
Sukta 6.57
Bharadvāja
Indra and Pūṣan (dual invocation)
Gāyatrī (likely, given brevity; exact confirmation requires syllable count)
हे लघु सूक्त इंद्र आणि पूषण यांना एकत्र स्नेही सहकारी म्हणून आवाहन करते; ते स्वस्ति (सुरक्षित कल्याण) आणि वाजसाती (बळ, समृद्धी व यशप्राप्ती) सुनिश्चित करतात. ऋताच्या अधीन इंद्राने महान जलांचा विमोचन करून त्यांना पुढे नेले, ही आठवण करून देत, पूषण मार्गदर्शक म्हणून सोबत असल्याचे सांगते. शेवटी, सारथी जसा लगाम आवळतो तसा पूषणाला “उत्तेजित” करून प्रवास सरळ व सुरक्षित व्हावा, असा निष्कर्ष देते.
Mantra 1
इन्द्रा नु पूषणा वयं सख्याय स्वस्तये । हुवेम वाजसातये ॥
हे इंद्रा आणि पूषन्! आता आम्ही तुम्हांला सख्यभावासाठी, स्वस्ति-कल्याणासाठी, आणि वाज-प्राप्तीसाठी (बल-समृद्धीसाठी) आवाहन करतो.
Mantra 2
सोममन्य उपासदत्पातवे चम्वोः सुतम् । करम्भमन्य इच्छति ॥
कोणी सोमाजवळ येतो—चमू (पात्र) मधील पिळलेला सोम पिण्यासाठी; आणि कोणी करम्भाची इच्छा धरतो. आपल्या आतल्या गती अशा भिन्न आहेत—काही आनंद-रसाकडे, काही मिश्र पोषणाकडे.
Mantra 3
अजा अन्यस्य वह्नयो हरी अन्यस्य सम्भृता । ताभ्यां वृत्राणि जिघ्नते ॥
अजा (अयोजन-शक्ती) एका देवशक्तीच्या आहेत; आणि हरी—दीप्त ऊर्जेचे दोन अश्व—दुसऱ्या शक्तीसाठी सज्ज आहेत. या दोघांच्या बळावरच वृत्राणि (अवरोधक आवरणे) पराभूत होतात.
Mantra 4
यदिन्द्रो अनयद्रितो महीरपो वृषन्तमः । तत्र पूषाभवत्सचा ॥
वर्षणात परम सामर्थ्यवान इंद्राने ऋताच्या विधानाने महती जलधारा पुढे नेल्या, तेव्हा तेथे पूषन् त्याच्यासह होता—सहचर होऊन, त्या गतीला योग्य मार्गांत प्रवृत्त करणारा.
Mantra 5
तां पूष्णः सुमतिं वयं वृक्षस्य प्र वयामिव । इन्द्रस्य चा रभामहे ॥
पूषन्ची ती सुमति—प्रकाशमय सम्यक्-बुद्धी—आम्ही दृढपणे धरीत राहू, जशी कोणी पसरलेल्या वृक्षाच्या बळकट आधाराला धरतो; आणि इंद्राचे बळही आम्ही प्राप्त करू.
Mantra 6
उत्पूषणं युवामहेऽभीशूँरिव सारथिः । मह्या इन्द्रं स्वस्तये ॥
आम्ही पूषन्ला उर्ध्वगामी जागृत करतो, जसा सारथी लगाम घट्ट करतो; आणि आमच्या व्यापक स्वस्त्याकरिता इंद्रालाही (उद्बोधित करतो)—जेणेकरून यात्रा सरळ व सुरक्षित होईल.
Indra provides the power to overcome obstacles and win abundance, while Pūṣan protects the path and keeps movement in the right direction. Together they represent strength plus guidance, leading to svasti (safe well-being).
Svasti means safe welfare—protection, auspiciousness, and a smooth course free from harm. In this hymn it is both outer safety (life and travel) and inner steadiness of direction.
It suggests controlled, well-guided movement. Pūṣan is invoked to keep the ‘reins’ of one’s journey—outer or inner—steady, while Indra is called to supply the force that carries one forward successfully.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.