
Sukta 6.59
Bharadvāja (Bārhaspatya)
Indrāgnī (dual deity)
Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)
हे सूक्त सोमयज्ञात संयुक्त विजेते असलेल्या इंद्र–अग्नीच्या द्विशक्तीचे स्तवन करते—इंद्र हा जिंकणारा पराक्रम, आणि अग्नी हा अर्पण वाहून नेणारी ज्वलंत ऋत्विक इच्छा. त्यांच्या प्राचीन पराक्रमांची आठवण करून देत, कोड्यासारख्या प्रतिमांतून त्यांच्या दैवी ऊर्जेला मर्यादा उलथवून टाकण्याची क्षमता आहे असे सूचित करते. मग पिळलेल्या सोमाचे पान करण्यासाठी त्यांना येण्याचे आवाहन करते आणि स्तोत्र व यजमान यांना उन्नत करण्याची विनंती करते.
Mantra 1
प्र नु वोचा सुतेषु वां वीर्या यानि चक्रथुः । हतासो वां पितरो देवशत्रव इन्द्राग्नी जीवथो युवम् ॥
आता सुत सोमामध्ये तुम्ही केलेली वीर्यकर्मे मी सांगतो. देवांचे शत्रू असलेले तुमचे पितर हत झाले; हे इन्द्रा‑अग्नी, तुम्ही दोघे जीवंत आहात—विजयी बल व ज्वलंत संकल्प होऊन.
Mantra 2
बळित्था महिमा वामिन्द्राग्नी पनिष्ठ आ । समानो वां जनिता भ्रातरा युवं यमाविहेहमातरा ॥
खरोखरच महान आहे तुमची महिमा, हे इन्द्रा‑अग्नी—आघातात सर्वाधिक बलवान. तुमचा जनक एकच; बंधू असून तुम्ही यमल—इथे एकाच मातेकडून जन्मलेले—एकाच कार्यासाठी संयुक्त दोन शक्ती.
Mantra 3
ओकिवांसा सुते सचाँ अश्वा सप्ती इवादने । इन्द्रा न्वग्नी अवसेह वज्रिणा वयं देवा हवामहे ॥
सुतेल्या सोमासह आपल्या ठायी असलेल्या दोन अश्वांसारखे; विजयासाठी जूंपलेल्या युगल घोड्यांसारखे—आम्ही येथे सहाय्यासाठी इंद्र व अग्नी यांना हाक देतो. हे देवांनो, वज्रधारीसह—आमच्यात विजयबल जन्मो.
Mantra 4
य इन्द्राग्नी सुतेषु वां स्तवत्तेष्वृतावृधा । जोषवाकं वदतः पज्रहोषिणा न देवा भसथश्चन ॥
हे इंद्राग्नी, जो सुतेल्या सोमयज्ञांत तुमचे स्तवन करतो—हे ऋतवर्धकांनो—तुमची प्रसन्नता जिंकणारे वचन दृढ-स्वर सामर्थ्याने उच्चारतो; हे देवांनो, तुम्ही त्याला कोणत्याही प्रकारे सोडत नाही.
Mantra 5
इन्द्राग्नी को अस्य वां देवौ मर्तश्चिकेतति । विषूचो अश्वान्युयुजान ईयत एकः समान आ रथे ॥
हे इंद्राग्नी, तुमचे हे दोन्ही देवस्वरूप कोणता मर्त्य खरेच ओळखतो? जो निरनिराळ्या दिशांनी धावणाऱ्या अश्वांना जूंपून चालवितो—तरीही एकाच रथासनावर एकच गती पुढे जाते; अशा रीतीने साधक तुमच्या संयुक्त कर्माची एकता जाणतो.
Mantra 6
इन्द्राग्नी अपादियं पूर्वागात्पद्वतीभ्यः । हित्वी शिरो जिह्वया वावदच्चरत्त्रिंशत्पदा न्यक्रमीत् ॥
हे इंद्र–अग्नी! ही प्राचीन शक्ती पाय असलेल्यांतून पाय नसलेली होऊन प्रकट झाली. तिने शिर (मस्तक) टाकून देऊन जिह्वेने वाणी केली; ती चालत चालत गेली आणि तीस पावलांत खाली उतरली.
Mantra 7
इन्द्राग्नी आ हि तन्वते नरो धन्वानि बाह्वोः । मा नो अस्मिन्महाधने परा वर्क्तं गविष्टिषु ॥
हे इंद्र–अग्नी! तुम्ही वीरांसारखे आपल्या बाहूंमध्ये धनुष्ये ताणता. या महाधन (महायुद्ध)ात, गविष्टि—गायी/किरणांच्या शोधात—आमच्यापासून दूर वळू नका.
Mantra 8
इन्द्राग्नी तपन्ति माघा अर्यो अरातयः । अप द्वेषांस्या कृतं युयुतं सूर्यादधि ॥
हे इंद्र–अग्नी! माघ (अपकारक) आणि अराति—शत्रु शक्ती—माझ्यावर तापून उठतात. त्यांनी घडवलेला द्वेष दूर हाका; सूर्याच्या वरून—प्रकाशलोकातून—त्यांना वेगळे करा.
Mantra 9
इन्द्राग्नी युवोरपि वसु दिव्यानि पार्थिवा । आ न इह प्र यच्छतं रयिं विश्वायुपोषसम् ॥
हे इंद्रा आणि अग्नी! दिव्य व पार्थिव अशी वसु (संपत्ती) तुमचीच आहे. येथे आम्हाला अशी ‘रयि’ प्रदान करा, जी संपूर्ण आयुष्याला पोषण देईल आणि आमच्या सर्व अस्तित्वाच्या वाढीस आधार ठरेल.
Mantra 10
इन्द्राग्नी उक्थवाहसा स्तोमेभिर्हवनश्रुता । विश्वाभिर्गीर्भिरा गतमस्य सोमस्य पीतये ॥
हे इंद्रा-अग्नी! उक्थवाहसा, स्तोमांच्या हाकेला ऐकणारे—आमच्या सर्व गीतींसह या; या सोमाच्या पानासाठी येथे या.
Indrāgnī means Indra and Agni invoked together as one paired deity—Indra brings conquering strength, and Agni brings the sacrificial fire that carries offerings and awakens inspired speech.
It is primarily an invitation hymn for the Soma ritual: it praises Indra-Agni’s past victories and asks them to come, hear the call, and drink the pressed Soma while protecting and empowering the sacrificer.
Such imagery compresses a deeper idea: divine power is not limited by ordinary rules. In ritual context it suggests that Indra-Agni’s energy can break obstacles and reveal a hidden order behind what seems fixed or impossible.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.