
Sukta 6.19
Bharadvāja Bārhaspatya
Indra
Triṣṭubh
हे सूक्त इंद्राचे स्तवन करते—तो कधीही न क्षीण होणारा, सर्वत्र व्यापणारा सामर्थ्यवान असून उपासकांकडे वळतो आणि त्यांच्या वीरशक्तीचा विस्तार करतो. समुदायाला संरक्षण, समृद्धी आणि संतती–वंशपरंपरेची अखंडता लाभावी म्हणून, अडथळ्यानंतर अडथळे पार करत युद्धविजय देणारा त्याचा “मद” (विजयी उन्मेष/उत्साह) आणावा अशी प्रार्थना केली आहे.
Mantra 1
महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा उत द्विबर्हा अमिनः सहोभिः । अस्मद्र्यग्वावृधे वीर्यायोरुः पृथुः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् ॥
महान आहे इंद्र—नृवद (नरांना पुष्टी देणाऱ्या) वचनासह, आणि चर्षणिप्र (जनांचा पोषक/परिपूरक)ही; तसेच तो द्विबर्हा—स्वतःच्या सहोभिः (बलांनी) अ-क्षीण, अमिन. आमच्याकडे वळून त्याने वीर्यबळासाठी वाढ केली; तो उरु, पृथु—विस्तीर्ण व व्यापक—होतो, कर्तृभिः (कर्मकर्त्यां)कडून सुकृत (सु-रचित) बनतो.
Mantra 2
इन्द्रमेव धिषणा सातये धाद्बृहन्तमृष्वमजरं युवानम् । अषाळ्हेन शवसा शूशुवांसं सद्यश्चिद्यो वावृधे असामि ॥
विजयासाठी धिषणा हिने स्वतः इंद्रालाच स्थापिले—तो महान, उर्ध्वगामी, अजर, सदायुवान. अजेय बळाने, अधिकाधिक तीव्र होत, तो जो क्षणातच अमाप विस्तारापर्यंत वाढतो.
Mantra 3
पृथू करस्ना बहुला गभस्ती अस्मद्र्यक्सं मिमीहि श्रवांसि । यूथेव पश्वः पशुपा दमूना अस्माँ इन्द्राभ्या ववृत्स्वाजौ ॥
विस्तीर्ण हातांनी व विपुल किरणांनी आमच्याकडे वळ आणि प्रेरित श्रवणाची ‘श्रवांसि’ शक्ती एकत्र कर. कळप जसा, हे पशुपा, गृहस्वामी, तसा रणात आम्हांला सर्व बाजूंनी वेढून रक्षण कर, हे इंद्रा.
Mantra 4
तं व इन्द्रं चतिनमस्य शाकैरिह नूनं वाजयन्तो हुवेम । यथा चित्पूर्वे जरितार आसुरनेद्या अनवद्या अरिष्टाः ॥
त्या विवेकी इंद्राला, त्याच्या शक्तींनी सहित—इथेच, आत्ताच, समृद्धीची इच्छा धरून—आम्ही आवाहन करतो. जसे पूर्वीचे स्तोते होते—निर्दोष, निंदारहित, अरिष्ट (अक्षत)—तसेच आम्हीही होवो.
Mantra 5
धृतव्रतो धनदाः सोमवृद्धः स हि वामस्य वसुनः पुरुक्षुः । सं जग्मिरे पथ्या रायो अस्मिन्त्समुद्रे न सिन्धवो यादमानाः ॥
धृतव्रत, धनदाता, सोमवृद्ध—तोच वांछित वसुचा बहुवासी (पुरुक्षु) आहे. ऋतमार्गाने जाणाऱ्या रयीच्या धारांचा त्याच्यात संगम होतो; जसा समुद्रात नद्या मिळतात, तशी त्या आपली समृद्धी अर्पित करीत वाहतात.
Mantra 6
शविष्ठं न आ भर शूर शव ओजिष्ठमोजो अभिभूत उग्रम् । विश्वा द्युम्ना वृष्ण्या मानुषाणामस्मभ्यं दा हरिवो मादयध्यै ॥
हे शूरा, आमच्यासाठी सर्वाधिक वेगवान बल, सर्वाधिक प्रबळ ओज—अभिभावी व उग्र—आण. हे हरिवो, मनुष्यांच्या सर्व द्युम्नांना, सर्व वृष्ण्य (वीर्यशक्तींना) आम्हांला दे, जेणेकरून आम्ही दिव्य आनंदात मादित होऊ.
Mantra 7
यस्ते मदः पृतनाषाळमृध्र इन्द्र तं न आ भर शूशुवांसम् । येन तोकस्य तनयस्य सातौ मंसीमहि जिगीवांसस्त्वोताः ॥
हे इंद्रा, तुझा जो मद (उत्साह) पृतनाषाळ, अमृध्र (अच्युत) आहे—तो परिपक्व झालेला उन्मेष आम्हांला आण. ज्याने आम्ही तोक व तनय यांच्या प्राप्तीत विजय साधू; आणि तुझ्या ओट्यात, सदैव जिगीवांस (विजयी) राहू.
Mantra 8
आ नो भर वृषणं शुष्ममिन्द्र धनस्पृतं शूशुवांसं सुदक्षम् । येन वंसाम पृतनासु शत्रून्तवोतिभिरुत जामीँरजामीन् ॥
हे इंद्रा! आमच्याकडे तो वृषभासारखा पराक्रम, ती प्रचंड ‘शुष्म’ (शक्ती) घेऊन ये—धन जिंकणारी, तीव्र होऊन परिपक्व झालेली, आणि सु-दक्ष। त्याच्याच बळावर रणांत शत्रूंना—तुझ्या सहाय्यांनी—आणि विरोध करणाऱ्या निकट नातलगांना (जामी) तसेच परक्यांना (अजामी)ही आम्ही जिंकू दे।
Mantra 9
आ ते शुष्मो वृषभ एतु पश्चादोत्तरादधरादा पुरस्तात् । आ विश्वतो अभि समेत्वर्वाङिन्द्र द्युम्नं स्वर्वद्धेह्यस्मे ॥
तुझा वृषभासारखा ‘शुष्म’ (बल) आमच्याकडे मागून, वरून, खालून आणि पुढून येवो। तो सर्व दिशांतून आमच्याकडे वळून एकवटत येऊन पोहोचो। हे इंद्रा! सूर्य-लोकाने परिपूर्ण, प्रकाशमय ‘द्युम्न’ (यश-तेज) आमच्यात स्थापित कर।
Mantra 10
नृवत्त इन्द्र नृतमाभिरूती वंसीमहि वामं श्रोमतेभिः । ईक्षे हि वस्व उभयस्य राजन्धा रत्नं महि स्थूरं बृहन्तम् ॥
हे इंद्रा! तुझ्या अत्यंत पुरुषार्थी सहाय्यांसह आम्ही आमच्या प्रेरित वाणी-स्तुत्यांनी वांछित कल्याण जिंकू। कारण, हे वसु-स्वामी राजन्! तू दोन्ही प्रकारचे धन पाहतोस; म्हणून आमच्यात ते महान रत्न-धन स्थापित कर—स्थूल, भारी आणि विशाल।
Mantra 11
मरुत्वन्तं वृषभं वावृधानमकवारिं दिव्यं शासमिन्द्रम् । विश्वासाहमवसे नूतनायोग्रं सहोदामिह तं हुवेम ॥
आम्ही येथे मरुतांसह असलेल्या, वृषभ-स्वरूप, सतत वाढणाऱ्या, आक्रमणात अ-अकवारि (अकातर), दिव्य शासन असलेल्या इंद्राला हाक देतो. विश्वजयी, नूतन सहाय्यक, उग्र, बळ देणारा—त्यालाच आम्ही पालन-रक्षणासाठी आवाहन करतो.
Mantra 12
जनं वज्रिन्महि चिन्मन्यमानमेभ्यो नृभ्यो रन्धया येष्वस्मि । अधा हि त्वा पृथिव्यां शूरसातौ हवामहे तनये गोष्वप्सु ॥
हे वज्रिन्, जो मानवी बळ स्वतःला कितीही महान मानो, त्या अहंकारी जनसमूहाला—मी ज्या आमच्या नरांमध्ये आहे त्यांच्या समोर—आमच्यासाठी वश कर. म्हणून, हे शूर, पृथ्वीवर ‘शूरसातौ’ (वीर-विजयात) आम्ही तुला हाक मारतो—तनये (अंतर्जन्म/संतती) साठी, गोषु (गव्य/किरण) साठी, अप्सु (आपः—जलांत) साठी.
Mantra 13
वयं त एभिः पुरुहूत सख्यैः शत्रोःशत्रोरुत्तर इत्स्याम । घ्नन्तो वृत्राण्युभयानि शूर राया मदेम बृहता त्वोताः ॥
हे पुरुहूत, तुझ्या या सख्यबंधांनी आम्ही शत्रूच्या शत्रूपेक्षाही उत्तरोत्तर श्रेष्ठ होऊ. हे शूर, दोन्ही बाजूंचे वृत्र (अवरोध) घालवित, तुझ्या विशाल रक्षणाने रक्षित होऊन, आम्ही बृहती राया (महान समृद्धी)त आनंद मानू.
It asks Indra for victorious strength and protection—especially the power to overcome enemies and obstacles—along with prosperity and the well-being of children and descendants.
Here “mada” is Indra’s energizing, battle-winning ardor or ecstatic power that makes victory possible and keeps the worshippers resilient and successful.
They refer to child and lineage/offspring. The hymn ties Indra’s victory and protection to stable family continuity and long-term prosperity for the community.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.