Rig Veda Sukta 3
Mandala 6Sukta 38 Mantras

Sukta 3

Sukta 6.3

Rishi

Bharadvāja Bārhaspatya

Devata

Agni (with Mitra-Varuṇa invoked as allied powers)

Chandas

Trishtubh (probable; verify)

हे सूक्त ऋत (विश्वव्यवस्थेचे सत्य) याचा रक्षक आणि त्याचे मूर्त रूप म्हणून अग्नीची स्तुती करते. तो साधकाला “विस्तीर्ण प्रकाशा”कडे नेणारी शक्ती आहे आणि मर्त्याला संकुचित करणाऱ्या संकटांपासून वाचवतो. अग्नीला रात्री पक्ष्यासारखा वेगाने जाणारा, तेजस्वी बल म्हणून, तसेच स्तोत्रांनी समर्थित झालेली वीजेसारखी दीप्ती म्हणूनही गौरविले आहे. मित्र–वरुण यांच्या सहकार्याने तो व्यवस्था व सुरक्षितता टिकवून धरतो.

Mantras

Mantra 1

अग्ने स क्षेषदृतपा ऋतेजा उरु ज्योतिर्नशते देवयुष्टे । यं त्वं मित्रेण वरुणः सजोषा देव पासि त्यजसा मर्तमंहः ॥

हे अग्ने! तो पुरुष समृद्ध होतो—ऋतपा, ऋतेजा (ऋतापासून उत्पन्न तेज असलेला)—जो देव-प्रिय मार्गात विशाल ज्योतीला प्राप्त होतो. ज्याचे, हे देव, तू मित्र व वरुण यांच्यासह एकभावाने, आपल्या विजयी तेज/बलाने रक्षण करतोस—तो मर्त्य अंहस् (संकुचन, क्लेश) यापासून वाचतो.

Mantra 2

ईजे यज्ञेभिः शशमे शमीभिॠधद्वारायाग्नये ददाश । एवा चन तं यशसामजुष्टिर्नांहो मर्तं नशते न प्रदृप्तिः ॥

त्याने यज्ञांनी इज्या केली; शमी (शांतिदायक) स्तुती/स्वरांनी तो शांत झाला; ‘विस्तारणाऱ्या द्वारां’चा अग्नी याला दान दिले. म्हणून यशस्वी शक्तींची अजुष्टि (अस्वीकृती) त्या मर्त्यापर्यंत पोहोचत नाही—ना अंहस् (संकुचन), ना प्रदृप्ती (अहंकारी उन्माद).

Mantra 3

सूरो न यस्य दृशतिररेपा भीमा यदेति शुचतस्त आ धीः । हेषस्वतः शुरुधो नायमक्तोः कुत्रा चिद्रण्वो वसतिर्वनेजाः ॥

सूर्यासारखी त्याची दृष्टी निर्मळ, अरेपस् (कलंक-रहित) आहे; तो आपल्या शुचि-ज्वालेच्या पवित्रतेत पुढे जातो तेव्हा त्याची धीः (विचार-शक्ती) भीषण होते. गर्जणारा, आवरणे कठीण—तो रात्रौ विसावत नाही; या वनेजा (वनात जन्मलेल्या) शक्तीचे रम्य निवासस्थान तरी कुठे आहे?

Mantra 4

तिग्मं चिदेम महि वर्पो अस्य भसदश्वो न यमसान आसा । विजेहमानः परशुर्न जिह्वां द्रविर्न द्रावयति दारु धक्षत् ॥

तीक्ष्णच आहे त्याचा आघात, महान आहे त्याचे रूप; तोंड ताणून जुव्यात ओढल्या जाणाऱ्या अश्वाप्रमाणे तो धापा टाकतो. चालत्या परशु (कुऱ्हाडी)सारखी तो जिह्वा चाबकासारखी फटकारतो; द्रावक (गलविणारा) जसा वितळवितो तसा तो वितळवितो—त्याने लाकूड दग्ध केले.

Mantra 5

स इदस्तेव प्रति धादसिष्यञ्छिशीत तेजोऽयसो न धाराम् । चित्रध्रजतिररतिर्यो अक्तोर्वेर्न द्रुषद्वा रघुपत्मजंहाः ॥

ध्येयासमोर उभा राहिलेल्यासारखा तो स्वतःला स्थिर करतो; अयस (लोखंड) धारेसारखी आपली तेजस्विता तो धारदार करतो. चित्रध्वजासारख्या दीप्त प्रवाहाने, अथक, रात्री तो काष्ठावर पक्ष्यासारखा फिरतो—शीघ्र-पंख, त्वरित-पद, वेगवान.

Mantra 6

स ईं रेभो न प्रति वस्त उस्राः शोचिषा रारपीति मित्रमहाः । नक्तं य ईमरुषो यो दिवा नॄनमर्त्यो अरुषो यो दिवा नॄन् ॥

रेभ (कुशल स्तोत्रगायक) जसा, तसा तो उषांच्या प्रकाशात स्वतःला आवृत करतो; आपल्या शोचिषा (ज्वाला)ने तो मित्रस्वरूप दिवसांना निनादित करतो. जो रात्री अरुष (रक्तवर्ण) आहे, आणि जो दिवसा मनुष्यांना मार्गदर्शित करतो—अमर्त्य; तोच अरुष जो दिवसा मनुष्यांना मार्गदर्शित करतो.

Mantra 7

दिवो न यस्य विधतो नवीनोद्वृषा रुक्ष ओषधीषु नूनोत् । घृणा न यो ध्रजसा पत्मना यन्ना रोदसी वसुना दं सुपत्नी ॥

ज्याची नित्य-नवीन दीप्ती विधत (उपासक) याला—जणू द्यौ (स्वर्ग) प्रमाणे—नवसंजीवित करते; तो वृषभ (अग्नी), तेजस्वी, आपली शक्ती औषधी/वनस्पतींमध्ये प्रवाहित करतो. घृतासारख्या उष्ण प्रभेसारखा तो ध्रजस् (ज्वलन) सहित वेगाने धावतो; तो दोन रोदसी (द्यावा-पृथिवी) कडे, वसु (समृद्धी) घेऊन, जणू आपल्या गृहात—सुपत्नी (सुसंयुक्त) त्या दोन शक्तींमध्ये—येऊन पोहोचतो.

Mantra 8

धायोभिर्वा यो युज्येभिरर्कैर्विद्युन्न दविद्योत्स्वेभिः शुष्मैः । शर्धो वा यो मरुतां ततक्ष ऋभुर्न त्वेषो रभसानो अद्यौत् ॥

धायोभिः (धारणशक्तींनी) आणि युज्येभिः अर्कैः (युक्त स्तोत्रऋचांनी) तो आपल्या शुष्म (पराक्रम) सह विद्युत्‌सारखा चमकतो; किंवा त्याने मरुतांच्या शर्ध (दल) घडविले असो—ऋभूसारखा तीक्ष्ण व वेगवान, तो आज दीप्त झाला आहे.

Frequently Asked Questions

It teaches that Agni, aligned with ṛta (truth and cosmic order), leads the devotee to a broad, clear “light” and protects the person from distress and narrowing fear.

Mitra–Varuṇa represent moral and cosmic order; the hymn shows Agni working in harmony with them so protection is not just power, but power guided by truth and right law.

As a bright, sharp, fast-moving fire—active even in the night—who can flash like lightning and who carries prayers and offerings while guarding the worshipper.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App