥

त्या यज्ञिय (पूज्य) देवाच्या सुमतीत आम्ही वास करू—होय, कल्याणकारी सौमनस्य (प्रसन्नचित्तता) मध्ये राहू. तो सुत्रामा, स्ववान् इंद्र आमच्यापासून द्वेष दूरच—अतिदूर—हाकलून देओ.

Mantra 14

अव त्वे इन्द्र प्रवतो नोर्मिर्गिरो ब्रह्माणि नियुतो धवन्ते । उरू न राधः सवना पुरूण्यपो गा वज्रिन्युवसे समिन्दून् ॥

हे इंद्रा, तुझ्याकडे आमच्या गिरः व ब्रह्माणि—जणू उतारावरून धावणारी लाट—वेगाने धावतात; नियुत (रथ-युग)ही धावतात. तुझे दान उरु आहे; सवन अनेक आहेत; हे वज्रिन्, तुझ्या युव-बलासाठी आपः, गाः (किरणें/गायी) आणि सोम-बिंदू एकत्र केले जातात.

Mantra 15

क ईं स्तवत्कः पृणात्को यजाते यदुग्रमिन्मघवा विश्वहावेत् । पादाविव प्रहरन्नन्यमन्यं कृणोति पूर्वमपरं शचीभिः ॥

कोण त्याची यथार्थ स्तुती करू शकेल, कोण त्याला तृप्त करू शकेल, कोण त्याचे यजन करू शकेल—जेव्हा तो सर्वथा उग्र शक्ती जाणणारा मघवान् आहे? जणू दोन पायांनी एकामागून एक प्रहार करीत, तो आपल्या शचीभिः (कौशल्य-शक्तींनी) पूर्वाला अपर आणि अपराला पूर्व करतो.

Mantra 16

शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः । एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ॥

वीर इंद्र अधिकाधिक उग्र असा ऐकू येतो—तो दमन करीत, एकामागून एकाला परे ढकलत पुढे जातो. वाढत जाणारा, विभक्तांवर रोष धरणारा, दोन्ही बाजूंचा राजा—इंद्र मनुष्यांच्या ‘विशः’ (जनसमूहांना) चालण्यास व प्रयत्न करण्यास उद्युक्त करतो.

Mantra 17

परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति । अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ॥

तो पूर्वजांच्या मैत्र्या दूर सारतो; वेगाने अतिक्रमण करून तो उत्तरकाळच्या लोकांबरोबर जातो. जे खरेच अनुभवलं नाही ते झटकून टाकीत—इंद्र भूतकाळातील अनेक ‘शरदः’ (ऋतु-वर्षे) पुन्हा पुन्हा ओलांडतो.

Mantra 18

रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दश ॥

रूपामागून रूप तो प्रतिरूप होत जातो; तेच त्याचे रूप—आपल्या ‘प्रतिचक्षण’ (दर्शन)ासाठी. इंद्र ‘मायाभिः’ (रूप-रचनेच्या शक्तींनी) बहुरूप होऊन संचारतो; त्याच्याशी युक्त आहेत त्याचे ‘हरयः’ (ताम्रवर्ण अश्व)—एकशे दहा.

Mantra 19

युजानो हरिता रथे भूरि त्वष्टेह राजति । को विश्वाहा द्विषतः पक्ष आसत उतासीनेषु सूरिषु ॥

रथाला हरित (तांबूस) अश्व जुंपून येथे तो बहुरूप घडविणारा त्वष्टा तेजाने उजळतो. द्वेष करणाऱ्यांचा पक्ष/आधार कधी कोण होईल—आसनस्थ सूरी (अधिपती) यांच्या मध्येही?

Mantra 20

अगव्यूति क्षेत्रमागन्म देवा उर्वी सती भूमिरंहूरणाभूत् । बृहस्पते प्र चिकित्सा गविष्टावित्था सते जरित्र इन्द्र पन्थाम् ॥

हे देवांनो, आम्ही अगव्यूति-क्षेत्रात आलो आहोत—प्रकाश-गवांची (किरण-गवांची) गवेषणा करण्याचे हे क्षेत्र; पृथ्वी खरोखर विशाल आहे आणि ती क्लेशरहित होते. हे बृहस्पते, गविष्टि (गव/किरण-शोध) मध्ये ज्ञान स्पष्ट कर; आणि हे इंद्रा, जरीत्र (स्तुतिकर्ता) यासाठी सत्य व विजयदायी पंथ स्थापन कर.

Mantra 21

दिवेदिवे सदृशीरन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनो जाः । अहन्दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च ॥

दिवसेंदिवस, जो कृष्ण अंधार दुसऱ्या अर्धाला जखडून होता, तो जन्म-गृहापासून दूर ढकलला गेला. वृषभ-शक्तीने दासांचा संहार केला; वस्न (समृद्धी) शोधताना त्याने वर्चिन् आणि शंबर यांनाही त्यांच्या व्रज/दुर्गातून बाहेर हाकलले.

Mantra 22

प्रस्तोक इन्नु राधसस्त इन्द्र दश कोशयीर्दश वाजिनोऽदात् । दिवोदासादतिथिग्वस्य राधः शाम्बरं वसु प्रत्यग्रभीष्म ॥

हे इंद्रा! तुझ्या राधस् (दान-वैभव) याचा जणू अल्प अंशच—तरीही तू दहा कोश (धनपेट्या) आणि दहा वाजिन् (वेगवान) अश्व दिलेस. दिवोदासाकडून, अतिथिग्वाकडून आम्ही शांबर-वसु (शांबराचे धन) प्राप्त केले—विजयाला प्रत्युत्तर म्हणून मिळणाऱ्या त्या बल-संपदा.

Mantra 23

दशाश्वान्दश कोशान्दश वस्त्राधिभोजना । दशो हिरण्यपिण्डान्दिवोदासादसानिषम् ॥

दहा अश्व, दहा कोश, दहा वस्त्रे—आणि त्यांच्यासह पोषण देणारे भोग-साधन; तसेच दहा हिरण्य-पिंड—हे सर्व आम्ही दिवोदासाकडून जिंकून मिळविले.

Mantra 24

दश रथान्प्रष्टिमतः शतं गा अथर्वभ्यः । अश्वथः पायवेऽदात् ॥

दहा रथ—प्रष्टिमत् (सुसज्ज/उत्तम साधनांनी युक्त), आणि अथर्वणांसाठी शंभर गायी (किरण-रूप गायी). अश्वथाने पायूला हे दिले.

Mantra 25

महि राधो विश्वजन्यं दधानान्भरद्वाजान्त्सार्ञ्जयो अभ्ययष्ट ॥

सर्व जनांसाठी कल्याणकारी असे महान् राधस् (दान/समृद्धी) धारण करून, सार्ञ्जयाने भरद्वाजांच्या सन्मानार्थ यज्ञ केला.

Mantra 26

वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः संनद्धो असि वीळयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥

हे वनस्पते! दृढ-अंगवान हो; आमचा सखा हो, प्रतराणः (विजय देणारा) हो, सुवीरः (वीरसमृद्ध) हो. गोभिः (किरणे/गायी) यांनी सन्नद्ध होऊन दृढ उभा राहा; तुझा सारथी जय मिळवो, आणि तुझे जय विजयस्वरूप ठरो.

Mantra 27

दिवस्पृथिव्याः पर्योज उद्भृतं वनस्पतिभ्यः पर्याभृतं सहः । अपामोज्मानं परि गोभिरावृतमिन्द्रस्य वज्रं हविषा रथं यज ॥

हविषाने इंद्राच्या वज्ररूप रथाचे यजन कर: ज्याचे बल द्यावा-पृथिवीपासून परि-उद्भृत आहे, ज्याचे सहस् वनस्पतींपासून परि-आभृत आहे; जो अपाम् ओज्मानाने सर्वतो आवृत आहे आणि गोभिः (किरणे/गायी) यांनी आच्छादित आहे.

Mantra 28

इन्द्रस्य वज्रो मरुतामनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । सेमां नो हव्यदातिं जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय ॥

हा इंद्राचा वज्र आहे, मरुतांचा अग्रभाग; मित्राचा गर्भ, वरुणाची नाभी. हे दिव्य रथा! आमच्या हवि-दानास अनुकूल होऊन, आमची हव्ये ग्रहण कर—यज्ञ-दान प्रसन्नतेने स्वीकारून ते यथाविधी प्रतिष्ठित कर।

Mantra 29

उप श्वासय पृथिवीमुत द्यां पुरुत्रा ते मनुतां विष्ठितं जगत् । स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण देवैर्दूराद्दवीयो अप सेध शत्रून् ॥

पृथ्वीवर आणि द्यौवर श्वास भर; अनेक ठिकाणी पसरलेले मनुष्यांचे जगत् तुझ्यामुळे धैर्य पावो. हे दुंदुभी! इंद्र व देवांसह संयुक्त होऊन, शत्रूंना दूर—अजून दूर—हाकल; आमच्या क्षेत्रातून वैरी शक्तींना अपसारित कर।

Mantra 30

आ क्रन्दय बलमोजो न आ धा निः ष्टनिहि दुरिता बाधमानः । अप प्रोथ दुन्दुभे दुच्छुना इत इन्द्रस्य मुष्टिरसि वीळयस्व ॥

हे संग्राम-दुंदुभी! गर्जना कर आणि आमच्यात बल व ओज धारण कर। दुरितांना बाधित करीत गडगडाट कर—वाईट प्रवृत्ती दूर कर। हे दुंदुभी! येथून शत्रुजन्य दुच्छुना प्रहार करून हाकलून दे; कारण तू इंद्राची मुठ आहेस—पुढे सरक, विजय मिळव।

Mantra 31

आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमद्दुन्दुभिर्वावदीति । समश्वपर्णाश्चरन्ति नो नरोऽस्माकमिन्द्र रथिनो जयन्तु ॥

त्या दूरच्या शत्रु-सेनांना परत हुसकावून लावा; केतु-चिन्हयुक्त दुंदुभी (रणनगारा) निनादू दे. आमचे नर अश्व-पंखासारख्या वेगवान ऊर्जेसह एकत्र चालोत; हे इंद्रा, आमचे रथी योद्धे विजय पावोत.