Sukta 60
Sukta 6.60
Bharadvāja (Bārhaspatya)
Indrāgnī (with Indra foregrounded as Vṛtra-slayer, Agni as co-power)
Triṣṭubh (probable for RV 6.60 opening; cadence suggests triṣṭubh)
ऋग्वेद ६.६० हे सूक्त इंद्राग्नी या युग्मशक्तीचे आवाहन करते; येथे वृत्रहंता इंद्र अग्रस्थानी आहे आणि यज्ञात त्या विजयाला फलदायी करणारी सहकारी शक्ती म्हणून अग्नी आहे. वेगवान रथसंघांसह येऊन, हविर्भाग स्वीकारून, उपासकात बळ, समृद्धी आणि विजयदायी तेज ओतावे, अशी ही स्तुती त्या द्विवीरांना विनवते. यज्ञाला हे सूक्त संगमबिंदू मानते—दैवी पराक्रम (इंद्र) आणि पवित्र अग्नी/प्रकाश (अग्नी) एकत्र येऊन अडथळे भेदतात आणि वाज (जिंकण्याची शक्ती) वाढवतात.
Mantras
Mantra 1
श्नथद्वृत्रमुत सनोति वाजमिन्द्रा यो अग्नी सहुरी सपर्यात् । इरज्यन्ता वसव्यस्य भूरेः सहस्तमा सहसा वाजयन्ता ॥
तो वृत्राचा भेद करतो आणि वाज (बल-समृद्धी) मिळवतो—अग्नीसमवेत तो इंद्र, त्या दोन पराक्रमी शक्तींनी युक्त, यथाविधी पूजिला जातो. ते विपुल वसव्य (कल्याण-संपदा) मिळविण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत—बलात अतिबलवान, आणि आमच्यात विजयाच्या शक्ती वाढविणारे.
Mantra 2
ता योधिष्टमभि गा इन्द्र नूनमपः स्वरुषसो अग्न ऊळ्हाः । दिशः स्वरुषस इन्द्र चित्रा अपो गा अग्ने युवसे नियुत्वान् ॥
हे इंद्रा, आता त्या प्रकाशमय गायींकडे (गावांकडे) सर्वश्रेष्ठ योद्ध्यासारखा धाव घे; आणि हे अग्ने, स्वः (प्रकाशलोक) मध्ये वर उचलून नेलेल्या उषा व अपः (जलधारा) यांच्याकडे जा. हे इंद्रा, उषेच्या तेजाने दिशांना चित्र-विचित्र प्रकाशमान कर; हे अग्ने, नियुत्वान (रथ-युक्त) होऊन अश्वयुगाने अपः आणि रश्मी यांना युवत्वात प्रवृत्त कर आणि आमच्यात वाढ घडव.
Mantra 3
आ वृत्रहणा वृत्रहभिः शुष्मैरिन्द्र यातं नमोभिरग्ने अर्वाक् । युवं राधोभिरकवेभिरिन्द्राग्ने अस्मे भवतमुत्तमेभिः ॥
हे वृत्रहन् इंद्रा आणि हे वृत्रहन् अग्ने, तुमच्या शुष्म (वीर्य) व विजयशक्तींनी येथे या; नमस्कारयुक्त कर्मांनी, हे अग्ने, आमच्याकडे जवळ या. हे इंद्राग्नी, अचूक व प्रकाशमय राधः (दान) यांनी आमच्यासाठी उत्तमोत्तम सहाय्यक व्हा, आणि श्रेष्ठ पूर्णतांचे दाते व्हा.
Mantra 4
ता हुवे ययोरिदं पप्ने विश्वं पुरा कृतम् । इन्द्राग्नी न मर्धतः ॥
त्या दोघांना मी हाक देतो—ज्यांच्यामुळे हे सर्व जग, पुरातन काळापासून रचलेले, व्यापले गेले व धारण झाले आहे; इंद्र आणि अग्नी कार्यात ना चुकतात, ना थकतात.
Mantra 5
उग्रा विघनिना मृध इन्द्राग्नी हवामहे । ता नो मृळात ईदृशे ॥
उग्र, विघ्न-विनाशक इंद्र आणि अग्नी—आम्ही तुम्हांला आवाहन करतो. या आमच्या अवस्थेत, या गरजेत, आम्हांवर कृपा करा.
Mantra 6
हतो वृत्राण्यार्या हतो दासानि सत्पती । हतो विश्वा अप द्विषः ॥
सत्पती—सत्यपथाचे स्वामी—त्या दोघांच्या द्वारा वृत्ररूप अडथळा आणणाऱ्या शक्ती हत होतात; दासरूप तमसिक बळे हत होतात; सर्व द्वेष हत होऊन दूर फेकले जातात.
Mantra 7
इन्द्राग्नी युवामिमेऽभि स्तोमा अनूषत । पिबतं शम्भुवा सुतम् ॥
हे इंद्रा–अग्नी, हे स्तोत्र तुमच्याकडे अभिमुख होऊन निनादले आहेत. शंभु—कल्याणकारी—तुमच्यासाठी पिळलेला सोम प्या.
Mantra 8
या वां सन्ति पुरुस्पृहो नियुतो दाशुषे नरा । इन्द्राग्नी ताभिरा गतम् ॥
हे नरो—इंद्रा व अग्नी! दात्यासाठी तुमच्या ज्या अनेकांना अभिलषित, उत्सुकतेने जुळविलेल्या नियुता (रथशक्ती) आहेत—त्यांच्यासह आमच्याकडे या.
Mantra 9
ताभिरा गच्छतं नरोपेदं सवनं सुतम् । इन्द्राग्नी सोमपीतये ॥
हे नरो! त्या नियुतांसह येथे या—या सवनातील पिळलेल्या सोमाजवळ; हे इंद्राग्नी, सोमपानासाठी.
Mantra 10
तमीळिष्व यो अर्चिषा वना विश्वा परिष्वजत् । कृष्णा कृणोति जिह्वया ॥
त्याची स्तुती करा—जो आपल्या ज्वाळेने सर्व वने आलिंगित करतो; जो आपल्या जिह्वेने कृष्ण (अंधार) कर्मासाठी प्रकाशमान करतो.
Mantra 11
य इद्ध आविवासति सुम्नमिन्द्रस्य मर्त्यः । द्युम्नाय सुतरा अपः ॥
अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर, इंद्राच्या सुम्न (अनुग्रह) प्राप्तीसाठी जो मर्त्य सेवा करतो—तो द्युम्न (दीप्तिमय विजय) कडे सुरक्षितपणे नेणाऱ्या धारांचा/आपःचा लाभ मिळवतो.
Mantra 12
ता नो वाजवतीरिष आशून्पिपृतमर्वतः । इन्द्रमग्निं च वोळ्हवे ॥
त्या वाजवती इषाः आमच्यासाठी वेगवान अश्वांना बलसमृद्ध प्रेरणांनी परिपूर्ण करो; ते इंद्र व अग्नी यांना वहन करून, आमच्या कर्मातील नेते म्हणून त्यांना समीप आणो.
Mantra 13
उभा वामिन्द्राग्नी आहुवध्या उभा राधसः सह मादयध्यै । उभा दाताराविषां रयीणामुभा वाजस्य सातये हुवे वाम् ॥
हे इंद्रा-अग्नी, तुम्ही दोघेही आह्वानयोग्य आहात; राधसः (समृद्धी) मध्ये एकत्र आनंदित व्हावे म्हणून मी तुम्हा दोघांना हाक देतो. तुम्ही दोघेही इषाः (प्रेरणा) व रयीः (अंतरंग धन) यांचे दाते; वाज (विजयी बलाची परिपूर्णता) मिळविण्यासाठी मी तुम्हा दोघांचे आह्वान करतो.
Mantra 14
आ नो गव्येभिरश्व्यैर्वसव्यैरुप गच्छतम् । सखायौ देवौ सख्याय शम्भुवेन्द्राग्नी ता हवामहे ॥
दीप्तिमान् गव्य (गोधन) घेऊन, अश्व्य (अश्वबल) घेऊन, आणि वसव्य (समृद्ध धन-वैभव) घेऊन आमच्याकडे या; जवळ या. हे देव-सखा, सख्यासाठी आणि शम्भु (कल्याण, शांती-आनंद) प्राप्तीसाठी—हे इन्द्रा-अग्नी, तुम्हा दोघांना आम्ही हाक देतो.
Mantra 15
इन्द्राग्नी शृणुतं हवं यजमानस्य सुन्वतः । वीतं हव्यान्या गतं पिबतं सोम्यं मधु ॥
हे इन्द्रा-अग्नी, सोम पिळणाऱ्या यजमानाचा हाक ऐका. हव्य स्वीकारून इथे या; सोम्य मधु—सोमाचा मधुर रस—प्या.
Frequently Asked Questions
Indrāgnī is the paired deity Indra and Agni addressed together. Indra leads as the breaker of obstruction (Vṛtra-slayer), while Agni supports as the sacrificial fire that carries offerings and awakens luminous power.
The hymn seeks victory over obstacles, increase of strength (vāja), and prosperity for the worshipper. It asks Indra-and-Agni to come to the sacrifice, accept the offerings, and empower the sacrificer.
Because this sukta fits Soma-pressing worship: the gods are invited to drink the Soma (somya madhu). In Vedic symbolism, Soma is delight and clarity that becomes strength when received by the gods and returned as blessing to the devotee.
Ask anything about Sukta 60 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.