Opening the text

Sukta 6.67
Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.67 Mitra-Varuṇa hymn)
Mitra-Varuṇa
Triṣṭubh (standard for many 6th maṇḍala hymns; probable here)
हे सूक्त मित्र व वरुण यांची ऋत (सत्य/विश्वव्यवस्था) यांचे सर्वोच्च धारक म्हणून स्तुती करते. ते लोकांना “लगाम” जसे एकत्र बांधते तसे एकत्र बांधून ठेवतात, तसेच सार्वभौमत्व, काळाचा प्रवाह आणि द्यावा-पृथ्वीची स्थिरता टिकवतात, असे सांगते. त्यांच्या अचूक व अखंड संरक्षणाची, सुव्यवस्थित शासनाची आणि जीवनाच्या संघर्षात तेजस्वी शक्तींना विजयपूर्वक पुढे नेण्याची प्रार्थना करते. एकूणच, हे सामाजिक ऐक्य, योग्य राज्यकारभार आणि सत्याशी अंतःकरणाचा समन्वय यांसाठीचे आवाहन आहे.
Mantra 1
विश्वेषां वः सतां ज्येष्ठतमा गीर्भिर्मित्रावरुणा वावृधध्यै । सं या रश्मेव यमतुर्यमिष्ठा द्वा जनाँ असमा बाहुभिः स्वैः ॥
हे मित्रा-वरुणा! सत्यवानांमध्ये तुम्ही सर्वांत ज्येष्ठ-प्राचीन आहात; आमच्या प्रेरित गीर्भिः (स्तुतीवाणी) द्वारे आम्ही तुम्हांला वाढवू इच्छितो. तुम्ही दोघे अतुल; तुमच्या स्वतःच्या प्रबळ बाहूंनी लगामासारखे दोन जनांना (प्रजांना) एकत्र बांधून धारण करता.
Mantra 2
इयं मद्वां प्र स्तृणीते मनीषोप प्रिया नमसा बर्हिरच्छ । यन्तं नो मित्रावरुणावधृष्टं छर्दिर्यद्वां वरूथ्यं सुदानू ॥
ही आमची मद्वती मनीषा नमस्कारासह तुमच्या आगमनासाठी प्रिय बर्हि (यज्ञासन) पसरते. हे मित्रा-वरुणा! आमच्याकडे अवध्य, अनाक्रांत होऊन या; हे सुदानू! तुमचे वरूथ्य छर्दि—रक्षणकारी आश्रय—आमचे आवरण व शांती ठरो.
Mantra 3
आ यातं मित्रावरुणा सुशस्त्युप प्रिया नमसा हूयमाना । सं यावप्नःस्थो अपसेव जनाञ्छ्रुधीयतश्चिद्यतथो महित्वा ॥
हे मित्र-वरुणा! सु-शस्ति (उत्तम स्तुती)कडे या—प्रिय हेतूसाठी नमस्कारासह आह्वानिलेले तुम्ही. तुम्ही कर्म-सिद्धीत स्थित आहात; प्रभावी अपस् (कार्य-शक्ती)प्रमाणे जनांना एकत्र करता; आणि आपल्या महिम्याने खालून हाक देणाऱ्यांचेही ऐकता.
Mantra 4
अश्वा न या वाजिना पूतबन्धू ऋता यद्गर्भमदितिर्भरध्यै । प्र या महि महान्ता जायमाना घोरा मर्ताय रिपवे नि दीधः ॥
वेगवान अश्वांसारखे, हे दोघांनो—पवित्र बंध असलेले—जेव्हा अदिती ऋताचा गर्भ धारण करून तो प्रकट करण्यास प्रवृत्त होते. जन्मात तुम्ही महान व विशाल; शत्रुरूप मर्त्यासाठी तुम्ही घोर होता—त्याला खाली दाबता.
Mantra 5
विश्वे यद्वां मंहना मन्दमानाः क्षत्रं देवासो अदधुः सजोषाः । परि यद्भूथो रोदसी चिदुर्वी सन्ति स्पशो अदब्धासो अमूराः ॥
जेव्हा सर्व देव तुमच्या महिमेत आनंदित होऊन, एकत्रितपणे तुमचे क्षत्र (सार्वभौम प्रभुत्व) स्थापन करतात—तेव्हा, जरी तुम्ही विस्तीर्ण रोदसी (दोन लोक) परितः व्यापून असता—तुमचे स्पश (पहरेकरी/निरीक्षक) आहेत: अदब्ध (अफसव न होणारे), अमूर (अडिग), जे ऋत-व्यवस्थेचे रक्षण करतात.
Mantra 6
ता हि क्षत्रं धारयेथे अनु द्यून्दृंहेथे सानुमुपमादिव द्योः । दृळ्हो नक्षत्र उत विश्वदेवो भूमिमातान्द्यां धासिनायोः ॥
कारण तुम्ही दोघेही क्षत्र-शक्ती धारण करता आणि दिवसांना दृढ करता; द्यौःच्या मापासारखा शिखरभाग स्थिर करता. दृढ नक्षत्र आणि विश्वदेव—तुमच्या स्थापक सामर्थ्याने—पृथ्वी व द्युलोक धारण करतात.
Mantra 7
ता विग्रं धैथे जठरं पृणध्या आ यत्सद्म सभृतयः पृणन्ति । न मृष्यन्ते युवतयोऽवाता वि यत्पयो विश्वजिन्वा भरन्ते ॥
तुम्ही दोघेही विशाल जठर तृप्तीसाठी भरता, जेव्हा एकत्र आलेले जन गृह भरून टाकतात. वाऱ्याने अघातित युवती चुकत नाहीत; जेव्हा त्या विश्वाला पोसणारे दूध आणून वाटतात.
Mantra 8
ता जिह्वया सदमेदं सुमेधा आ यद्वां सत्यो अरतिॠते भूत् । तद्वां महित्वं घृतान्नावस्तु युवं दाशुषे वि चयिष्टमंहः ॥
ऋत-वाणीच्या जिभेने, हे सुमेधा, आम्ही हे तुम्हांला सतत अर्पित करतो—जेव्हा ऋतापासून दूर असत्य-अव्यवस्था उभी राहते. तुमचे महत्त्व आम्हांला घृत-आहार होवो; तुम्ही दोघे दाशुष (दाता) याच्यासाठी दुःख छाननी करून दूर करा.
Mantra 9
प्र यद्वां मित्रावरुणा स्पूर्धन्प्रिया धाम युवधिता मिनन्ति । न ये देवास ओहसा न मर्ता अयज्ञसाचो अप्यो न पुत्राः ॥
हे मित्रा-वरुणा! जेव्हा तुमची प्रिय धामे—चेतनेची आसने—श्रेष्ठ स्पर्धेने प्रेरित होऊन प्रवृत्त होतात, तेव्हा त्यांना ना देव आपल्या ओजाने, ना मर्त्य कमी करू शकतात. जे यज्ञविहीन मार्गाने चालतात ते तुम्हांपर्यंत पोहोचत नाहीत—जसे गुप्त गृहात प्रवेश नसलेले पुत्र.
Mantra 10
वि यद्वाचं कीस्तासो भरन्ते शंसन्ति के चिन्निविदो मनानाः । आद्वां ब्रवाम सत्यान्युक्था नकिर्देवेभिर्यतथो महित्वा ॥
जेव्हा कीर्तिगायक वाणीचा विस्तार करतात आणि काही मननशील जन ‘निविद्’ (आह्वान-वाक्य) उच्चारतात, तेव्हा आम्ही तुम्हांला सत्य ‘उक्थ’ (स्तुति-वचन) बोलतो. देवांमध्ये कोणीही तुमच्या महत्त्वाला पोहोचत नाही.
Mantra 11
अवोरित्था वां छर्दिषो अभिष्टौ युवोर्मित्रावरुणावस्कृधोयु । अनु यद्गावः स्फुरानृजिप्यं धृष्णुं यद्रणे वृषणं युनजन् ॥
अशा रीतीने, हे मित्रा-वरुणा! आम्ही तुमची रक्षा आणि ‘छर्दिस्’ (आश्रय/आवरण) यांची याचना करतो—सहाय्यात अच्युत. जेव्हा प्रकाशकिरणे अनुकरण करतात आणि सत्तेच्या रणांगणात सरळगामी, वेगवान, विजयशील वृषभ-बल योजित करतात.
They are paired Āditya deities who protect truth (ṛta). Mitra supports harmony and agreements, while Varuṇa safeguards moral law and restraint; together they govern and protect.
It means they guide and hold society together the way a rein controls and directs a horse—keeping people aligned with order, cooperation, and right conduct.
Protection and stable order: the hymn asks Mitra-Varuṇa to uphold right rule, keep life’s rhythms steady, and give shelter and unfailing help amid struggles.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.