Sukta 48

Mantra 1

यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥

यज्ञोयज्ञ आणि गिरागिरा करून, दक्षता-वृद्धीसाठी आम्ही अग्नीची स्तुती करतो. अमृत जातवेदस—प्रिय मित्र—याचा आम्ही सतत पुढे पुढे जाहीर गौरव करतो; तो शांती व समन्वय देणारा आहे.

Mantra 2

ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध उत त्राता तनूनाम् ॥

ऊर्जेच्या पुत्राला—अंतःप्रेरित आकांक्षेने—आम्ही हवि अर्पण करू; कारण तोच हव्यदाता आहे. बल-समृद्धींमध्ये तो आमचा अविता होवो, तो आमचा वर्धक होवो, आणि आमच्या तनूंचा (देहांचा) त्राता देखील होवो.

Mantra 3

वृषा ह्यग्ने अजरो महान्विभास्यर्चिषा । अजस्रेण शोचिषा शोशुचच्छुचे सुदीतिभिः सु दीदिहि ॥

हे अग्ने! तू खरोखरच महान, अजर, वृषभ आहेस; आपल्या अर्चिषा (ज्वालेने) तू प्रकाशमान होतोस. आपल्या अजस्र शोचिषा (अखंड तेजाने), हे शुचि, तू अधिकाधिक दहकतोस; आपल्या सुदीतीभिः (उत्तम प्रज्वलनांनी) आमच्यात उत्तम रीतीने दीप्त हो.

Mantra 4

महो देवान्यजसि यक्ष्यानुषक्तव क्रत्वोत दंसना । अर्वाचः सीं कृणुह्यग्नेऽवसे रास्व वाजोत वंस्व ॥

तू महान देवांचे यजन करतोस; आपल्या क्रतु (संकल्पशक्ती) व दंसना (कुशल सामर्थ्य) यांच्या बळावर क्रमाने यक्ष्य (यज्ञ) करून त्यांची उपासना करतोस. हे अग्ने! आमच्या अवस् (सहाय्य)ासाठी त्यांना इकडे वळव; आम्हाला वाज (बल-समृद्धी) दे आणि त्यांनाही आमच्यासाठी जिंकून वश कर.

Mantra 5

यमापो अद्रयो वना गर्भमृतस्य पिप्रति । सहसा यो मथितो जायते नृभिः पृथिव्या अधि सानवि ॥

ज्याला आपः (जल), अद्रयः (दगड), वनानि (अरण्ये) ‘ऋतस्य गर्भ’ (ऋताचा गर्भ) म्हणून पोसतात—तो. जो सहसा (बलाने) मथित झाल्यावर, नृभिः (मानवी शक्तींनी) जन्माला येतो, तो पृथिव्या अधि सानवि (पृथ्वीच्या कटक/शिखर-रेषेवर) उत्पन्न होतो.

Mantra 6

आ यः पप्रौ भानुना रोदसी उभे धूमेन धावते दिवि । तिरस्तमो ददृश ऊर्म्यास्वा श्यावास्वरुषो वृषा श्यावा अरुषो वृषा ॥

जो आपल्या भानु (दीप्ती)ने द्यावा-पृथिवी—दोन्ही भरून टाकतो, जो धूम (धूर) घेऊन दिवि मध्ये वेगाने धावतो—तो तमस् (अंधार) पलीकडे दिसून येतो. उर्म्या (उसळत्या लाटा)मध्ये, श्यावा (काळ्या) प्रवाहांत, अरुष (तांबूस) वृषभ प्रकट होतो—श्यावामध्येच अरुष वृषभ.

Mantra 7

बृहद्भिरग्ने अर्चिभिः शुक्रेण देव शोचिषा । भरद्वाजे समिधानो यविष्ठ्य रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक दीदिहि ॥

हे अग्ने! आपल्या विशाल अर्चिभिः (ज्वाला)ने, हे देव! आपल्या शुक्ल, दिव्य शोचिषा (तेज)ने—भरद्वाजांमध्ये समिध्यमान, हे यविष्ठ (अतियुवा)! आमच्यासाठी रेवन् (समृद्ध) होऊन दीदिहि (प्रकाश). हे शुक्ल (दीप्तिमान), दीदिहि; हे द्युमत् पावक (प्रभामय पवित्रकर्ता), दीदिहि.

Mantra 8

विश्वासां गृहपतिर्विशामसि त्वमग्ने मानुषीणाम् । शतं पूर्भिर्यविष्ठ पाह्यंहसः समेद्धारं शतं हिमाः स्तोतृभ्यो ये च ददति ॥

हे अग्ने! तू सर्व मानुषी विशा (मानव कुलां)चा गृहपति आहेस. हे यविष्ठ! शतं पूर्भिः (शंभर दुर्गांनी) समिद्धार (जो तुला प्रज्वलित करतो) याला अंहसः (वाकडेपणा/पाप) पासून वाचव. शतं हिमाः (शंभर हिवाळे)पर्यंत—स्तोतृभ्यः (गायकां)ना आणि जे दान देतात त्यांनाही रक्षण कर.

Mantra 9

त्वं नश्चित्र ऊत्या वसो राधांसि चोदय । अस्य रायस्त्वमग्ने रथीरसि विदा गाधं तुचे तु नः ॥

हे अग्ने, हे वसो! तुझ्या तेजस्वी ऊतीने (सहाय्याने) आमच्यासाठी राधांसि—सिद्धि-समृद्धी—प्रेरित कर. या रयि (समृद्धि)चा तूच रथी आहेस; आमच्या प्रयत्नासाठी दृढ गाध (घाट/ओलांड) विदा—कठीण प्रवाहात आम्हांस सुरक्षित पार दे.

Mantra 10

पर्षि तोकं तनयं पर्तृभिष्ट्वमदब्धैरप्रयुत्वभिः । अग्ने हेळांसि दैव्या युयोधि नोऽदेवानि ह्वरांसि च ॥

तुझ्या अदब्ध, अप्रयुत (मागे न हटणाऱ्या) रक्षकांनी आमचे तोक (संतान) व तनय (वंश) सुरक्षित पार ने. हे अग्ने, आमच्यापासून दैव्या हेळाः (देवप्रेरित दंड/प्रहार) दूर कर; आणि अदेव (देवविरुद्ध) असलेल्या वक्र ह्वरांसि (कुटिल शत्रुचाली)ही परतवून लाव.

Mantra 11

आ सखायः सबर्दुघां धेनुमजध्वमुप नव्यसा वचः । सृजध्वमनपस्फुराम् ॥

या, सख्यांनो! सबर्दुघा—बलवान दुग्धधारा देणारी—धेनू जुंपा; नित्य-नव्य वचः घेऊन जवळ या. अनपस्फुरा—न डगमगणारी—ती धारा सोडा: प्रेरित वाणीचा अखंड प्रवाह.

Mantra 12

या शर्धाय मारुताय स्वभानवे श्रवोऽमृत्यु धुक्षत । या मृळीके मरुतां तुराणां या सुम्नैरेवयावरी ॥

जी मरुत-गणासाठी, स्वप्रभ (स्वभानु) मरुतांसाठी, मृत्यूवर विजय मिळविणारे यश दुहते; जी वेगवान मरुतांची मृळिका (कृपा) आहे; जी आपल्या सुम्न (कल्याण-आशीर्वादां)द्वारे इच्छित समीपता/आगमन घडविते—ती प्रेरणा-शक्ती (धिषणा) आमच्यात प्रवाहित होवो.

Mantra 13

भरद्वाजायाव धुक्षत द्विता । धेनुं च विश्वदोहसमिषं च विश्वभोजसम् ॥

भरद्वाजासाठी पुन्हा पुन्हा दुहा—ती धेनु जी विश्वदोह (सर्व वर देणारी) आहे, आणि ती इष् (पोषक प्रेरणा/आहुती-रस) जी विश्वभोजस (सर्व शक्तींना पोसणारी) आहे—जेणेकरून साधक सार्वत्रिक दानाने परिपूर्ण होईल.

Mantra 14

तं व इन्द्रं न सुक्रतुं वरुणमिव मायिनम् । अर्यमणं न मन्द्रं सृप्रभोजसं विष्णुं न स्तुष आदिशे ॥

त्यालाच मी तुमच्यासाठी स्तुतीतो—इंद्रासारखा सुक्रतु (दृढ संकल्प) असलेला, वरुणासारखा मायिन् (प्रज्ञामय अधिपती) असलेला; अर्यमणासारखा मन्द्र (आनंदमय) व सृप्रभोजस (उदार पोषण) असलेला; विष्णूसारखा व्यापक व्यवस्था करणारा—त्यालाच मी आदिश (अनुसरणीय मार्गदर्शक) म्हणून स्तवितो.

Mantra 15

त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यनर्वाणं पूषणं सं यथा शता । सं सहस्रा कारिषच्चर्षणिभ्य आँ आविर्गूळ्हा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत् ॥

हे पूषण! मरुत-गणासारखा उग्र, दूरवर निनादणारा, अथक—जसा शेकड्यांनी, जसा सहस्रांनी, लोकांसाठी धन एकत्र करतोस, तसा आमच्यासाठीही वसु (समृद्धी) संचित कर. गूढपणे लपलेले वसु प्रकट कर—सुवेदा (सद्ज्ञानी) आमच्यासाठी खरे वसु प्रकट करो.

Mantra 16

आ मा पूषन्नुप द्रव शंसिषं नु ते अपिकर्ण आघृणे । अघा अर्यो अरातयः ॥

हे पूषण! माझ्याकडे ये; जवळ धावून ये—आता मी तुझे स्तवन करीन, हे अपिकर्ण (सावध/श्रवणशील), हे आघृणे (दीप्तिमान)! आर्य-गतीला विरोध करणारे शत्रुत्वपूर्ण नाकारणारे अघ (दुष्ट) व अराति (वैर) आहेत.

Mantra 17

मा काकम्बीरमुद्वृहो वनस्पतिमशस्तीर्वि हि नीनशः । मोत सूरो अह एवा चन ग्रीवा आदधते वेः ॥

काकम्बीर वृक्ष उपटू नकोस; अशस्ति (कुप्रशंसित/अनिष्ट) शक्ती माणसांना अनेक प्रकारे विखुरतात. ‘सूर’ (वीर) ‘अहा, दिवस आहे’ असे म्हणताही ग्रीवेवर फास (वेः) ठेवू नये; खोट्या स्पष्टतेने कोणतेही जीव बंधनात पडू नयेत.

Mantra 18

दृतेरिव तेऽवृकमस्तु सख्यम् । अच्छिद्रस्य दधन्वतः सुपूर्णस्य दधन्वतः ॥

धृत (स्थिर) जनाच्या मैत्रीप्रमाणे तुझे सख्य अवृक—लांडग्याविना—आणि अखंड असो. जो अछिद्र (अभेद्य) धारण करतो, जो सुपूर्ण (परिपूर्ण-भरलेले) धारण करतो—अशी दृढ संगत आमच्या प्रवासाचे रक्षण करो.

Mantra 19

परो हि मर्त्यैरसि समो देवैरुत श्रिया । अभि ख्यः पूषन्पृतनासु नस्त्वमवा नूनं यथा पुरा ॥

हे पूषन्, तू मर्त्यांच्या मर्यादेपलीकडे आहेस; तू देवांस सम आहेस आणि तुझ्या श्री (दीप्ति)-तही परिपूर्ण आहेस. तुझ्या दर्शन-शक्तीने आम्हांकडे पाहा; रणांत आता आमचे रक्षण कर, जसे तू प्राचीन काळी केलेस.

Mantra 20

वामी वामस्य धूतयः प्रणीतिरस्तु सूनृता । देवस्य वा मरुतो मर्त्यस्य वेजानस्य प्रयज्यवः ॥

हे मरुतो, वाम (आनंद) यांच्या प्रेरक धूती आमच्यासाठी सन्मार्ग-नेतृत्व व सूनृता—सत्य, प्रकाशमय वाणी—असो. ती देव-स्वभावाची असो वा पुढे झेपावणाऱ्या मर्त्याची; हे यज्ञार्ह जनहो, यास दृढ करा.

Mantra 21

सद्यश्चिद्यस्य चर्कृतिः परि द्यां देवो नैति सूर्यः । त्वेषं शवो दधिरे नाम यज्ञियं मरुतो वृत्रहं शवो ज्येष्ठं वृत्रहं शवः ॥

ज्याची घूर्णनशील ऊर्जा सदैव वेगवान आहे—तो देव सूर्य जसा, जो आकाशमंडळाभोवती अखंड परिभ्रमण करतो. मरुतांनी आपल्या अंतःकरणात तीव्र बल व यज्ञास योग्य असे नाव धारण केले आहे—वृत्र-वध करणारी शक्ती; तीच ज्येष्ठ, अग्रगण्य वृत्रहन्-पराक्रम.

Mantra 22

सकृद्ध द्यौरजायत सकृद्भूमिरजायत । पृश्न्या दुग्धं सकृत्पयस्तदन्यो नानु जायते ॥

एकदाच द्यौ (स्वर्ग) उत्पन्न झाला, एकदाच पृथ्वी उत्पन्न झाली. पृश्नीपासून एकदाच पोषण देणारे दूध दुहिले गेले. तो आद्य प्रसव पुन्हा अन्य रूपाने होत नाही—तोच सृष्टीचा अद्वितीय पाया आहे.