Mandala 5

Sukta 1

Sukta 5.1

हे सूक्त उषःकाळी अग्नीला गृहस्थ व यज्ञाग्नी म्हणून जागवते—ज्याच्या जिह्वा उर्ध्व उचलतात आणि ज्याची प्रभा स्वर्गाकडे प्रवाहित होते. त्याची स्तुती प्रेरित होतृ म्हणून केली आहे; तो ऋत धारण करतो, द्यावा‑पृथ्वीचा विस्तार करतो, आणि घृताने सतत शुद्ध केला जातो; त्यामुळे उपासकाचे स्तोत्र त्याच्यातच प्रतिष्ठित होऊन व्यापक, सुवर्ण प्रकाश बनते.

12 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 5.1) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 2

Sukta 5.2

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—तो गूढ असूनही सदैव प्रकट असलेला अग्नी; गुप्त स्थानी बालकासारखा लपलेला, पण मानवांच्या कर्मात व यज्ञात उघडपणे दिसणारा. येथे अग्नीला ज्ञानी होतृ म्हणून आवाहन केले आहे; तो (शुनःशेपाप्रमाणे) प्राण्यांना बंधनांतून मुक्त करतो आणि जो उपासक पवित्र आसन सिद्ध करून आहुती अर्पण करतो त्याला संरक्षण, शांती आणि सुरक्षित निवास प्रदान करतो.

12 mantras | Rishi: Atri (traditional attribution for RV 5.2) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 3

Sukta 5.3

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—तो बहुरूपी दैवी शक्ती आहे; प्रज्वलित झाल्यावर तो वरुणाचा सार्वभौम ऋत-नियम, मित्राची सुसंवादी मैत्री, आणि इंद्राचे विजयशील पराक्रम धारण करतो. यात अग्नीला विनंती आहे की तो उपासकाला दोष/पाप, शत्रुत्वपूर्ण वाणी, तसेच गुप्त किंवा उघड हानीपासून वाचवो; शाप दूर करो आणि वसु—कल्याण व समृद्धी—यांकडे योग्य गती (याम) पुन्हा प्रस्थापित करो.

12 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional for RV 5.3) | Devata: Agni (as embodying Varuṇa, Mitra, Indra)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 4

Sukta 5.4

आत्रेय परंपरेतील हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—त्यांना वसुपती (धनांचा स्वामी) आणि यज्ञावर अधिराज्य करणारी राजसत्ता म्हणून, ज्यांचे अध्वरात आनंदाने आवाहन केले जाते. यात प्रार्थना आहे की अग्नी वाज (विजयी ऊर्जा व समृद्धी) अधिक प्रबळ करो, मानवांच्या संघर्षांत विजय सुनिश्चित करो, आणि उपासकात ‘सुखद लोक-स्थान’ (स्योन लोक) तसेच व्यापक ऐश्वर्य—पुत्र, बळ, गो-धन आणि कल्याण—स्थापित करो.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional ascription for RV 5.4) | Devata: Agni

Chandas: Trishtubh (probable; needs metrical verification)

Sukta 5

Sukta 5.5

हे सूक्त घृताने अग्नि जातवेदसाला प्रज्वलित करते आणि त्याला तेजस्वी सर्वज्ञ म्हणून स्तुत करते—जो हविर्भाग वहन करतो आणि यजमानाच्या जीवनात ऋत (योग्य व्यवस्था) जागृत करतो. ते ठोस आहुती-कर्मापासून सुरू होऊन व्यापक विश्वसामंजस्यांकडे जाते—विशेषतः “ऋताच्या माता” म्हणून वर्णिलेल्या रात्रि व उषेच्या लयबद्ध क्रमाकडे—आणि शेवटी स्वाहा-सूत्रांत परिणत होते, ज्यांद्वारे अर्पण अनेक देवतांपर्यंत आणि अखेरीस सर्व देवांपर्यंत विस्तारते.

11 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (RV 5.5) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 6

Sukta 5.6

या सूक्तात अग्नीची स्तुती केली आहे—तोच खरा “गृह” (अस्तम्) आणि ती निधी आहे, ज्याकडे सर्व पोषणशक्ती, वेगवान ऊर्जाशक्ती आणि विजयदायी बळे स्वभावतः धाव घेतात. यज्ञात या शक्तींना अग्नीने चालना देऊन प्रज्वलित करावे, आणि गायकांना अखंड वाढ (इष्) द्यावी—विशेषतः वीर्य-शक्ती आणि अश्वासारखा वेग.

10 mantras | Devata: Agni

Sukta 7

Sukta 5.7

हे सूक्त अग्नीचे आवाहन करते—मानवांमध्ये त्यांना सर्वात बलवान व सर्वाधिक इच्छित दैवी शक्ती म्हणून—आणि उपासकांना सांगते की त्यांनी आपली ‘इष्’ (संकल्प/प्रेरणा) व ‘स्तोम’ (स्तुती) एकत्र करून यज्ञ योग्य दिशेने प्रवृत्त करावा. अग्नीला सर्वांचा स्थापक, मधुरता व विस्तारत जाणारी समृद्धी देणारा, आणि ज्याच्या बळावर शत्रु शक्ती (दस्यु) पराभूत होतात व खरे बळ प्राप्त होते अशी शक्ती म्हणून गौरविले आहे.

10 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional; verify per anukramaṇī for RV 5.7) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh uncertain (verse length suggests non-Triṣṭubh; requires metrical verification)

Sukta 8

Sukta 5.8

हे सूक्त अग्नीची स्तुती करते—ऋताचा शोध घेणाऱ्यांनी प्रज्वलित केलेला सदाप्राचीन अग्नी, तेजस्वी गृहस्वामी, जो व्यवस्था प्रस्थापित करतो आणि उपासना/यज्ञ वहन करतो. यात अग्नीने गायकांची नम्र वंदना स्वीकारावी, उज्ज्वल समिधांनी प्रखरपणे ज्वलावे, आणि वाढत्या सामर्थ्याने मर्त्याला लौकिक अडथळे पार करण्यास मदत करावी अशी प्रार्थना आहे.

7 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional ascription for RV 5.8) | Devata: Agni

Chandas: Jagati (likely for RV 5.8.1–2; verify by syllable count in critical edition)

Sukta 9

Sukta 5.9

हे सूक्त अग्नीला जातवेदस्—सर्वज्ञ अग्नी—म्हणून आवाहन करते; तो हवि स्वीकारून मानवी यज्ञमार्गाने ते देवांकडे पोहोचवतो. यात अग्नीच्या कल्याणकारी मार्गदर्शनाची व धनदायी सामर्थ्याची स्तुती आहे; तसेच तो वश करणे कठीण असून, अनियंत्रित झाल्यास भस्म करणारी शक्ती ठरू शकतो, हेही मान्य केले आहे. प्रार्थनेचा शेवट विजययुक्त समृद्धी, वाढ आणि संघर्षांत संरक्षण यांची याचना करून होतो.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (probable for 5.9) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like short meter (uncertain from single verse; requires scan of full hymn 5.9)

Sukta 10

Sukta 5.10

हा संक्षिप्त अग्नि-सूक्त अग्नि-पुरोहिताला विनवतो की तो “ओजिष्ठ द्युम्न”—सर्वात प्रबळ तेजस्वी शक्ती—इथे आणो आणि विजय, धन व बळ (वाज) यांकडे जाणारा उघडा मार्ग प्रशस्त करो. ज्यांचे प्रेरित वचन अग्नीला अलंकृत करतात आणि जे अंतर्गत उष्णता/उत्साह (शुष्म) यांच्या बळावर व्यापक कीर्ती जागवतात, त्यांची ही स्तुती करते; शेवटी अग्नीला अङ्गिरस् व होतृ म्हणून आवाहन करून, संघर्षांच्या मध्यातही सर्वजयी संपत्ती व वाढ प्रदान करावी अशी प्रार्थना करते.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 11

Sukta 5.11

अग्नीला अर्पित हे लघु सूक्त त्यांना जनतेचा जागता रक्षक आणि भरतांना सन्मार्गावर नेणारी तेजस्वी पुरोहित-शक्ती म्हणून मांडते. “प्रत्येक घरात” असलेल्या अग्नीच्या सार्वत्रिक उपस्थितीवर येथे भर दिला आहे; तसेच त्यांना देवदूत व हवि-वाहक म्हणून वर्णिले आहे. मंथनाने लपलेला अग्नी प्रकट करून अंगिरसांनी प्राचीन काळी त्याचा शोध लावला, हेही यात स्मरण करून दिले आहे.

6 mantras | Devata: Agni

Sukta 12

Sukta 5.12

अग्नीला उद्देशून रचलेल्या या संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्रात ऋषीची “सुशुद्ध” वाणी ही आहुती म्हणून अर्पण केली आहे आणि यज्ञात ऋताची स्थापना व रक्षा करणारा सत्यवाहक, व्यापक वृषन् (वृषभ) म्हणून अग्नीची स्तुती केली आहे. यात विचारले आहे—शत्रुत्वकारी शक्तींना कोण बांधून ठेवतो, असत्यापासून अग्नीच्या भागाचे कोण रक्षण करतो, आणि “वचन” कोण सुरक्षित ठेवतो—यातून सूचित होते की योग्य क्रमबद्ध यज्ञकर्म, संयमित वाणी आणि दैवी संरक्षण हे एकत्र येऊन उपासकासाठी विजय व स्थिर निवास सुनिश्चित करतात.

6 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 5.12) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 13

Sukta 5.13

अत्रीचे हे संक्षिप्त अग्निसूक्त अग्नीची स्तुती करते—तो गीताने जागृत होणारा, निवडलेला होतृ, जो यज्ञाला व्यापक व परिणामकारक करतो. यात स्तुती (अर्च्) हिला प्रज्वलन, संरक्षण आणि “बहुरंगी” समृद्धीच्या समीप-आगमनाशी वारंवार जोडले आहे; आणि अग्नीला यज्ञविधीत देवांना एकत्र आणणारे केंद्र म्हणून मांडले आहे.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (attribution for RV 5.13 generally) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable for this short 3-pāda verse)

Sukta 14

Sukta 5.14

अत्रीचे हे संक्षिप्त अग्निसूक्त स्तुती व समिधा यांच्या द्वारा अग्नीला जागृत होण्यास आवाहन करते, जेणेकरून तो यजमानाच्या आहुती देवांच्या सभेत पोहोचवील. अग्नीला नवजात प्रकाश म्हणून गौरविले आहे—तो अंधार व शत्रु शक्तींवर विजय मिळवून “गायी/किरणे”, जल आणि तेजस्वी स्वर्ग पुन्हा प्राप्त करतो; आणि घृत, स्तोत्रे व योग्य संकल्प यांमुळे तो बळकट होतो.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (attribution for RV 5.14 generally) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable)

Sukta 15

Sukta 5.15

हे संक्षिप्त अग्निसूक्त अग्निदेवांची स्तुती करते—त्यांना ज्ञानी, प्राचीन ऋषी आणि घृताने प्रज्वलित व परिशुद्ध होणारे धन-समृद्धी व स्थैर्य यांचे धारक म्हणून वर्णिले आहे. यात अग्नीला यज्ञचक्रांत सदैव नव्याने जन्म घेणारा, वैरभाव दूर हाकलणारा उग्र रक्षक, तसेच गुहेत लपलेला “पाऊलखुणेचा ठसा” म्हणून दाखविले आहे—जो महान समृद्धी जागवतो आणि अत्रीला अंधाराच्या पलीकडे नेतो.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 16

Sukta 5.16

ही लहानशी वसिष्ठ-स्तुती अग्नीचे स्तवन करते—तेजस्वी, सतत वाढणारी ज्वाला—ज्याला मर्त्य विश्वसनीय मित्र व मार्गदर्शक मानून “समोर/अग्रस्थानी” ठेवतात. यात अग्नीला विनंती आहे की तो समुदायासाठी बळ साठवो, संघर्षांत संरक्षण करो, आणि वाऽर्य (इच्छित समृद्धी) देओ, तसेच स्वस्ति (कल्याण) यांचे सुरक्षित स्थान/आधार प्रस्थापित करो.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 17

Sukta 5.17

वसिष्ठांचे हे संक्षिप्त अग्निसूक्त सुबद्ध यज्ञाच्या माध्यमातून मर्त्य उपासकाला “अधिक सामर्थ्यवान” दिव्य सहाय्यकाच्या सान्निध्यात आणते आणि अग्नीची स्तुती रक्षक, मार्गदर्शक व वृद्धिदाता म्हणून करते. अग्नीचे तेजस्वी, विश्वात्मक प्रतिमांमध्ये चित्रण आहे—ज्वालांनी आवृत, प्रेरित वाणीने चालित—आणि कवी त्यांना विनवतो की इच्छित कल्याणाचे रक्षण करावे, कुशल-क्षेम द्यावे, तसेच संघर्षांत बळासाठी अधिक प्रज्वलित व्हावे.

5 mantras | Rishi: Vasiṣṭha | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Sukta 18

Sukta 5.18

हे लघु सूक्त उषःकाळी अग्नीची स्तुती करते—‘अतिथी’ या दिव्य पाहुण्या रूपाने—ज्याचे अग्नी व आहुतीद्वारे मानवी गृहात आदराने स्वागत केले जाते. अग्नीला अमर म्हणून आवाहन केले आहे; तो मर्त्यांच्या आहुत्यांत आनंद मानतो, रथासारखा अविघ्न व अहानी पुढे धावतो, आणि उदार यजमानांची कीर्ती व समृद्धी वाढवतो.

5 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (Book 5 attribution) | Devata: Agni (as Atithi, the Guest)

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Sukta 19

Sukta 5.19

हे लघु अग्नि-सूक्त मातेमध्ये अग्नीच्या गूढ जन्माचे चिंतन करते—आवरणांत लपलेला आणि नंतर स्पष्ट, स्वतंत्र रूपाने प्रकट झालेला. समुदाय व समृद्धी वाढविणाऱ्या अग्नीच्या तेजस्वी, प्राणवर्धक शक्तीची स्तुती करते; तसेच वारा व भस्मासह सरकणाऱ्या किरण/ज्वालेप्रमाणे त्याच्या गतिमान क्रीडेचे आवाहन करते—कर्मासाठी तो आपल्या शक्तींना धार लावतो.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional attribution for much of Mandala 5; exact verse-level attribution may vary by recension) | Devata: Agni (esoteric birth of Agni in the Mother; common Vedic theme: Agni born in waters/wood/earth)

Chandas: Tristubh (probable)

Sukta 20

Sukta 5.20

अत्रि ऋषींच्या या संक्षिप्त अग्नि-सूक्तात अग्नीचे आवाहन केले आहे की तो असे धन प्रदान करो जे खरोखर “ऐकण्यास योग्य” असून देवांशी सुसंगत आहे. येथे अग्नीला होतृ म्हणून निवडले आहे—प्राचीन, यज्ञात अग्रगण्य—जो दक्ष (योग्य कौशल्य/विवेक-शक्ती) परिपक्व करतो आणि उपासकाला ऋत-आधारित समृद्धी, प्रकाश (गायी/किरण) व वीरबल यांकडे नेतो.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Agni

Chandas: Gayatri (probable for RV 5.20.1; exact syllable-count not computed here)

Sukta 21

Sukta 5.21

हे संक्षिप्त अग्निसूक्त अग्नीचे “मनुष्यवत्” (manuṣvat) आवाहन करते आणि यज्ञाग्नीची योग्य रीतीने स्थापना करून त्याला प्रज्वलित करावे, जेणेकरून तो देवांपर्यंत उपासना/हविर्निवेदन पोहोचवील, अशी प्रार्थना करते. अग्नीची स्तुती अशी केली आहे की सर्व देव एकमताने त्याला आपला दूत (dūta) म्हणून निवडतात; आणि त्याला तेजस्वीपणे ज्वलित होऊन “ऋताच्या गर्भात”—वृद्धी व समृद्धी धारण करणाऱ्या त्या सुव्यवस्थित सत्यात—आपले आसन ग्रहण करण्यास उद्युक्त केले आहे.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Agni

Chandas: Gayatri (probable; short 3-pāda structure typical of many Agni invocations—verify in critical edition)

Sukta 22

Sukta 5.22

हे संक्षिप्त आत्रेय सूक्त अग्नीला शुद्ध करणारी ज्वाला आणि यज्ञाचा प्रिय होतृ म्हणून आवाहन करते, आणि कवींनी उच्चारलेल्या प्रेरित वाणीला तो ओळखून स्वीकारो अशी प्रार्थना करते. यात अग्नीला विवेकशील मन असलेला, निवडलेला दैवी रक्षक म्हणून मांडले आहे; तसेच आत्रि-वंशीयांना स्तोम व गीरा यांच्या द्वारा अग्नीला “वर्धित” करून अलंकृत करणारे म्हणून अधोरेखित केले आहे. याचा हेतू विधीपर व भक्तिपर आहे—अग्नीचे सान्निध्य प्रज्वलित करणे, त्याची मदत सुनिश्चित करणे, आणि त्याच्या तेजस्वी मार्गदर्शनाखाली यज्ञ निर्विघ्न पुढे जावा याची खात्री करणे.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (explicitly referenced atri-vat; hymn in Atri collection) | Devata: Agni

Chandas: Trishtubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 23

Sukta 5.23

हे लघु अग्निसूक्त अग्निदेवाला ‘सहन्तम’—म्हणजे शत्रुबळावर मात करून पुढे झेपावणारी, तेजस्वी व सर्वाधिक विजयी संपत्ती (रयि, द्युम्न) आणण्याची प्रार्थना करते. यात अग्निला सर्व लोकांनी शोधलेला प्रिय होतृ म्हणून मांडले आहे; आणि शेवटी उपासकांच्या घरांत अग्नी उजळून प्रखर जळावा, समृद्धी व संरक्षण द्यावे, अशी थेट विनंती केली आहे.

4 mantras | Devata: Agni

Sukta 24

Sukta 5.24

हे संक्षिप्त अग्निसूक्त रक्षणार्थ प्रार्थना आहे: कवी अग्नीला उपासकांसाठी सर्वात निकट उपस्थिती (अन्तम) आणि अढळ आश्रय/रक्षणकवच (वरूथ्य) होण्याची विनंती करतो. अग्नीने जागृत व्हावे, हाक ऐकावी, आपली रक्षणशक्ती विस्तारावी आणि शत्रुत्वपूर्ण हेतूपासून समुदायाला वाचवून सोडवावे, असे आवाहन केले आहे. सूक्ताचा शेवट पवित्र कर्मात गुंतलेल्या आपल्या सहकाऱ्यांसाठी अग्नीची कृपा आणि मंगलमय कल्याण यांची याचना करून होतो.

4 mantras | Devata: Agni

Sukta 25

Sukta 5.25

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—तो दिव्य सहाय्यक आहे; प्रामाणिक यजमानाला धन, कीर्ती व बलवान संतती देतो आणि उपासकाचे शत्रुबलांपासून रक्षण करतो. अग्नीला सत्यस्वरूप, ऋषिजन्य शक्ती म्हणून आवाहन केले आहे; तो भक्ताला वैरभावाच्या पलीकडे असे ‘पार उतरवतो’ जसे जहाज धोकादायक पाण्यातून सुरक्षित पार नेते. एकूण हेतू यज्ञकर्माची सिद्धी व आशीर्वाद, तसेच विरोध ओलांडून सुरक्षित गमन—हे दोन्ही आहेत.

9 mantras | Devata: Agni

Sukta 26

Sukta 5.26

या सूक्तात अग्नीचे आवाहन तेजस्वी शुद्धिकर्ता व दिव्य पुरोहित म्हणून केले आहे; त्यांची “जिह्वा” हविर्भाग वहन करून देवांना यज्ञास बोलावते. अग्नीने पवित्र बर्हिस्‌ (यज्ञासन) वर देवतांना आसन द्यावे आणि सोमपेषण करणाऱ्या उपासकाला बल व वीर्ययुक्त पराक्रम (सुवीर्य) प्रदान करावा, अशी प्रार्थना आहे. शेवटी हे निमंत्रण विस्तारून संपूर्ण देवसभेला व्यापते—मरुत, अश्विनौ, मित्र, वरुण आणि सर्व देव—यातून पूर्ण व सुयोजित यज्ञाचा संकेत मिळतो.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 Agni hymns generally Ātreya; verify per Anukramaṇī for RV 5.26) | Devata: Agni

Chandas: Gayatri (likely for RV 5.26 opening; verify by syllable count)

Sukta 27

Sukta 5.27

हा लघु सूक्त अग्नीला वैश्वानर—सर्वव्यापी अग्नी आणि प्रभुत्वशाली सामर्थ्य—म्हणून स्तुत करतो; जो जगात समृद्धी आणि ऋत (योग्य व्यवस्था/नियम) प्रत्यक्ष दिसू देतो. त्रि-अरुण या दान-प्रसंगाच्या चौकटीतून अग्नीची महानता मांडली आहे, आणि सूक्ताची सिद्धी यज्ञीय ऋच्/वाच् (वाणी) तसेच अश्वमेधाच्या संदर्भाशी जोडली आहे. शेवटी इंद्र–अग्नीचे संयुक्त आवाहन करून क्षत्र (सार्वभौम राजसत्ता/पराक्रम) टिकवून धरण्याची विनंती केली आहे.

6 mantras | Devata: Agni Vaiśvānara (with praise that also frames a bountiful lordly power; donor-context with Tri-aruṇa)

Sukta 28

Sukta 5.28

हा लघु सूक्त प्रज्वलित, स्वर्गापर्यंत पोहोचणाऱ्या ज्वालारूप अग्नीची स्तुती करतो; पूर्वेकडून सर्व इष्ट दाने घेऊन येणारी उषा (प्रभात) येताच अग्नीची प्रभा तिच्याशी मिळते. प्रभातप्रकाशात जगाचे जागरण आणि यज्ञाचे जागरण यांचा तो संबंध जोडतो आणि उपासकांना अग्नीला हव्यवाहन—देवांपर्यंत आहुती निश्चितपणे पोहोचविणारा वाहक—म्हणून वरण करण्यास उद्युक्त करतो.

6 mantras | Devata: Agni (with strong presence of Uṣas as accompanying power)

Sukta 29

Sukta 5.29

हे सूक्त मरुतांचे स्थिर, सर्वज्ञ नेतृत्व करणाऱ्या इंद्राचे स्तवन करते; जगाचा ऋत/व्यवस्था प्रस्थापित करणारी त्याची शक्ती आणि अडथळ्याचा आदर्शरूप सर्प (अहि) यावरचा त्याचा निर्णायक विजय यांचा गौरव करते. “तीन” हा संकेत (आर्यमनाचा विधी/आदेश, तेजस्वी लोक, प्रवाह/जल) वारंवार वापरून, इंद्राचा विजय हा विश्वव्यवस्थेची पुनर्स्थापना आणि जीवनदायी जल व प्रकाश यांची मुक्तता म्हणून मांडला आहे. शेवटी ऋषी इंद्राला नव्याने घडवलेले ब्रह्मन् (स्तोत्रकौशल्य) अर्पण करतो; त्या प्रार्थनेची तुलना नीट विणलेल्या वस्त्राशी आणि सुबक बांधलेल्या रथाशी करून सूक्त समाप्त करतो.

15 mantras | Devata: Indra (with Maruts in attendance; Aryaman mentioned as principle of order)

Sukta 30

Sukta 5.30

हा सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—तो शीघ्र येणारा, सोमप्रिय वीर आहे; आवाहनाला प्रतिसाद देतो आणि शत्रू शक्तींचा भंग करतो; विशेषतः प्रकाश, गोधन आणि समृद्धी अडविणाऱ्या दस्यु बलांचा नाश करतो. स्तुतिसह जिवंत युद्धचित्रण यात विणलेले आहे—युद्धासाठी पुढे सरसावणारा इंद्र, लपलेल्या “गायी” (धन/प्रकाश) उघड करतो—आणि शेवटी ऋषी प्रत्यक्ष मिळालेल्या लाभांचे व विजयाच्या यज्ञीय चिन्हांचे स्मरण करतो.

14 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 31

Sukta 5.31

हे सूक्त इंद्राची स्तुती करते—रथारूढ, अजेय व अप्रतिरोध्य शक्ती म्हणून, जो मार्ग मोकळा करतो, ‘कळप’ (धन व ऊर्जांचे समूह) सुव्यवस्थित करतो आणि अग्रभागी राहून सुरक्षित नेतृत्व करतो. यात अहि/वृत्र आणि शुष्णाच्या फसव्या मायांवर मिळवलेल्या त्याच्या निर्णायक विजयांचे स्मरण आहे; इंद्र अडथळे फोडतो, दस्यूंना हुसकावून लावतो आणि आपल्या भक्तांमध्ये बळाची स्थापना करतो, हे अधोरेखित केले आहे. प्रार्थनेचा शेवट रक्षणात्मक आशीर्वादाने होतो: इंद्रात आनंद मानणारे अनिष्टापासून दूर राहोत आणि ओजस् (जीवनबल) यांनी संपन्न होवोत.

12 mantras | Rishi: Atri Bhauma (Ātreya) (traditional for RV 5.31) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm via metrical audit)

Sukta 32

Sukta 5.32

हे सूक्त अडथळे भेदणाऱ्या इंद्राची स्तुती करते: तो पर्वत फोडतो, अडवलेली जलधारा मुक्त करतो आणि जीवनदायी प्रवाह रोखून धरणाऱ्या दानवाचा संहार करतो. इंद्राचे अजेय वज्रबळ हे ऋत (योग्य विश्व-व्यवस्था) पुनःस्थापित करणारे विश्वकर्म म्हणून गौरविले आहे; त्यामुळे ऋषी आणि त्यांच्या समुदायाला समृद्धी लाभते. शेवटी सूर चिंतनशील होतो—ब्रह्मन्‌ (पवित्र वाणी/यज्ञकर्म) यांना निष्ठावान असलेले लोक, ऋतूनुसार योग्य रीतीने उदार दान देणाऱ्या इंद्राला कधी रोखण्याचा प्रयत्न का करतील?

12 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 33

Sukta 5.33

अत्रीचे हे सूक्त इंद्राच्या अतुलनीय सामर्थ्याची आणि युद्धात विजय मिळवून देणाऱ्या सहाय्याची स्तुती करते; तो “सुमती” (सद्बुद्धी/कल्याणकारी मन) जागवो आणि उपासकांना विजयी पराक्रम देओ अशी प्रार्थना करते. यात इंद्राची सर्प-विध्वंसक शक्ती आणि कृपापूर्वक धनदान यांचे स्मरण आहे; समृद्धीला दैवी मार्गदर्शनाखालील “संग्रह” म्हणून मांडले आहे—जसे गायी सुरक्षित गोठ्यात येऊन एकत्र होतात.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 34

Sukta 5.34

ऋग्वेद ५.३४ हे अत्री परंपरेतील स्तोत्र असून सोमपानाच्या पिळण्या-क्रियेद्वारे इंद्राला आवाहन करते. त्याची स्तुती अजातशत्रु (“ज्याला वैर जन्मत नाही”) आणि ब्रह्मवाहस् (“वाणी/ब्रह्माचा वाहक”) अशी करते. शिस्तबद्ध रीतीने हविर्दान करून सोम पिळणारे आणि न पिळणारे यांचा विरोध दाखवते. इंद्राला विश्वऋताचा प्रवाह चालू करणारी शक्ती, अडथळा आणणाऱ्या शक्तींना दाबणारा, आणि यज्ञाला विजय व वृद्धीकडे पुढे नेणारा म्हणून मांडते.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition; Mandala 5 is predominantly attributed to the Atris) | Devata: Indra (with ritual actions of Soma pressing; Indra as brahma-vāhas, bearer of the Word)

Chandas: Trishtubh (likely; RV 5.34 is predominantly Triṣṭubh)

Sukta 35

Sukta 5.35

अत्रि-परंपरेतील हा इंद्रसूक्त देवाला विनवतो की त्याने आपला सर्वाधिक “प्रभावी संकल्प” (क्रतु) सक्रिय सहाय्य म्हणून आणावा आणि तो उपासकांसाठी स्पर्धांमध्ये व दैनंदिन संघर्षात विजयदायी शक्तीत रूपांतरित करावा. तसेच शत्रुत्वपूर्ण, विरोधी प्रेरणा दाबून टाकाव्यात आणि गायकांचा रथ—त्यांच्या पुढे जाणाऱ्या गतीचे प्रतीक—याचे रक्षण करावे, जेणेकरून त्यांचे स्तवन व कीर्ती “स्वर्गात”, म्हणजे सत्याच्या प्रकाशमय लोकात, प्रतिष्ठित होईल.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 default attribution) | Devata: Indra

Chandas: Gayatri (likely for RV 5.35.1; many short Indra verses are Gāyatrī—needs metrical confirmation)

Sukta 36

Sukta 5.36

हा सूक्त तातडीचा व उत्कट सोम-आह्वान आहे; ज्यात कवी इंद्राला—धनाचा जाणकार व दाता—सोमपेषणस्थळी येऊन नीट सिद्ध केलेला सोम पिण्यास बोलावतो. पेषणदगड, दुहलेला/दुग्ध-मिश्रित सोम अशा जिवंत यज्ञ-प्रतिमांनी हे आवाहन अधिक तीव्र केले आहे आणि इंद्राकडे ‘डावीकडून व उजवीकडून’ दोन्ही बाजूंनी धन-समृद्धी देण्याची याचना केली आहे. शेवटी इंद्राची यौवनजन्य शक्ती आणि मरुतांशी त्याचा संबंध अधोरेखित केला आहे.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (book 5 Atri corpus; verify exact rishi for RV 5.36 via Anukramaṇī) | Devata: Indra

Chandas: Jagati (likely due to longer pādas; verify)

Sukta 37

Sukta 5.37

हे लघु इंद्रसूक्त ‘इंद्रासाठी सोम पिळणारा’ याची स्तुती करते. तो यजमान सौर तेजाने चालतो असे चित्रित केले आहे, आणि उषा त्याच्या यज्ञकर्मासाठी निश्चित मार्ग उघडतात. इंद्राची विजय-रथशक्ती अनेक बले आपल्या भोवती गोळा करते; आणि सूर्य व अग्नीची कृपा जिंकणाऱ्या सोमदात्यास हे स्तोत्र पूर्णत्व—स्थिर काळात शांती-क्षेम, आणि संघर्षात विजय—असे वचन देते.

5 mantras | Devata: Indra (with solar/dawn imagery as supportive powers)

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 38

Sukta 5.38

इंद्राला अर्पित हे लघु सूक्त त्याच्या दानशीलतेची विशालता आणि त्याच्या संरक्षणाची दूरवर पोहोचणारी शक्ती यांचे स्तवन करते. उपासकांचे ‘द्युम्ना’—प्रकाशमान सामर्थ्ये व विजयकारी ऊर्जा—वाढवावी अशी त्याला विनंती करते. भक्तांच्या हितासाठी स्वर्ग आणि गतिमान पृथ्वी-क्षेत्र या दोहोंवर अधिराज्य गाजवणारे इंद्राचे प्रचंड पराक्रम (शुष्म) स्मरते. आणि शेवटी, त्याच्या सहाय्याने उत्तम रीतीने रक्षित होत, त्याच्या आश्रयात (शर्मन्) सुरक्षितपणे वास करू दे अशी याचना करते.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Gayatri (probable for RV 5.38; requires metrical verification)

Sukta 39

Sukta 5.39

इंद्राला उद्देशून अत्री ऋषींचे हे लहानसे स्तोत्र, विजयशक्तीच्या देवाला त्याची “तेजस्वी, ओसंडून वाहणारी” संपत्ती व बळ कणभरही कमी न करता, “दोन्ही हातांनी” समृद्धी देण्याची विनंती करते. दगडासारखे दृढ असलेलेही झुकवू शकेल अशी इंद्राची प्रसिद्ध दान-इच्छा (प्रराध्यम) येथे ठळक केली आहे. शेवटी, अत्रींच्या स्व-जाणिवेने केलेल्या अभिषिक्त स्तुतीकर्मात हे स्तोत्र परिपूर्ण होते—ब्रह्मवाहक शक्ती म्हणून वाणी तेजस्वी होते.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 40

Sukta 5.40

हे सूक्त इंद्राला सोमपती व परम वृत्रहंत म्हणून आवाहन करते—तो पिळलेल्या सोमाकडे त्वरेने यावा आणि यजमानाला विजयदायी सामर्थ्य प्रदान करावे. पुढे प्रसिद्ध अत्रि-आख्यान उलगडते: स्वर्भानु हा दैत्य सूर्याला अंधाराने झाकतो, लोकांमध्ये गोंधळ माजतो; आणि अत्रिगण—आपल्या अंतर्दृष्टी व मंत्रशक्तीने—लपलेला सूर्य पुन्हा प्राप्त करून प्रकाश व ऋत-व्यवस्था पुनर्स्थापित करतात.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 context; RV 5.40 also Atri-associated) | Devata: Indra (Soma-pati, Vṛtrahantama)

Chandas: Gayatri (probable refrain-like compact form; exact meter not guaranteed from provided data)

Sukta 41

Sukta 5.41

ऋग्वेद ५.४१ सूक्ताची सुरुवात ऋत (विश्व-नियम) यांचे रक्षक मित्र–वरुण यांना आवाहन करून होते—यजमानाचे रक्षण करावे, बळ, समृद्धी आणि सुरक्षित प्रवास द्यावा अशी प्रार्थना आहे. पुढे हे सूक्त जणू “सर्वशक्ती” आवाहनासारखे विस्तारते—इतर देवता तसेच जल, औषधी/वनस्पती, द्यौः, अरण्ये, पर्वत इत्यादी नैसर्गिक रक्षकांना आरोग्य, संरक्षण आणि कल्याणासाठी हाक देते. शेवटी उपासकांमध्ये पोषणकारी परिपूर्णता ओतली जावी अशी संक्षिप्त कामना करून ते समाप्त होते.

20 mantras | Rishi: Kaṇva (Kaṇva lineage; RV 5.41 is traditionally Kaṇva hymn) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical check)

Sukta 42

Sukta 5.42

ऋग्वेद ५.४२ हे संरक्षण व समृद्धी यांसाठीचे व्यापक सूक्त आहे. यात आदित्यांना—विशेषतः वरुण, मित्र, भग आणि अदिती—“शांती वाहणारी” प्रार्थना अर्पून ऋत (योग्य व्यवस्था), सुरक्षित प्रवास आणि कल्याण यांची याचना केली आहे. तसेच मरुत व अश्विन यांसारख्या सहकारी दैवी शक्तींना आवाहन करून शत्रुत्वकारी शक्ती दूर कराव्यात आणि उपासक व समुदायाला धन, बळ तसेच “अमृत” शुभभाग्य प्रदान करावे अशी विनंती केली आहे.

18 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (common attribution for RV 5.42; medium certainty) | Devata: Varuṇa, Mitra, Bhaga, Aditi; and a fivefold priest-power (often Savitṛ/Agni as hearer in interpretive traditions)

Chandas: Jagatī (probable; verification recommended)

Sukta 43

Sukta 5.43

ऋग्वेद ५.४३ हे सूक्त विश्वेदेवांना उद्देशून केलेले व्यापक आवाहन आहे. ते पोषण करणाऱ्या, आनंद देणाऱ्या शक्ती म्हणून कल्पिले असून, यजमानाच्या जीवनात समृद्धीचे “दूध व मध” ओततात असे वर्णन आहे. पृषण व वायू यांसारख्या प्रमुख दैवी सहाय्यकांचा उल्लेख करत, शेवटी अश्विनांपर्यंत येऊन, रयी (समृद्धी/ऐश्वर्य), वाज (परिणामकारक बळ व विजय), मार्गदर्शन, संरक्षण आणि “अमृत” असे शुभभाग्य यांची प्रार्थना केली आहे.

17 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional for RV 5.43) | Devata: Viśve Devāḥ / nourishing powers (often read as a broad all-gods invocation with symbolic ‘seven’ powers)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (needs metrical verification; verse length suggests Jagatī tendencies)

Sukta 44

Sukta 5.44

हे सूक्त अग्नीचे स्तवन सर्वात प्राचीन आणि तरीही सतत नव्याने नूतनीकृत होणाऱ्या याज्ञिक पुरोहित-शक्ती म्हणून करते—बर्हिषावर आसनस्थ, “सूर्य-लोकांचा शोधक” आणि प्रेरित वाणीने बाहेर काढला जाणारा (“दोहला” जाणारा). पारंपरिक यज्ञपद्धतीने अग्नीचे आवाहन करण्यापासून ते त्याला तेजस्वी रक्षक म्हणून उभे करते, जो कपटी व भ्रमकारी शक्तींवर विजय मिळवतो. शेवटी ‘अग्नी जागृत झाला आहे’ अशी घोषणा होत असून, ऋक्, सामन् आणि सोम हे सर्व त्याच्याकडे मित्र व सहनिवासी-सहचर म्हणून एकवटतात, असा निष्कर्ष आहे.

15 mantras | Devata: Agni (probable, based on barhiṣad, svàr-vid, and milking by hymn; hymn 5.44 is classically Agni-oriented in many traditions)

Sukta 45

Sukta 5.45

अत्री परंपरेतील हा सूक्त उषस्–सूर्य संयोगाचे स्तवन करतो: तो तेजस्वी शक्ती म्हणून अंधार फोडतो, मानवांसाठी “दारे उघडतो”, आणि यजमानाला स्वर्ग/प्रकाशाकडे उर्ध्वगामी नेतो. यात धī (प्रेरित बुद्धी) हीच कार्यकारी शक्ती म्हणून वारंवार केंद्रस्थानी येते—तिच्यामुळे लपलेले “गायी/प्रकाश” मुक्त होतात, नवग्व आपला मार्गक्रमण/पारगमन साधतात, आणि उपासकाला दैवी संरक्षण व दुःखापासून स्वातंत्र्य प्राप्त होते.

11 mantras | Rishi: Atri Bhauma (Mandala 5 Atri corpus; 5.45 likewise Atri tradition) | Devata: Uṣas / Sūrya complex (Dawn powers opening the way; solar aid present)

Chandas: Trishtubh

Sukta 46

Sukta 5.46

आत्रेय परंपरेतील हे सूक्त यजमानाच्या प्रवासासाठी मार्गदर्शन, संरक्षण आणि ऋत (योग्य गती/सत्य-नियम) यांची समन्वित शक्ती म्हणून विश्वे देवाः यांना आवाहन करते. आरंभी ‘विद्वान’ हा अंतर्गत जाणकार स्वतःला अश्वासारखे जूळ घालून मार्गांवर सरळ पुढे नेतो, अशी ठळक प्रतिमा येते; पुढे मरुत, बृहस्पती, पूषन् आणि आदित्य यांना समावेशक रीतीने हाक दिली जाते; आणि शेवटी देवपत्नींना (देवतांच्या सहचरी देवी) जागृत करून दैवी लय गतिमान केली जाते.

7 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (book 5 general attribution; RV 5.46 hymn attribution follows the same family tradition) | Devata: All-gods/Guiding Intelligence (implicit); verse foregrounds the inner leader ‘vidvān’ rather than a single named deity

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify metrically)

Sukta 47

Sukta 5.47

हे लघु आत्रेय सूक्त एका गूढ स्त्री-विश्वशक्तीचे आवाहन करते—जिला अनेकदा उषस् (उषःकाल/प्रभात) यांच्या प्रतिमांतून किंवा महान मातृ-तत्त्व म्हणून वाचले जाते—ती “जागवते” आणि पितरांना (पूर्वजांना) यज्ञातील त्यांच्या आसनावर बोलावते. पुढे सूक्त संख्यांचे आणि “प्रकाशाच्या गायी” अशा संक्षिप्त विश्व-कोड्यांकडे वळते, ज्यांत जगाची सुव्यवस्थित गर्भधारणा/उत्पत्ती वर्णिली आहे. शेवटी मित्र–वरुण, अग्नी आणि विशाल द्यौस् यांच्या अधीन कळ्याण, दृढ पायाभरणी, आणि सुरक्षित प्रवास यांसाठी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.

7 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (book 5) | Devata: Ambiguous/poetic: a feminine power (often read as Uṣas or a maternal cosmic principle) and the Pitṛs; hymn moves into ancestral/cosmic imagery

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)

Sukta 48

Sukta 5.48

हे लघु सूक्त मेघात जलांचे संकलन करून विस्तीर्ण विश्वधाम पसरविणाऱ्या “मायिनी/मायिन्” या घडविणाऱ्या शक्तीचे चिंतन करते; तसेच वज्रधारी बलाचा उल्लेख करून दिवस‑रात्र यांचा क्रम ठरविणारी सत्ता सूचित करते. शेवटी, सुंदर वस्त्रधारी, चतुर्मुख वरुणाला—ज्याची विशालता मोजता येत नाही अशा शक्तीस्वरूपात—नावाने स्मरते; त्याच्याकडूनच भाग व सवितृ हे वाटप करणारे व प्रेरणा देणारे देव इष्ट संपत्ती प्रदान करतात.

5 mantras | Devata: Unclear in isolation; verse imagery suggests a cosmic formative power spreading waters in the cloud (often linked in RV diction to Parjanya/Indra’s rain-action or to a goddess-like māyā-power).

Sukta 49

Sukta 5.49

हे लघु सूक्त सवितृ व भग यांना जीवन-वर्धक धनाचे दिव्य वितरक म्हणून प्राप्त व्हावे अशी प्रार्थना करते, तसेच अश्विनांना दररोजचे सोबती व सहाय्यक म्हणून आमंत्रित करते. पुढे ते शुभ दिवस निर्माण करणाऱ्या व अडथळे दूर करणाऱ्या अनेक देवतांच्या सामूहिक स्तुतीत विस्तारते; आणि शेवटी विस्तीर्ण मार्ग व द्यावा-पृथ्वीच्या धारण-पोषण करणाऱ्या आधारासाठी प्रार्थना करून समाप्त होते.

5 mantras | Devata: Savitṛ and Bhaga; also Aśvins invoked for daily companionship

Sukta 50

Sukta 5.50

हे संक्षिप्त आत्रेय सूक्त देवाला ‘नेतृ’—दिव्य मार्गदर्शक—म्हणून आवाहन करते. तो मनुष्याला योग्य मार्गावर नेतो, मैत्री, संरक्षण, तसेच रयी (द्रव्य/संपत्ती) आणि द्युम्न (तेजस्वी सामर्थ्य) यांची वाढ प्रदान करतो. नेत्याच्या सान्निध्याची निवड करण्याची वैयक्तिक आकांक्षा आणि अतिथींचे स्वागत व्हावे व पत्नी (आधार देणाऱ्या सहचर-शक्ती) यांचा सन्मान व्हावा अशी यज्ञ-सामाजिक प्रार्थना—या दोन्हींचा येथे संगम आहे; मार्गावरून वैरभाव दूर करण्याचीही विनंती आहे. शेवटी हे सूक्त ‘शम्’ या शांती-आशीर्वादाने समाप्त होते—कल्याण (स्वस्ति) कडे सुरक्षितपणे गती नेणाऱ्या रथाधिपतीशी जोडलेले.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Deva as Netṛ (the Divine Leader/Guide) (often read as Savitṛ/Pūṣan-like guiding power; hymn context needed for precision)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like brevity is possible, but Mandala 5 commonly uses Triṣṭubh; requires metrical verification

Sukta 51

Sukta 5.51

हे सूक्त सोमयागात देवतांना आणणारा आणि हविर्भाग योग्य रीतीने पोहोचवणारा याज्ञिक अग्नी—पुरोहित-अग्नी—याचे आमंत्रणात्मक स्तवन आहे. यात देवतांमधील ‘सजूह्’ (एकमत, समन्वय) वारंवार अधोरेखित केला आहे—मित्र-वरुण, सोम, विष्णू आणि विश्वेदेवाः यांनी एकाच संमतीने राहून यज्ञ एकच, सुसंवादी कर्म ठरावा अशी अपेक्षा व्यक्त होते. शेवटी सूक्त आशीर्वादात्मक होते: सूर्य-चंद्रांप्रमाणे सुरक्षित व सुव्यवस्थित मार्ग मिळावा, आणि देणगी देणारा, जाणणारा व कल्याणात पुन्हा एकत्र येणारा समुदाय लाभावा अशी प्रार्थना केली आहे.

12 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Agni (with the Viśve Devāḥ implied as companions)

Chandas: Gāyatrī (likely, given short three-pāda structure typical of invitations; needs counting to confirm)

Sukta 52

Sukta 5.52

हे सूक्त तरुण वादळदेव मरुतांना जोमाने आवाहन करते. त्यांच्या सरळ, द्रोहरहित तेजाची, गर्जणाऱ्या सामर्थ्याची आणि अडथळे फोडून समृद्धी मुक्त करणाऱ्या वेगवान रथांची स्तुती करते. ते यज्ञास यावेत, गायकाची कीर्ती व संरक्षण दृढ करावे, आणि गाई, घोडे व विजयदायी ऊर्जा अशी राधस् (वरदाने) द्यावीत अशी प्रार्थना आहे. प्रतिमा कधी मेघ–शिला–नदी अशा विश्वव्यापी वादळक्रियेत फिरते, तर कधी उपासकाच्या अंतःकरणात उन्मेष पावणाऱ्या उत्साह व धैर्याच्या जागृतीकडे वळते.

15 mantras | Rishi: Śyāvāśva (as addressed; hymn in Śyāvāśva Ātreya cycle is traditional for Maruts in Mandala 5) | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh (probable; Marut hymns commonly Triṣṭubh and the verse length fits)

Sukta 53

Sukta 5.53

ऋग्वेद ५.५३ हे मरुतांना अर्पण केलेले जोशपूर्ण स्तुतिगीत आहे. रथांवरून धावणारी त्यांची झेप, गडगडणारे तेज आणि जीवनदायी पावसाचे वरदान कवी गौरवितो. नद्या व प्रदेश ओलांडताना त्यांना कोणताही अडथळा येऊ नये, ते धर्मनिष्ठ नेता सुदासाच्या बाजूने उभे राहावेत, आणि उपासकाच्या समुदायाला संरक्षण, बळ व मंगल अनुग्रह द्यावा, अशी तो विनंती करतो.

15 mantras | Rishi: Atri (Atraya tradition) — commonly associated with Mandala 5 hymns | Devata: Maruts

Chandas: Trishtubh (probable for RV 5.53; verse-level confirmation recommended)

Sukta 54

Sukta 5.54

ऋग्वेद 5.54 हे अत्रि परंपरेतील स्तोत्र असून त्यात मरुतांना वीजेसारखे तेजस्वी, पर्वत हादरविणारे वादळ-गण म्हणून आवाहन केले आहे. त्यांच्या गडगडाटी अग्रगतीने अडथळे दूर होतात आणि जगात चेतना व ऊर्जा संचारते, असे कवी स्तुतीने सांगतो. सूर्याच्या गतीइतकी वेगवान व दूरवर पसरलेली त्यांची सामर्थ्यशाली शक्ती गौरवून, शत्रुत्वपूर्ण शक्तींविरुद्धच्या संघर्षात त्यांची रक्षणकारी उपस्थिती, विजयदायी बळ आणि सत्याशी संलग्न सहाय्य मिळावे अशी प्रार्थना करतो.

15 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (attributed for RV 5.54 as a whole) | Devata: Maruts (storm-host; dynamic powers allied to Indra)

Chandas: Trishtubh (probable for RV 5.54; verse-length and cadence align with triṣṭubh norms)

Sukta 55

Sukta 5.55

हे सूक्त तेजस्वी, सुसज्ज शस्त्रधारी वादळ-देवता मरुतांचे स्तवन करते. ते सुयोजित अश्वांसह वेगाने धावतात आणि त्यांचे रथ शुभ मार्गाने चालतात. वैरभाव व अपाय दूर करावा, उपासकांना अधिक श्रेयस्कर (वस्यः) दिशेकडे नेावे, आणि समुदायाला समृद्धी (रयि) व कल्याण लाभावे म्हणून अर्पण स्वीकारावे, अशी त्यांची प्रार्थना केली आहे.

10 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional ascription for Mandala 5 Atri hymns; specific verse-level attribution follows the sukta) | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh (probable; refrain-like cadence appears through the sukta)

Sukta 56

Sukta 5.56

हे सूक्त इंद्राच्या वादळी गणातील मरुतांना तेजस्वी स्वर्गातून मानवी समुदायात उतरावे म्हणून आवाहन करते; त्यांच्या अवतरणाचा मार्ग दाखवून त्यांच्या उपस्थितीला यज्ञात फलदायी करणारा मध्यस्थ म्हणून अग्नीला हाक देते. त्यांच्या घट्ट ऐक्याची, तेजाची आणि अडथळ्यांना न जुमानणाऱ्या अग्रगतीची स्तुती करून, त्यांच्या आगमनाने यजमानाला समृद्धी, योग्य प्रेरणा आणि उदार सौभाग्य लाभावे अशी प्रार्थना करते.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) — probable for RV 5.56 | Devata: Maruts (invoked through Agni as mediator)

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 57

Sukta 5.57

अत्री ऋषीचे हे सूक्त रुद्राचे पुत्र, “इंद्र-समृद्ध” मरुतांना एकरूप तेजाने सुवर्ण रथांवर येऊन कल्याण प्रदान करण्यासाठी आवाहन करते. त्यांच्या तेजस्वी, वादळासारख्या सामर्थ्याचे आणि ढगविरहित, उदार देणग्यांचे स्तवन करून, त्यांना ऋत (विश्वव्यवस्था) चे रक्षक म्हणून मांडते; ते सत्य ऐकतात आणि गायकाची प्रार्थना उन्नत करतात, असे सांगते.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.57) | Devata: Maruts (as Rudrāsaḥ), with Indra-association

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires hymn verification)

Sukta 58

Sukta 5.58

RV 5.58 मध्ये अत्री मरुतांचे एकसंध वादळ-गण म्हणून जोमदार स्तवन करतो—सतत नव्याने ताजेतवाने होणारे, वेगवान रथारूढ, आणि अमर ऋत-व्यवस्थेत सार्वभौम. हे सूक्त त्यांच्या आवेगी सामर्थ्याचे व सत्य ऐकणाऱ्या स्वभावाचे गौरवगान करते; आणि मग त्या सामर्थ्यालाच विनंतीचे रूप देते: मरुत प्रसन्न होवोत, यजमानाला समृद्ध करो, आणि ऋतानुसार उपासकाच्या अंतःकरणातील “विस्तार” वाढवोत.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition; RV 5 attributed to the Atri family; this hymn is Marut-focused within that collection) | Devata: Marutaḥ (the Maruts, Rudra’s storm-host; here as collective force-powers)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas typical for Marut hymns; verse structure aligns with Triṣṭubh cadence)

Sukta 59

Sukta 5.59

हे सूक्त रुद्राच्या वादळी शक्ती असलेल्या मरुतांचे भयमिश्रित आदर उत्पन्न करणारे वादळ-गण म्हणून स्तवन करते. त्यांच्या धावत्या आगमनाने पृथ्वी थरथरते; शिस्तबद्ध, पक्ष्यांसारख्या उड्डाणाने ते आकाशाच्या कड्यांवरून पुढे सरकतात. त्यांच्या सौंदर्याचे व युद्धवैभवाचे, त्यांच्या वेगवान अश्वांचे गौरव येथे केले आहे. पर्वतावर साचलेल्या मेघसमूहांना ते सैल करून पावसाला मुक्त करतात आणि जीवन व यज्ञासाठी आवश्यक अवकाश अधिक विस्तृत करतात.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.59 to the Atris) | Devata: Marutaḥ (Maruts, Rudra’s storm-powers)

Chandas: Jagatī (probable for RV 5.59; verse-length suggests Jagatī/Triṣṭubh family—requires metrical verification)

Sukta 60

Sukta 5.60

हे सूक्त योग्य आसनावर विराजमान, विवेकी ऋत्विज असलेल्या अग्नीचे आवाहन करते—तो उपासकाचे कर्म “छाननी” करून परिपूर्ण करतो. पुढे मरुतांना यज्ञात आणले जाते; ते विजयशाली रथांसारखे स्तुतीला पुढे नेणारी गतिशील शक्ती ठरतात. यज्ञाची शिस्त (अग्नी) आणि वादळी प्रेरणा (मरुत) यांमध्ये हालचाल करत, शेवटी सामूहिक सोमपानात परिपूर्णता येते: वैश्वानर अग्नी मरुतगणासह तेजस्वी पूर्व-स्वर्गात एकत्र आनंदित होतो, आणि समृद्धी, योग्य प्रेरणा व यशस्वी आहुती सुनिश्चित करतो.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional for RV 5.60) | Devata: Agni (primary), with Maruts invoked in the hymn’s movement

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 61

Sukta 5.61

हे सूक्त दूरवरच्या टोकांहून येणाऱ्या वीरसमूह मरुतांना उद्देशून आहे; त्यांची ओळख विचारून त्यांच्या रक्षणकारी उपस्थितीचे आमंत्रण देते. त्यांच्या वेगवान, वादळासारख्या सामर्थ्याचे, समृद्धी (गायी-धन, बळ, पोषणाचे “प्रवाह”) देण्याच्या क्षमतेचे, आणि गायकाला अडथळ्यांपलीकडे पार नेणारे मित्र-सहकारी म्हणून त्यांच्या भूमिकेचे स्तवन करते. शेवटी, तेजस्वी “गायी” (किरणे/संपत्ती) यांच्या मार्गावर धावणाऱ्या उदार रथमार्गाचा व्यापक वैदिक संकेत दाखवून, मरुतांच्या देणग्यांना विश्वनियमात दृढपणे अधिष्ठित करते.

19 mantras | Rishi: Śyāvāśva Ātreya (traditional for RV 5.61) | Devata: Maruts (likely continuation of Marut context from 5.60; ‘naraḥ’ commonly fits Maruts as heroic troop)

Chandas: Anuṣṭubh (probable; short verse)

Sukta 62

Sukta 5.62

हे सूक्त मित्र–वरुणांना ऋत (विश्वव्यवस्था) टिकविणारे युग्माधिपती म्हणून स्तुती करते; त्यांचे सार्वभौमत्व सूर्याच्या गतीत आणि जगांच्या निर्दोष शासनात सर्वाधिक स्पष्ट दिसते. उपासकाचे अखंड संरक्षणाने रक्षण करावे, प्रेरित बुद्धीचा विस्तार करावा, आणि त्यांच्या न्याय्य, तेजस्वी राज्यकारभारातून विजय व कल्याण प्रदान करावे अशी ही प्रार्थना आहे.

9 mantras | Devata: Mitra-Varuṇa (dual); with Sūrya as cosmological locus

Sukta 63

Sukta 5.63

हे सूक्त मित्र–वरुण यांची ऋत (विश्वव्यवस्था) यांचे जागरूक रक्षक म्हणून स्तुती करते. ते सर्वोच्च स्वर्गात सिंहासनस्थ असून सत्यधर्म व पवित्र विधी-नियम टिकवून धरतात. त्यांच्या शासनाचा संबंध दृश्यमान विश्वप्रक्रियांशी—विशेषतः सूर्याच्या गतीशी आणि पावसाच्या प्रेषणाशी—जोडून, दैवी व्यवस्था त्यांच्या कृपापात्रांसाठी पोषण, समृद्धी आणि नैतिक स्थैर्य बनते असे दाखवते.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 64

Sukta 5.64

हे लघु सूक्त मित्र‑वरुणांना एकत्र आवाहन करते—रक्षण करणारे सार्वभौम म्हणून, उपासकाला गोठ्याच्या कुंपणासारखे वेढून, विस्तीर्ण स्वर्गप्रभेत जीवनाचे रक्षण करणारे म्हणून. नीट मोजून रचलेली स्तुती त्यांनी स्वीकारावी, हवनीय अग्नी प्रज्वलित होताच पिळलेल्या सोमाकडे त्वरेने यावे, आणि यजमान दात्यांना व गायकांना कृपा वाढवावी अशी विनंती करते. एकूणच, ऋताचा विश्वनियम, सामाजिक सौहार्द आणि यज्ञाची तात्काळता यांचे संमिश्रण करून संरक्षण व योग्य निवास/आचरणासाठी ही संक्षिप्त प्रार्थना आहे.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha | Devata: Varuṇa and Mitra (invoked together)

Chandas: Gāyatrī (opening style suggests shorter meter; exact metrical classification may vary by recension—commonly treated as gāyatrī-type in such openings)

Sukta 65

Sukta 5.65

मित्र–वरुणांना उद्देशून केलेले हे लघु स्तोत्र, ऋत (विश्व-व्यवस्था) टिकवून धरणाऱ्या आदित्यांकडून प्रेरित वाणी आणि योग्य मार्गदर्शन मागते. संकटातून बाहेर पडण्यासाठी “विस्तीर्ण मार्ग” उघडण्याची मित्राची शक्ती स्तुत्य मानून, ही दिव्य जोडी एकत्र येऊन लोकांना मार्ग दाखवो, तसेच सुरक्षित आवरणात ऋषी आणि यजमान/आश्रयदाते यांचे रक्षण करो, अशी विनंती करते.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra–Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 66

Sukta 5.66

अत्रीच्या या लघु सूक्तात मित्र–वरुणांचे आवाहन आहे; विशेषतः वरुण ‘ऋत-पेशस्’—ज्याचे रूप/वस्त्रच ऋत (विश्व-नियम, cosmic order) आहे—असा ठळक भर दिसतो. नश्वर उपासकाने त्यांच्या दूरदर्शी मार्गदर्शनाला जागे व्हावे, यथायोग्य अर्पण करावे, आणि संरक्षण, स्पष्टता तसेच अंतःस्थ स्वाधीनतेकडे (स्वराज्य) जाणारी गती प्राप्त करावी, असे हे सूक्त प्रेरित करते. सर्व मंत्रांत ही जोडी कवीसदृश द्रष्टे म्हणून स्तुत होते; त्यांच्या केतु (दीप्त चिन्ह) द्वारे ते लोकांना प्रकाशमान करतात आणि अद्भुत शक्तींनी दक्ष व ऋत यांचे धारण-पोषण करतात.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra–Varuṇa with emphasis on Varuṇa as ṛta-peśas

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 67

Sukta 5.67

हे लघु सूक्त ऋत (विश्वनियम) धारण करणाऱ्या सर्वज्ञ आदित्यांची—विशेषतः वरुण, मित्र आणि अर्यमन्—स्तुती करते. त्यांच्या व्यापक विधानामुळे खरे क्षत्र (सार्वभौमत्व) व संरक्षण प्राप्त होते, असे यात सांगितले आहे. ते स्थिर व्रतांमध्ये (निश्चित नियमांत) अचलपणे चालतात आणि मर्त्यांना हानीपासून राखण्याची त्यांची शक्ती अधोरेखित केली आहे; तसेच अत्रि ऋषीची प्रेरित मती (अंतःप्रज्ञा/विचार) उपासनेत त्यांच्या दिशेने झेपावते, असे वर्णिले आहे.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Ādityas—Varuṇa, Mitra, Aryaman

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 68

Sukta 5.68

हे लघु सूक्त मित्री-वरुणांना ऋत—विस्तीर्ण विश्वसत्य-व्यवस्था—धारण करणारे महान सार्वभौम (महि-क्षत्रौ) म्हणून स्तुतीते. उपासकांना पृथ्वीवरील व स्वर्गीय अशा दोन्ही प्रकारच्या समृद्धीने समर्थ करावे अशी विनंती करते; आणि पाऊस, वाहती जलधारा व पोषण यांच्या माध्यमातून त्यांच्या कार्याचे चित्रण करून, ऐश्वर्य-परिपूर्णतेसाठी “विस्तीर्ण पाया” निर्माण होतो असे वर्णन करते.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Gāyatrī (probable for this short verse; verify metrical count in editions)

Sukta 69

Sukta 5.69

हे लहानसे आत्रेय स्तोत्र तीन तेजस्वी लोकांना धारण करणारे आणि अढळ विश्वनियम (व्रतानी) अंमलात आणणारे आदित्य—मित्र व वरुण—यांची स्तुती करते. ते दैवी धर्माचे रक्षण करो, राज्यकारभारात व समुदायात वाकडी किंवा दिशाभूल करणारी सल्लामसलत दूर करो, आणि कुटुंब व संततीसाठी कल्याण, समृद्धी (रायी) व शांती प्रदान करो, अशी प्रार्थना यात आहे.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (likely; long verse with multiple pādas—verify)

Sukta 70

Sukta 5.70

हे संक्षिप्त अनुष्टुभ् स्तोत्र मিত্র–वरुणांना निकटचे सहाय्यक म्हणून आवाहन करते. त्यांच्या सुव्यवस्थित, तेजस्वी सुमतीने (शुभबुद्धी/सद्मार्गदर्शन) उपासकाला जखमा, कष्ट आणि अंतर्गत अडथळे यांतून पार नेावे अशी प्रार्थना आहे. संरक्षण, प्रभावी रक्षणशक्ती आणि दस्यु-शक्तींवर (अंधार, अव्यवस्था) विजय मागून, शेवटी देह व प्राणशक्तीला बाधक अशा कोणत्याही यक्ष-पीडेतून वाचवावे अशी विनंती करते.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Anuṣṭubh (shorter 8-syllable cadence; hymn 5.70 is characteristically compact)

Sukta 71

Sukta 5.71

हे संक्षिप्त गायत्री सूक्त मित्र–वरुणांना यज्ञाजवळ येण्याचे आवाहन करते. ते आघात करणाऱ्या शक्तींना दूर लोटणारे आणि अध्वराच्या ऋतमार्गाचे रक्षण करणारे संरक्षक आहेत, असे त्यांचे स्तवन केले आहे. सर्वज्ञ अधिपती म्हणून त्यांची प्रशंसा करून उपासकाची धीः (अंतर्दृष्टी) वाढवावी व स्थिर करावी, अशी प्रार्थना केली आहे. शेवटी स्पष्ट सोम-आवाहन आहे: ती दिव्य जोडी जवळ येवो, सोमपान करो आणि अंतःकरणातील व्यवस्था व आनंद प्रस्थापित करो.

3 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Gāyatrī (3×8 syllables typical of brief invitatory verses)

Sukta 72

Sukta 5.72

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त अत्रीच्या (अत्रिवत्) परंपरेचा दाखला देत मित्र–वरुणांना आवाहन करते; यज्ञात त्यांनी बर्हिसावर आसन घेऊन सोमाचा आस्वाद घ्यावा असे विनवते. व्रत (बंधनकारक विधी/आज्ञा) आणि धर्म यांच्या द्वारे त्यांच्या अढळ शासनाची स्तुती करून, शांती स्थिर करावी, विघातक शक्तींना आवर घालावा, आणि उपासकाच्या इच्छित कल्याणासाठी (इष्टि) यज्ञात आनंद मानावा अशी प्रार्थना करते.

3 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) explicitly referenced (atrivat) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 73

Sukta 5.73

हे सूक्त अश्विनांना तातडीने आमंत्रित करते—ते सध्या ज्या लोकात असोत, दूर असोत, जवळ असोत किंवा मध्याकाशात असोत—तेथेून येऊन उपासकांना वेगवान व विपुल सहाय्य द्यावे. प्रेरित ऋषींशी (विशेषतः अत्रीशी) त्यांचा निकट संबंध आणि ‘घर्म’ (उष्ण, तेजस्वी अर्पण) याचे स्मरण करून, त्यांच्या रथासारख्या झपाट्याने येण्याचे आणि आरोग्यदायी उपकारकत्वाचे स्तवन करते. शेवटचा मंत्र या स्तोत्रालाच काळजीपूर्वक घडवलेली वाणी मानून, शांती व वृद्धी घडवण्यासाठी विस्तारत जाणारा नमस्कार म्हणून अर्पण करतो.

10 mantras | Devata: Aśvins (Nā́satyā)

Sukta 74

Sukta 5.74

हे सूक्त अतृ ऋषीचे उषःकाळी अश्विनौ (नासत्यौ) यांना केलेले तातडीचे आवाहन आहे. वेगवान, युगुल वैद्यदेवांनी त्याची हाक ऐकून संरक्षणकारी मदत व समृद्धी घेऊन त्वरेने यावे, अशी विनंती आहे. त्यांची स्थिर, सदैव सज्ज उपस्थिती, स्तुतीला तत्काळ प्रतिसाद, आणि आवाहन स्वीकारल्यावर बल, उपभोग, आधार इत्यादी वरांचे प्रत्यक्ष ‘ओतणे’—हे या सूक्तात ठळकपणे मांडले आहे.

10 mantras | Rishi: Atri | Devata: Aśvinau (Nā́satyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 75

Sukta 5.75

हे स्तोत्र उषःकाळी अश्विनौंचे आवाहन करते. त्यांच्या प्रिय, धनवाहक रथाने यज्ञाकडे यावे आणि कवीचा “मधुर” हाक त्यांनी ऐकावी अशी विनंती आहे. च्यवान इत्यादींच्या प्रसिद्ध उद्धार‑पुनर्स्थापनांची आठवण करून देत, अश्विनांना वेगवान वैद्य व तारणारे म्हणून मांडले आहे—पहिल्या प्रकाशासह येऊन उपासकाला बळ, समृद्धी आणि ऋत (योग्य व्यवस्था/धर्मनियम) नव्याने प्रदान करणारे.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional for RV 5.75) | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (common for 5.75; verify by metrical count in critical edition)

Sukta 76

Sukta 5.76

हा लघु अश्विन-स्तोत्र उषःप्रकाशात अग्नीचे प्रकटणे आणि देवाभिमुख प्रेरित वाणीचा उदय याने सुरू होतो; मग सिद्ध केलेल्या घर्मा (उबदार, स्फूर्तिदायक पेय) कडे आपला रथ वळवावा अशी अश्विनांना तातडीची विनंती करतो. सकाळ, मध्यान्ह, दिवस व रात्र अशा सर्व संधिकाळी हे जुळे वैद्य येवोत, आनंद देणारे पेय आणि त्यांचे रक्षण कधीही कमी पडू नये, अशी प्रार्थना आहे. शेवटी त्यांच्या “सदैव नव्या” सहाय्याशी सुसंवाद राखून प्रवास घडावा आणि संपत्ती, वीर्य/शौर्य, व दीर्घकाळ टिकणारे कल्याण प्राप्त व्हावे, अशी याचना करून स्तोत्र समाप्त होते.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) tradition (probable for this Aśvin hymn cluster) | Devata: Aśvinau (primary); Agni and Uṣas as opening powers

Chandas: Jagatī (probable; needs confirmation)

Sukta 77

Sukta 5.77

हे संक्षिप्त अश्विन स्तोत्र उषःकाळी आवाहन करते: दिवस उगवताच उपासकांनी प्रथमच त्या जुळ्या रथस्वारांना हाक मारावी, जेणेकरून ते त्वरेने येऊन शत्रुत्वपूर्ण, “लोभी” शक्ती विधीला अडथळा आणण्यापूर्वी सोमपान करू शकतील. त्यांच्या तेजस्वी रथाचे आणि मनोवेगाने—वाऱ्यासारख्या झपाट्याने—धावून येणाऱ्या सहाय्याचे स्तवन केले आहे; ते भक्ताला संकटापलीकडे नेते असे सांगितले आहे. शेवटी सदैव नूतन संरक्षण, समृद्धी (रयी), वीरशक्ती आणि टिकून राहणारे सौभाग्य यांसाठी प्रार्थना करून स्तोत्र समाप्त होते.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) tradition (probable) | Devata: Aśvinau

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs confirmation)

Sukta 78

Sukta 5.78

हे सूक्त वेगवान दिव्य वैद्य अश्विनौ (नासत्य) यांना सोमअर्पणाकडे विलंब न करता त्वरेने यावे व परावृत्त होऊ नये अशी तातडीची हाक देते. याचा केंद्रबिंदू प्रसूतीतील संरक्षण व यशस्वी प्रसव आहे—योग्य वेळी गर्भद्वार उघडावे, आणि माता व बालक दोघेही जिवंत व अहित न होता बाहेर यावेत अशी प्रार्थना केली आहे. साप्तवध्रीच्या उद्धाराची स्मृती हा प्रसंग अश्विनांच्या उपचारशक्तीला अधिक दृढ करतो.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Ashvins (Nāsatyā)

Chandas: Gāyatrī (probable; short refrain-like structure; verify against metrical count)

Sukta 79

Sukta 5.79

हे सूक्त उषा (प्रभातदेवी) हिला थेट व जिव्हाळ्याने आवाहन करते—यजमान व यज्ञकर्त्यांना जागे करून त्यांना समृद्धी (रायी), बळ आणि योग्य कर्मप्रवृत्तीच्या मार्गावर नेण्याची विनंती करते. उषेचे स्तवन सतत नव्याने प्रकट होणारी, आपल्या तेजात कधीही न चुकणारी अशी केले आहे; तसेच गायकांना व दात्यांना वीरकीर्ती, वेगवान ऊर्जा आणि प्रेरित वाणी देणारी दात्री म्हणून तिचे वर्णन आहे.

10 mantras | Rishi: Syāvāśva Ātreya (traditionally for RV 5.79, Uṣas-hymns of Book 5) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Jagatī (refrain-like address; hymn commonly classified in jagatī/tṛṣṭubh domain—verify per pada count in critical edition)

Sukta 80

Sukta 5.80

ऋग्वेद ५.८० हे उषः (प्रभात) यांचे स्तवन करणारे सूक्त आहे. यात अत्रींचे द्रष्टे उषःला ऋत (विश्व-नियम) यानुसार जग प्रकट करणारी विशाल, अरुण-तेजस्वी शक्ती म्हणून गौरवितात. तिचे प्रकाशाचे शिस्तबद्ध उलगडणे, ‘दिशांना न ढवळता’ मार्गदर्शन करणे, आणि वारंवार परत येऊन जीवन, कर्म व आध्यात्मिक आकांक्षा यांना नवे बळ देणे—हे या सूक्तात उत्सवपूर्वक वर्णिले आहे.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.80) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Jagatī (probable for many verses in RV 5.80; exact metrical scan may vary by pada)

Sukta 81

Sukta 5.81

सवितृला उद्देशून रचलेल्या या लहान स्तोत्रात दैवी प्रेरकाचे स्तवन आहे: तो ऋषींचे मन व अंतर्दृष्टी ‘जोडतो’ (युजतो), यज्ञशक्ती योग्य क्रमाने स्थापन करतो, आणि आपल्या अग्रगामी गतीत सर्व देवांना चालवतो. सवितृ जगांचा मापक आणि सर्व होत जाणाऱ्या विश्वात व्यापून अधिराज्य करणारा सार्वभौम म्हणून गौरविला आहे; कृतीचा अंतर्गत व बाह्य प्रवर्तक म्हणून तो प्राणिमात्रांना सुरक्षितपणे मार्गदर्शन करतो. स्तोत्राचा शेवट सवितृलाच प्रसव (प्रेरणा/प्रवर्तन) याचा एकमेव स्वामी मानून होतो; आणि त्याच्या गतींमध्ये तो पूषन्—मार्गदर्शक पोषक—म्हणून, स्तोम स्वीकारावा अशी विनंती केली जाते.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.81) | Devata: Savitar (Savitṛ)

Chandas: Jagatī (common for RV 5.81; exact scan may vary)

Sukta 82

Sukta 5.82

हे सूक्त दैवी प्रेरक सवितृला उद्देशून केलेली प्रार्थना आहे. तो श्रेष्ठतम पोषण, योग्य गती/मार्गक्रमण आणि शुभ नियती प्रदान करो अशी विनंती आहे; तसेच सवितृच्या वाटप‑सौभाग्यशक्ती म्हणून भगाचे आवाहन केले आहे. सर्व दुरिते (दुरितानि) दूर व्हावीत आणि जे खरेच कल्याणकारी आहे (भद्र) ते उपासकांमध्ये प्रेरित व्हावे अशी मागणी आहे. सूक्तात सवितृचे स्तवन विश्वशक्ती म्हणूनही आहे—जो सर्व प्राणी व जन्मांना प्रकट करतो आणि प्रेरित वाणीच्या द्वारा त्यांना ‘ऐकू येण्यास’ समर्थ करतो.

6 mantras | Devata: Savitṛ (with Bhaga invoked as his power of felicity/distribution)

Sukta 83

Sukta 5.83

हे सूक्त वृष्टीची वैदिक शक्ती असलेल्या पर्जन्याला उद्देशून केलेले उत्कट आवाहन आहे. तो गर्जना करो, जलधारा मुक्त करो आणि पृथ्वीला गर्भवती करो—म्हणजे औषधी वनस्पती व अन्नधान्य उत्पन्न होवो—अशी प्रार्थना यात आहे. पावसाला वनस्पती व मातीमध्ये रोवलेले जीवनबीज मानून, संरक्षण, फलनिष्पत्ती/समृद्धी आणि दुष्काळ व वंध्यत्व यांपलीकडे सुरक्षित पार जाण्याची याचना केली आहे.

10 mantras | Devata: Parjanya

Sukta 84

Sukta 5.84

हे संक्षिप्त अत्रि-सूक्त रात्रीच्या स्तोत्रांनी गौरविल्या जाणाऱ्या वेगवान, भटक्या शक्तीला उद्देशून आहे. ती हिणहिणणाऱ्या युद्धाश्वाप्रमाणे समृद्धी व बळ पुढे ढकलणारी म्हणून स्तुतिली जाते. हा मंत्र एक प्रभावी आवाहन ठरतो: चालती तेजस्विता/वादळ-ऊर्जा (अर्जुनी हे नाव किंवा उपाधी) प्रकट होऊन उपासकाला जोम, गती आणि विजयदायी समृद्धी देओ, असे तो “हाक” देतो.

1 mantras | Rishi: Atri (probable for nearby hymns in Mandala 5; exact attribution for 5.84 requires hymn-level confirmation) | Devata: Uncertain from isolated verse; likely a roaming luminous/storm-related power (possibly Vāta/Marut-associated or a named feminine/epithet ‘Arjunī’)

Chandas: Gāyatrī (verse appears shorter; likely gāyatrī-like rather than triṣṭubh)

Sukta 85

Sukta 5.85

हे सूक्त ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) टिकवून धरणारा सार्वभौम अधिपती म्हणून वरुणाची स्तुती करते. तो आकाश–पृथ्वीचे मापन करणारा आणि सूर्याच्या मार्गांची स्थापना करणारा म्हणून वर्णिला आहे. वरुणाच्या विशाल “माया” (व्यवस्था घडविणारी प्रभावी शक्ती) याविषयीच्या विस्मयापासून हे सूक्त पुढे जाऊन पश्चात्तापपूर्ण प्रार्थनेत परिवर्तित होते—दिसलेल्या व न दिसलेल्या सर्व दोषांचे बंध सैल झाल्यासारखे सुटावेत, आणि उपासक पुन्हा दैवी कृपेत परत यावा.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 attribution; hymn-level confirmation recommended) | Devata: Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 86

Sukta 5.86

हे संक्षिप्त इंद्राग्नी सूक्त इंद्र आणि अग्नी यांना एकत्र आवाहन करते—बळ आणि धर्म्य कृतीच्या स्पर्धांत मर्त्याला आधार देणाऱ्या युग्म शक्ती म्हणून. ते अंतर्गत व बाह्य अडथळे भेदून टाकावेत, गतीच्या “रथांना” योग्य मार्गदर्शन करावे, आणि विधिपूर्वक अर्पिलेल्या हविर्भागामुळे गायकांसाठी व्यापक कीर्ती, संपत्ती व पोषण देणारे टिकाऊ अन्न स्थापन करावे, अशी प्रार्थना आहे.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Indrāgnī hymns in Maṇḍala 5 are within Atri collection) | Devata: Indra-Agni (dual deity)

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables; typical for compact dual-invocations)

Sukta 87

Sukta 5.87

हे सूक्त पर्वतांपासून जन्मलेल्या वादळ-गण असलेल्या मरुतांना शिस्तबद्ध, यज्ञास योग्य अशा संघाप्रमाणे आवाहन करते; त्यांच्या गर्जनाऱ्या सामर्थ्यामुळे तेज, संरक्षण आणि विजयकारी गती प्राप्त होते. त्यांच्या गतिमान शक्तीचा विष्णूच्या व्यापक, पुढे पाऊल टाकत विस्तारत जाणाऱ्या पराक्रमाशी संबंध जोडून, मरुतांनी हाक ऐकावी, यज्ञकर्माचे रक्षण करावे आणि शत्रुत्वपूर्ण नकाराच्या विरोधात उपासकाला अभेद्य व अजेय करावे अशी प्रार्थना करते.

9 mantras | Devata: Maruts (with Vishnu as associated power)

Chandas: Trishtubh (likely; typical for Marut hymns—needs syllable verification)