Sukta 16

Mantra 1

त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषां हितः । देवेभिर्मानुषे जने ॥

हे अग्ने, तू सर्व यज्ञांचा होता आहेस, हितासाठी नियुक्त. देवांसह तू मनुष्यजनात आपले स्थान अधिष्ठित करतोस.

Mantra 2

स नो मन्द्राभिरध्वरे जिह्वाभिर्यजा महः । आ देवान्वक्षि यक्षि च ॥

हे महाबल अग्ने! आमच्यासाठी अध्वर-यात्रा यज्ञात तुझ्या आनंदमय जिह्वांनी यजन कर; देवांना येथे आण, आणि येथेच त्यांचेही यक्ष (पूजन) कर.

Mantra 3

वेत्था हि वेधो अध्वनः पथश्च देवाञ्जसा । अग्ने यज्ञेषु सुक्रतो ॥

हे वेधस् (ज्ञाता)! तू अध्वनाचे मार्ग व पथ, आणि देवांनाही ऋजुतेने (सरळपणाने) जाणतोस; हे सुक्रतु अग्ने! यज्ञांत.

Mantra 4

त्वामीळे अध द्विता भरतो वाजिभिः शुनम् । ईजे यज्ञेषु यज्ञियम् ॥

मी तुला पुन्हा पुन्हा स्तवितो; भरत (वंशज) वाज/बलांसह शुनम् (कल्याण) प्राप्त करतो. तो यज्ञांत यज्ञिय (यज्ञास योग्य) याचे ईजे (पूजन) करतो.

Mantra 5

त्वमिमा वार्या पुरु दिवोदासाय सुन्वते । भरद्वाजाय दाशुषे ॥

हे अग्ने, सोम पिळणाऱ्या दिवोदासासाठी आणि हवि अर्पण करणाऱ्या भरद्वाजासाठी—तू हे अनेक वरणीय वर, हे कल्याणकारी सामर्थ्य प्रकट कर.

Mantra 6

त्वं दूतो अमर्त्य आ वहा दैव्यं जनम् । शृण्वन्विप्रस्य सुष्टुतिम् ॥

तू अमर्त्य दूत आहेस; दैवी जनांना इथे आण. विप्राची सु-स्तुती ऐकत त्यांना आमच्या यज्ञात प्रवृत्त कर.

Mantra 7

त्वामग्ने स्वाध्यो मर्तासो देववीतये । यज्ञेषु देवमीळते ॥

हे अग्ने, स्वाध्य (संयमी) मर्त्य जन देववीतीसाठी यज्ञांत तुला प्रज्वलित करतात आणि देवस्वरूप म्हणून तुझी स्तुती करतात.

Mantra 8

तव प्र यक्षि संदृशमुत क्रतुं सुदानवः । विश्वे जुषन्त कामिनः ॥

हे सुदानवो, तुमची स्पष्ट-दृष्टी (संदृश) आणि कार्यसाधक संकल्पशक्ती (क्रतु) प्रकट होवो; सत्य-परिपूर्तीची कामना करणारे सर्व उदार दाते त्यांत आनंद मानोत, आणि तुमच्या ज्वालेने समरस होवोत.

Mantra 9

त्वं होता मनुर्हितो वह्निरासा विदुष्टरः । अग्ने यक्षि दिवो विशः ॥

तू मनूने स्थापिलेला होतृ आहेस; तू वह्नि आहेस—अतिविदुष् मार्गदर्शक. हे अग्ने, दिव्य लोकांच्या विशःसाठी यज्ञ कर; दीप्त शक्तींना आमच्या ऋत-नियमित जीवनात आण.

Mantra 10

अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बर्हिषि ॥

हे अग्ने, वीतये—देव-सहभागासाठी—इथे ये; स्तुत होऊन, हव्यदाता म्हणून ये. होतृ होऊन बर्हिषि वर बस; आमच्या सज्ज चेतनेत स्थिर हो.

Mantra 11

तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्य ॥

हे अङ्गिरस्, आम्ही समिधा व घृत-आहुतीने तुला वाढवितो. हे यविष्ठ (अतिनव), विशाल ज्वाळेने प्रज्वलित हो.

Mantra 12

स नः पृथु श्रवाय्यमच्छा देव विवाससि । बृहदग्ने सुवीर्यम् ॥

हे देव, आम्हाला विस्तीर्ण व श्रवणीय यशाकडे—त्या निर्मळ ध्येयाकडे—ने. हे अग्नि, आम्हाला महान सुवीर्य (वीरबल) प्रदान कर.

Mantra 13

त्वामग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत । मूर्ध्नो विश्वस्य वाघतः ॥

हे अग्नि, अथर्वाने तुला पुष्कर-सरोवरातून मंथन करून बाहेर काढले—समस्त वाघत (यजमान/स्तोता) यांच्या मस्तक-शिखरातून.

Mantra 14

तमु त्वा दध्यङ्ङृषिः पुत्र ईधे अथर्वणः । वृत्रहणं पुरंदरम् ॥

त्यालाच—अथर्वणाचा पुत्र दध्यङ् ऋषी—तुला प्रज्वलित करतो: वृत्रहन्, पुरंदर, अडथळ्यांचा संहारक व दुर्गभेदक (अग्नी).

Mantra 15

तमु त्वा पाथ्यो वृषा समीधे दस्युहन्तमम् । धनंजयं रणेरणे ॥

हे अग्नी, पथाचा वृषभा, मी तुला सम्यक् प्रज्वलित करतो—दस्युहन्तम, तमो-आवरण करणाऱ्यांचा परम संहारक; रणोरणी धनंजय, धनविजयी।

Mantra 16

एह्यू षु ब्रवाणि तेऽग्न इत्थेतरा गिरः । एभिर्वर्धास इन्दुभिः ॥

इकडे ये, हे अग्नी; मी तुला अशा रीतीने ही इतर स्तुतिवचने बोलेन. या इन्दु-रसांनी तू वाढ पावतोस.

Mantra 17

यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् । तत्रा सदः कृणवसे ॥

जिथे कुठे आणि जसेही तू आपले मन व उच्चतर दक्षता (दक्षम्) स्थापन करतोस, तिथेच तू आसन घडवितोस—तिथेच आमच्यात आपला निवास दृढ करतोस.

Mantra 18

नहि ते पूर्तमक्षिपद्भुवन्नेमानां वसो । अथा दुवो वनवसे ॥

हे वसू, यांच्यामध्ये तुझी परिपूर्णता ना खाली पाडली जाते, ना कमी होते; म्हणून आम्ही तुझ्या कृपेचे व सेवादानाचे (दुवः) वरदान मागतो.

Mantra 19

आग्निरगामि भारतो वृत्रहा पुरुचेतनः । दिवोदासस्य सत्पतिः ॥

अग्नी आला आहे—भरताचा तेजस्वी ज्वाळा, वृत्रहंता, बहुचेतन; दिवोदासाचा सत्पती—सत्य अधिपती.

Mantra 20

स हि विश्वाति पार्थिवा रयिं दाशन्महित्वना । वन्वन्नवातो अस्तृतः ॥

तोच, सर्व पार्थिव मापांपलीकडे जाऊन, आपल्या महिम्याने (उपासकाला) रयि—समृद्धी/आध्यात्मिक धन—दान करतो; पुढे पुढे जिंकत जाणारा, प्रतिकूल वाऱ्यांनीही न ढळणारा, आणि न विखुरणारा.

Mantra 21

स प्रत्नवन्नवीयसाग्ने द्युम्नेन संयता । बृहत्ततन्थ भानुना ॥

हे अग्नि, तू प्राचीन असूनही नित्य नवा आहेस; तुझ्या तेजस्वी द्युम्नाच्या संचित शक्तीने, तुझ्या भानु—किरण-प्रभेने—तू त्या बृहत् (महाविस्तार)ाला पसरवितोस.

Mantra 22

प्र वः सखायो अग्नये स्तोमं यज्ञं च धृष्णुया । अर्च गाय च वेधसे ॥

पुढे या, हे सख्यांनो! अग्नीसाठी स्तोम आणि यज्ञ धृष्णु—धैर्यवान—ऊर्जेने अर्पण करा; वेधस्—विधाता/ज्ञानी—यासाठी अर्चना करा, गा आणि जप करा.

Mantra 23

स हि यो मानुषा युगा सीदद्धोता कविक्रतुः । दूतश्च हव्यवाहनः ॥

तोच आहे जो मानवी युगांमधून आह्वान करणारा होता म्हणून आसनस्थ असतो—कवि-क्रतु, ऋषिसंकल्प-शक्तियुक्त। तोच दूतही आहे, हव्य-वाहन, जो देवांपर्यंत हवि पोहोचवितो।

Mantra 24

ता राजाना शुचिव्रतादित्यान्मारुतं गणम् । वसो यक्षीह रोदसी ॥

हे वसु (अग्ने), शुचि-व्रतधारी त्या दोन राजांसाठी—आदित्यांस व मरुत-गणासाठी—इथे यज्ञ कर; आणि हवित द्यावा-पृथिवी, त्या दोन्ही रोदसींना समीप आण।

Mantra 25

वस्वी ते अग्ने संदृष्टिरिषयते मर्त्याय । ऊर्जो नपादमृतस्य ॥

हे अग्ने, तुझी वस्वी—समृद्ध व दीप्त—दृष्टी मर्त्यासाठी पुढे झेपावते; हे ऊर्जो नपात, अमृत-बलाचा पुत्र।

Mantra 26

क्रत्वा दा अस्तु श्रेष्ठोऽद्य त्वा वन्वन्त्सुरेक्णाः । मर्त आनाश सुवृक्तिम् ॥

आज क्रतु (विवेक-शक्ती) यांच्या बळावर दाता श्रेष्ठ ठरो; सुयज्ञ-पथाने तुला शोधणारा मर्त्य सु-वृक्ति—सु-रचित प्रकाशमय वाणी—प्राप्त करो.

Mantra 27

ते ते अग्ने त्वोता इषयन्तो विश्वमायुः । तरन्तो अर्यो अरातीर्वन्वन्तो अर्यो अरातीः ॥

हे अग्ने, ज्यांना तू सहाय्यक आहेस ते प्रेरित होऊन संपूर्ण आयुष्य जिंकतात; अराति—शत्रूंच्या नकारांना—ओलांडून, ते पुन्हा अराति—ऋत-विरोधी शक्तींना—वश करतात.

Mantra 28

अग्निस्तिग्मेन शोचिषा यासद्विश्वं न्यत्रिणम् । अग्निर्नो वनते रयिम् ॥

तीक्ष्ण शोचिष् (ज्वाला) घेऊन अग्नी पुढे जाऊन सर्वभक्षक तमसाला खाली पाडो; अग्नी आमच्यासाठी रयि—समृद्धीची परिपूर्णता—जिंकून आणो.

Mantra 29

सुवीरं रयिमा भर जातवेदो विचर्षणे । जहि रक्षांसि सुक्रतो ॥

हे जातवेदस्, हे विचर्षणे! आमच्यासाठी सु-वीर्ययुक्त धन-संपदा आण. हे सुक्रतो, रक्षांसि यांचा संहार कर.

Mantra 30

त्वं नः पाह्यंहसो जातवेदो अघायतः । रक्षा णो ब्रह्मणस्कवे ॥

हे जातवेदस्, अंहस् (क्लेश-चूक) पासून आणि अघायतः (दुष्ट-इच्छुक) पासून आमचे रक्षण कर. हे ब्रह्मणस्कवे, आम्हांला जप.

Mantra 31

यो नो अग्ने दुरेव आ मर्तो वधाय दाशति । तस्मान्नः पाह्यंहसः ॥

हे अग्ने, जो कोणी दुरेवाः (दुष्टभावाचा) मर्त्य आमच्या वधासाठी स्वतःला अर्पित करतो—त्याच्यापासून आम्हांला अंहस् (संकुचित करणारा क्लेश) पासून वाचव.

Mantra 32

त्वं तं देव जिह्वया परि बाधस्व दुष्कृतम् । मर्तो यो नो जिघांसति ॥

हे देव (अग्ने), तू आपल्या ज्वालामय जिह्वेने त्या दुष्कृताला सर्व बाजूंनी वेढून परतावून लाव—जो मर्त्य आम्हांला घात करण्याची इच्छा करतो।

Mantra 33

भरद्वाजाय सप्रथः शर्म यच्छ सहन्त्य । अग्ने वरेण्यं वसु ॥

हे सहन्त्य (सहन करून जिंकणाऱ्या) अग्ने, भरद्वाजाला विस्तीर्ण शरण-आश्रय दे; आणि वरेण्य वसु—इच्छित कल्याण-धन—प्रदान कर।

Mantra 34

अग्निर्वृत्राणि जङ्घनद्द्रविणस्युर्विपन्यया । समिद्धः शुक्र आहुतः ॥

समिद्ध, शुक्रम्, आहुत असा अग्नीने वृत्रांना (आवरण करणाऱ्यांना) चिरडून टाकले; विपन्यया (प्रेरित स्तुती-आनंद) द्वारे तो द्रविणस्यु—धनाचा अभिलाषी—आहे.

Mantra 35

गर्भे मातुः पितुष्पिता विदिद्युतानो अक्षरे । सीदन्नृतस्य योनिमा ॥

मातेच्या गर्भात—पित्याचाही पिता—विद्युत्सारखा चमकत प्रकट होतो; अक्षर (अविनाशी) मध्ये तो आसन घेतो—ऋत (सत्य-व्यवस्था) यांच्या योनीत तो स्थिर होतो.

Mantra 36

ब्रह्म प्रजावदा भर जातवेदो विचर्षणे । अग्ने यद्दीदयद्दिवि ॥

हे जातवेदस्, हे विचर्षण (विस्तृत-दर्शी) अग्नी, प्रजावान् (आत्मिक-संतानसमृद्ध) ब्रह्म—प्रेरित वाणी—आमच्यासाठी धारण करून आण; जेव्हा तू दिवि (दिव्य लोक/मन-आकाश) मध्ये दीप्त होतोस.

Mantra 37

उप त्वा रण्वसंदृशं प्रयस्वन्तः सहस्कृत । अग्ने ससृज्महे गिरः ॥

हे रम्य-दर्शन असणाऱ्या, आम्ही तुझ्या जवळ येतो—अर्पण-प्रेरणेसह, हे सहस्कृत (पराक्रमकर्ता); हे अग्नी, आम्ही आमच्या गिरः (प्रेरित वाण्या) प्रवाहित करतो.

Mantra 38

उप च्छायामिव घृणेरगन्म शर्म ते वयम् । अग्ने हिरण्यसंदृशः ॥

दाहक तप्ततेच्या झळाळीपासून वाचवणाऱ्या छायेसारखे, आम्ही तुझ्या शरण-आश्रयाजवळ आलो आहोत. हे अग्ने, सुवर्णदीप्त दर्शन असणाऱ्या, आम्हाला तुझी शांती व रक्षण लाभो.

Mantra 39

य उग्र इव शर्यहा तिग्मशृङ्गो न वंसगः । अग्ने पुरो रुरोजिथ ॥

शत्रूचा संहार करणाऱ्यासारखा उग्र, तीक्ष्ण शिंगांचा धावता वृषभ जसा—हे अग्ने, तू आमच्या पुढे दुर्गे फोडून उघडी केलीस.

Mantra 40

आ यं हस्ते न खादिनं शिशुं जातं न बिभ्रति । विशामग्निं स्वध्वरम् ॥

नवजात भक्षक शिशूला हातात धरावे तसे ज्याला ते हातात धारण करतात—विशांचा (जनांचा) अग्नी, सुयज्ञयुक्त; त्याला येथे आण, आमच्या अंतरी त्याला स्थिर कर.

Mantra 41

प्र देवं देववीतये भरता वसुवित्तमम् । आ स्वे योनौ नि षीदतु ॥

हे भरतांनो, देवांच्या प्रीत्यर्थ देवाला पुढे आणा—जो वसु (समृद्धी) मिळविण्यात सर्वश्रेष्ठ आहे. तो आपल्या स्वयंच्या योनीत, आपल्या योग्य आसनी येऊन बसो.

Mantra 42

आ जातं जातवेदसि प्रियं शिशीतातिथिम् । स्योन आ गृहपतिम् ॥

जातवेदसमध्ये नवजात प्रिय अतिथीचे पोषण करा; त्याला सुखमय आश्रयात—अग्नी, गृहपती—आणून ठेवा.

Mantra 43

अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देव साधवः । अरं वहन्ति मन्यवे ॥

हे अग्ने, तुझे अश्व जुंप; कारण तुझे अश्व, हे देवा, कर्मसाधनेत साधु (सिद्ध) आहेत. ते मन्यु (अंतःउत्साह) यासाठी वेगाने वहन करतात.

Mantra 44

अच्छा नो याह्या वहाभि प्रयांसि वीतये । आ देवान्त्सोमपीतये ॥

हे (अग्नी), आमच्याकडे ये; देव-वीतीसाठी आपल्या बरोबर यज्ञ-प्रयांसि (अर्पणे) घेऊन ये. सोमपानासाठी देवांना येथे आण.

Mantra 45

उदग्ने भारत द्युमदजस्रेण दविद्युतत् । शोचा वि भाह्यजर ॥

हे भारतांचा अग्नी, वर उचल—अजस्र तेजाने द्युमान हो. हे अजर अग्नी, जळत जळत सर्वत्र पसरून उजळ.

Mantra 46

वीती यो देवं मर्तो दुवस्येदग्निमीळीताध्वरे हविष्मान् । होतारं सत्ययजं रोदस्योरुत्तानहस्तो नमसा विवासेत् ॥

जो मर्त्य देवाची सेवा करू इच्छितो, त्याने हविष्मान होऊन अध्वर-यज्ञात अग्नीची स्तुती करावी. तो अग्नी—होता, सत्ययज, दोन्ही लोकांचा (रोदसी) मध्यस्थ—त्याला उन्नत हातांनी नमस्कार करून, नमसा ने पूजून, स्वतःला अर्पण करावे.

Mantra 47

आ ते अग्न ऋचा हविर्हृदा तष्टं भरामसि । ते ते भवन्तूक्षण ऋषभासो वशा उत ॥

हे अग्नी! ऋचेच्या संगतीने, हृदयाने घडविलेले हविर्द्रव्य आम्ही तुझ्याकडे आणतो. हे तुझ्यासाठी वृद्धिदायक दृढ शक्ती होवोत—ऋषभासारखे बल आणि वशेसारखी अनुकूल ऊर्जा देखील.

Mantra 48

अग्निं देवासो अग्रियमिन्धते वृत्रहन्तमम् । येना वसून्याभृता तृळ्हा रक्षांसि वाजिना ॥

देवगण अग्रणी, अग्रगण्य अशा अग्नीला प्रज्वलित करतात—तो वृत्रहंतांमध्ये सर्वाधिक पराक्रमी आहे. त्याच्यामुळे वसु (संपत्ती) आणली जाते, आणि वाजिन्-बलाच्या परिपूर्णतेने दृढ रक्षांसि चिरडली जातात.