Mandala 6
मण्डल 6
The Family Book of Bharadvaja
ਮੰਡਲ 6 ਭਰਦਵਾਜ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 75 ਸੂਕਤਾਂ (762 ਮੰਤ੍ਰਾਂ) ਵਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ, ਸੋਮ-ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਤਿਆਰ ਰਾਜਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਵੀ ਤੇਜ਼, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ-ਸਤਰ ਵੱਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰੱਖਿਆ, ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਕਤੀਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਣੀ (ਵਾਚ) ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇੰਦਰ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਡਲ ਗੰਭੀਰ ਵਰੁਣ-ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤ (ਕੋਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ), ਸ਼ਪਥ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Suktas in Mandala 6
Sukta 1
Sukta 6.1
ਛੇਵੇਂ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਹ ਆਰੰਭਕ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰ (ਧੀ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਦਭੁਤ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਰਾਜਸੀ” ਅੱਗ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਚੁਰ, ਅਨੇਕ-ਰੂਪੀ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 2
Sukta 6.2
ਰਿਗਵੇਦ 6.2 ਅਗਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਘਰ ਦਾ ਅਡੋਲ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ (ਸ਼੍ਰਵਸ) ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਪੁਸ਼ਟੀ) ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਤਾਕਤ—ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨਾ—ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਉਪਾਸਕ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਵੈਰ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕਲਿਆਣ, ਸੁਖ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ।
Sukta 3
Sukta 6.3
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੱਚ) ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ “ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਤਭਾਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਤੁਤਿਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ-ਸਮਾਨ ਦਿਪਤੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Sukta 4
Sukta 6.4
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਦੇਵਤਾਤਾ’ (ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ—ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਰਤਕ—ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਾਗਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਅਗਨੀ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ, ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ (ਅਰਾਤੀ) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਨਾ-ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗਾਂ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਉਦਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਅਤੇ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 5
Sukta 6.5
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਗਨੀ-ਸਤੁਤੀ “ਬਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਤਿਆਵਾਨ ਯਜਮਾਨ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਸੱਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗ ਕੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ, ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਨ, ਜਿੱਤੂ ਸ਼ਕਤੀ (ਵਾਜ), ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਆਕਾਂਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 6
Sukta 6.6
ਇਹ ਸੂਕਤ ‘ਬਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ’ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਤ੍ਰਾ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਿਤ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ‘ਹਲ’ ਵਾਂਗ ਜੋਤ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਯੱਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਅੰਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰਣ (ਚਿਤ੍ਰ-ਚਿਤਯੰਤਮ) ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਚਮਕਦਾਰ, ਵੀਰ-ਧਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 7
Sukta 6.7
ਇਹ ਸੂਕਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤ (ਕੌਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ‘ਸਵਰਗ ਦਾ ਸਿਰ’ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅੱਗ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ੀ-ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਵੀਆਂ ਦੀ ਮੱਧਸਥਤਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ, ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਪਾ ਸਕਣ।
Sukta 8
Sukta 6.8
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅੱਗ ਜੋ ਸਭ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਵੱਲੋਂ ਦੂਰਲੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੁਦਾਇ, ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਤਾ-ਪੋਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇ।
Sukta 9
Sukta 6.9
ਇਹ ਸੂਕਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ—ਸਾਰਵਭੌਮ ਅੱਗ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ’ ਹੋਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਅਮਰ ਜੋਤ’ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਅੰਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਤਥਾਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਅਗਨੀ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Sukta 10
Sukta 6.10
ਇਹ ਸੂਕਤ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਗੇ ਅਗਨੀ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਦਿਪਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ—ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ‘ਅੰਧੇਰੇ ਪਗਡੰਡੀ’ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਰਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲ਼ਾ (ਯਾਗੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪੋਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਹੈ: ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ—ਅਰਪਣ-ਯਾਤਰਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ—ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਿੱਤ: ਅੰਧਕਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੈਰ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਬਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ।
Sukta 11
Sukta 6.11
ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਤ੍ਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮਰੁਤਾਂ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਯਜਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਿਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਦਿਪਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ” ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ।
Sukta 12
Sukta 6.12
ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਘਰ-ਵੇਦੀ ਦੇ ਬਰ੍ਹਿਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਰਾਜ ਹੋਤ੍ਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਲੌ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁਦਾਇ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਤੱਕ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ।
Sukta 13
Sukta 6.13
ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਹ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਜਿੱਤ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਵਾਹ—ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਰਤਯੁ ਮਨੁੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਅਗਨੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਹਰ “ਦੁਆਰ” (ਵਾਰ) — ਅੰਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਗ੍ਰਿਹ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ — ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਤਾਨ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਿਤ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨਤਾ (ਪੂਰਤੀ) ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 14
Sukta 6.14
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਰਤਯ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ, ਅੰਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਉਹ ਅਡੋਲ, ਹਮਲਾ-ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ “ਬੋਲਣ” ਵਾਲਾ ਮੱਧਸਥ ਵੀ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਅੰਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲੋ, ਅਤੇ ਵੈਰ, ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਗਲਤ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿਓ।
Sukta 15
Sukta 6.15
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਘਰ ਦਾ “ਅਤਿਥੀ” ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ (ਵਯੁਨਾਨੀ) ਨੂੰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰੇ।
Sukta 16
Sukta 6.16
ਰਿਗਵੇਦ 6.16 ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਅਗਨੀ-ਸਤੁਤਿ ਸੂਕਤ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ (ਸੰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਉਸ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ, ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਰਾਹ ਸਾਫ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Sukta 17
Sukta 6.17
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਲਈ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਸੋਮ-ਆਹਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਜ੍ਰ-ਧਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ “ਗਾਂਵਾਂ” (ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਾਸਤਿਕ/ਅਦੇਵਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਜਿੱਤ, ਬਲ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਨਿਯੁਕਤ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਆਕਾਂਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇਵ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲਾਭ ਜਿਤਾਵੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਵੀਰ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਵੇ।
Sukta 18
Sukta 6.18
ਗਵੇਦ 6.18 ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ-ਚੈਂਪੀਅਨ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤੀਬਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਅਤੇ ਕਿਲਾਬੰਦ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੈਤ-ਸਰੂਪ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋੜ ਵੱਲ—ਬਲ, ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਯਜ್ಞ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Sukta 19
Sukta 6.19
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਦਾ ਅਖੰਡ, ਵਿਸ਼ਾਲ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਪਾਸਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੇਤਾ ‘ਮਦ’ (ਵਿਜੈ-ਉਤਸ਼ਾਹ) ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Sukta 20
Sukta 6.20
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੂਕਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਾਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ’ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਧਨ, ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤ—ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਜਿੱਤਾਂ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਦਮਨ) ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਠੋਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Sukta 21
Sukta 6.21
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਵਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (ਧੀਃ) ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਯੁਵਾ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ੈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ (ਰਕਸ਼ਸ) ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿੱਤਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦੇਵੇ। ਸੂਕਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰ ਪਥ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਗੂ ਵਜੋਂ ਜਾਗੇ, ਸੌਖੇ ਅਤੇ ਔਖੇ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਵਾਜ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਵੇ।
Sukta 22
Sukta 6.22
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ—ਸੱਚਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਸਮਾਨ ਬਲਵਾਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਮਾਯਾਃ) ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਚਲ ਦਿੱਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਦੇਣਾ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਜ्ञ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੋਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਨਿਯੁਤ) ਸਮੇਤ ਆਵੇ। ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਵਰ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਵਿਧੀਕ ਆਹਵਾਨ ਵੀ ਹੈ।
Sukta 23
Sukta 6.23
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਦਾ ਸਚੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਅਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਤੁਤਿਗੀਤਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਵੇ, ਵਜ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ‘ਸਭ-ਇੱਛਿਤ’ ਪਰਿਪੂਰਨ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 24
Sukta 6.24
ਆਰ.ਵੀ. 6.24 ਭਰਦਵਾਜ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਲ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੇ—ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਉਫਾਨ ਮਾਰਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟ ਨਿਕਲਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗਾ ਦੱਸ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜੀ ਸਕਣ।
Sukta 25
Sukta 6.25
ਇਹ ਸੂਕਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਸਤੁਤੀ-ਆਹਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਨ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ—ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਦੂਰ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ—ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵੇ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਰੀ, ‘ਅਦੇਵ-ਸਮਾਨ’ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Sukta 26
Sukta 6.26
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਲਈ ਯੁੱਧਮਈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਆਹਵਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਭਾਰਦਵਾਜ ਗਾਇਕ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਵਾਲੇ “ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਦਿਨ” ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀ ਮਦਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਕਰਤੱਬ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਲ, ਗੋ-ਧਨ/ਸੰਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਰਬਭੌਮ ਅਧਿਕਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਤਵਾ ਕੇ ਦੇਵੇ।
Sukta 27
Sukta 6.27
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਦਮਸਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਟਟੋਲਦਾ ਹੈ—ਸੋਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਸ ਦੀ ਉਮੰਗ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵೃਚੀਵੰਤ ਵਰਗੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਸਮੇਤ ਠੋਸ ਵੀਰ-ਕਰਤਬਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਰੋਹਿਤੀ-ਯਾਗੀਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਪੋਸ਼ਕ ਉਦਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ-ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Sukta 28
Sukta 6.28
ਰਿਗਵੇਦ 6.28 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋ-ਸੂਕਤ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਗੋਸ਼ਠ (ਗੋਸ਼ਾਲਾ/ਬਾੜਾ) ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਅਤੇ ਵੱਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ, ਅਨੇਕ-ਰੂਪੀ, ਸੰਤਾਨ-ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ਼ਾ-ਸਮਾਨ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ—ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਉਪਜਾਉਪਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ।
Sukta 29
Sukta 6.29
ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਿੱਤਰ (ਸਖਾ) ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਕਥਾਂ ਨਾਲ—ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਹੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣੇ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਂ) ਨੂੰ ਤੋੜੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ (ਦਸ੍ਯੂਆਂ) ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ।
Sukta 30
Sukta 6.30
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਦੇਵ ਦੀ ਸਦਾ ਵਧਦੀ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਵੰਡਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਉਦਾਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੀਰਨਾ, ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋ ਸਕੇ।
Sukta 31
Sukta 6.31
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਇਕੋ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ, ਜਲਾਂ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕੁਤਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੀਰ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 32
Sukta 6.32
ਭਰਦਵਾਜ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਨਵੀਂ ਘੜੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ (ਵਜ੍ਰਿਨ) ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਢਾਹੁਣ ਵਾਲੇ (ਪੁਰੰਦਰ) ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਤਾਕਤ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਧਾਰੀ ਯਜਮਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ/ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਜੀਵਨ, ਉਰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ—ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 33
Sukta 6.33
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ‘ਮਦ’ (ਵੀਰ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਉਮੰਗ/ਪ੍ਰੇਰਕ ਪਰਵਸ਼ਤਾ) ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿੱਤ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਭੋਗ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਹਾਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਤੁਰੰਤ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ’—ਦੂਰਲੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 34
Sukta 6.34
ਇਹ ਛੋਟੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲੀ ਸਤੁਤੀ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ “ਸਿਮਟਦੀ” ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ “ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ” ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਖੁੱਟਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਬੋਲ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਲਈ ਰੱਖਿਆ, ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਹੈ।
Sukta 35
Sukta 6.35
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ: ਕਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਕਦੋਂ?” ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਕਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਣੀ) ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਵੇਗਾ, ਸਤੋਤ੍ਰ/ਸਤੋਮ (ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਗੀਤ) ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤੱਬ—ਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ/ਦੁਰਗ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ—ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਜੋ “ਚਮਕਦਾਰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ” (ਦੀਪਤ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ) ਸੁੱਕੇ ਨਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਿਰਸ-ਬਲ ਜਾਗ ਪੈਣ, ਲੁਕੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ।
Sukta 36
Sukta 6.36
ਇਹ ਛੋਟਾ ਭਾਰਦਵਾਜ ਭਜਨ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਧਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੇੜਤਾ ਭਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਰਪਣ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ।
Sukta 37
Sukta 6.37
ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ, ਸਭ ਵਰਦਾਨ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਵੇ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਭਰੇ ਸੋਮ-ਸਤਰ, ਸਧਮਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਪੱਕੀ ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਤਾਕਤ ਦੇ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਹਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।
Sukta 38
Sukta 6.38
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਚਮਕਦਾਰ “ਇੰਦਰ-ਹੂਤੀ” (ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ/ਪੁਕਾਰ) ਉਠਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਾਤਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਿਆਵੇ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ-ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਅਜਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਨ) ਅਤੇ ਗੀਤ (ਗਿਰਹ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ “ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ” ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਨਿਯੋਤਾ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 39
Sukta 6.39
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ (ਸੋਮ/ਇੰਦੂ ਦੀ ਦਿਪਤਿ ਦੇ ਪਰਤ ਨਾਲ) ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦਾ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ‘ਇਸ਼ਃ’ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ/ਆਵੇਗ) ਵਧਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਣ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ—ਜਲ, ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੇ, ਉਪਜਾਊ ਜੰਗਲ, ਗੋ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਗੋ-ਸੰਪੱਤੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲ।
Sukta 40
Sukta 6.40
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੋਮ ਪੀੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਆਵੇ, ਪਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਕਵੀ ਦੀ ਤਤਕਾਲ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਥ ਦਾ ਜੂਆ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਭਗਤ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਬਲ, “ਸੁਵਿਤਾ” (ਸੁਗਮ ਗਤੀ/ਸ਼ੁਭ ਪਾਰਗਮਨ) ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਭਾਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਪਤ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਰੀਤ/ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 41
Sukta 6.41
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ “ਸਾਫ਼ ਵਹਿੰਦਾ” ਤਾਜ਼ਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਸੋਮ ਪੀਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸ਼ਕਤੀਦਾਇਕ ਬੂੰਦ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 42
Sukta 6.42
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸੂਕਤ ਯਜਨੀ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਰ ‘ਨਰ’—ਇੰਦਰ ਲਈ ਸੋਮ ਅਤੇ ਸਭ ‘ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ’ ਲਿਆ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨ; ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ, ਲਕਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੀ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਾਗਰੂਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵੈਰੀ ਬੋਲੀ, ਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
Sukta 43
Sukta 6.43
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਸੰਖੇਪ ਸੋਮ-ਨਿਮੰਤਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੀਰ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦਿਵੋਦਾਸ ਲਈ ਸ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ, ਪੱਥਰ ਵਿਚੋਂ ‘ਗਾਂਵਾਂ/ਕਿਰਣਾਂ’ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਯਜਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ। ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਇੱਕ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੁਕਾਰ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ: “ਇਹ ਉਹ ਸੋਮ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪੀੜ੍ਹ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ; ਪੀ,”—ਜੋ ਸਤੁਤੀ (ਸਤੁਤੀ) ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਨ-ਕਰਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਮਦ/ਉਤਸ਼ਾਹ (ਮਦ) ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਕਰਤਾ ਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਲਈ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Sukta 44
Sukta 6.44
ਰਿਗਵੇਦ 6.44 ਇਕ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਇੰਦਰ-ਸੂਕਤ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਇੰਦਰ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਉਤਸ਼ਾਹਕ ਪਾਨ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਧਨ, ਜਿੱਤ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇ “ਮਧੁ/ਮਦ” (ਰਸ, ਉਨਮਾਦ) ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਰਥ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਦਿਆਉ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੇ ਤ/ਕੋਸਮਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ।
Sukta 45
Sukta 6.45
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨੌਜਵਾਨ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀਰ-ਸਮਰਣ (ਤੁਰਵਸ਼ ਅਤੇ ਯਦੂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ) ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮਦਦ-ਯਾਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਗੂੰਥੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨਸਤੁਤੀ ਉਦਾਰ ਪੋਸ਼ਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Sukta 46
Sukta 6.46
ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਇਹ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਰ ਰੁਕਾਵਟ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਹਰ ਮੋੜ ’ਤੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ “ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਤ, ਬਲ ਅਤੇ ਵਾਜ (ਸ਼ਕਤੀ/ਇਨਾਮ/ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੰਡੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਜਿੱਤਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਗਾਇਕ ਦੀ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ। ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਤੇਜ਼, ਦਰਿਆ-ਵਾਂਗ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੱਦੇ ਵੱਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਮੁੜ ਸੰਭਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।
Sukta 47
Sukta 6.47
ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੋਮ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਇਆ ਅਪਰਾਜਿਤ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਇਹ ਪੀੜੇ ਹੋਏ ਸੋਮ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਉੱਭਰਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਸੰਗਠਿਤ ਬਲ, ਅਤੇ ਰਥ-ਚਲਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 48
Sukta 6.48
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਗਨੀ ਜਾਤਵੇਦਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿਣਕਰਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ “ਭੇਟ ਤੋਂ ਭੇਟ” ਅਤੇ “ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ” ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਦਕ੍ਸ਼ਤਾ (ਦਕ੍ਸ਼), ਸੁਰਤਾਲ/ਸਹਿਮਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਯਜ੍ਞੀ ਵਿਸਤਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਮਰੁਤ-ਗਣ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਕੋ ਵਾਰ, ਇਕ-ਮਾਤ੍ਰ ਆਦਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਤੱਤਵ ਪૃਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਆਦਿ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਬਾਰੇ ਮਨਨ। ਉਦੇਸ਼ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੱਧਸਥ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਜਾਣਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਢੋਵੇ, ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
Sukta 49
Sukta 6.49
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਹਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਨੂੰ—ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਅਤੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ—ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਉਣ, ਸੁਣਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਣ। ਫਿਰ ਇਹ ਬਹੁ-ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਪੂਸ਼ਨ ਸਮੇਤ) ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਣੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ, ਸਹਾਇਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ‘ਧਾਰਾਂ’, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ/ਦੇਵ-ਵਿਰੋਧੀ ਵੈਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Sukta 50
Sukta 6.50
ਰਿਗਵੇਦ 6.50 ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਆਹਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰੁਣ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਰਯਮਨ—ਅਗਨੀ, ਸਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਗ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ, ਰਾਖੀ ਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਸੱਦਣ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਠੋਸ ਅਰਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਆਸਰਾ, ਤ (ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ/ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਾਤਾਂ ਲਈ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਤਮ-ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 51
Sukta 6.51
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ “ਅੱਖ” (ਸੂਰਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਦੋਸ਼, ਵੈਰ/ਸ਼ਤਰੁਤਾ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ, ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਸਤੀ (ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
Sukta 52
Sukta 6.52
ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਃ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੂਕਤ ਕਵੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਨ, ਯਜਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਸਮੂਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਵਾਦਾਤਮਕ ਧਾਰ ਵੀ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ-ਦ੍ਵਿਸ਼ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕ ਦਾ ਵੈਰੀ) ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਜਾਂ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਹਵਿ ਅਰਪਣਹਾਰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਅੰਤ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਿਧਿਵਤ ਆਹਵਾਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਃ ਨੂੰ ਹਵਿਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 53
Sukta 6.53
ਇਹ ਸੂਕਤ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਸ਼ਨ (ਪਥਸਪਤੀ) ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੀ ਧੀ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ, ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਪੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਣੀ (ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ) ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਲੁਕਾਇਆ ਧਨ ਭੇਦ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ‘ਪਿਆਰੇ’ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਅੰਤ ਜਿੱਤਵਾਨ, ਪੁਰਖਾਰਥੀ ਧੀ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ) ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਪੂਰਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 54
Sukta 6.54
ਇਹ ਸੂਕਤ ਪੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਮਨ, ਅਤੇ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪੂਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 55
Sukta 6.55
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੂਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਤ (ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚਲਣ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ “ਆਓ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜੋਤਣ ਦੀਆਂ ਛਬੀਆਂ—ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਪੂਸ਼ਨ ਦਾ ਰਥ—ਦੇ ਨਾਲ, ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਅਰਦਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
Sukta 56
Sukta 6.56
ਪੂਸ਼ਨ ਲਈ ਇਹ ਛੋਟਾ ਭਜਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਂ ਜਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਵਰਣਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੂਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਫਲ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 57
Sukta 6.57
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਤਰ ਸਾਥੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜੋ ਸਵਸਤੀ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਵਾਜਸਾਤੀ (ਬਲ, ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ/ਜਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਣ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯਾਤਰਾ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ ਲਗਾਮਾਂ ਕੱਸ ਕੇ ਪੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ‘ਜਗਾ’ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 58
Sukta 6.58
ਪੂਸ਼ਨ ਲਈ ਇਹ ਛੋਟਾ ਭਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਧਾ (ਜਨਮਜਾਤ ਨਿਯਮ/ਕ੍ਰਮ) ਨਾਲ ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮੱਧਾਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ‘ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਾਤਰਾਂ’ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਕਿਨਸਮੈਨ ਅਤੇ ਇਲ਼ਾ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਆਹਵਾਨ) ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਕੇ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 59
Sukta 6.59
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਚਮਕਦੀ ਯਾਜਕੀ ਇੱਛਾ ਵਜੋਂ ਜੋ ਭੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹੇਲੀ-ਜਿਹੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਊਰਜਾ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਪੀਣ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ।
Sukta 60
Sukta 6.60
ਰਿਗਵੇਦ 6.60 ਇੰਦਰਾਗਨੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ ਇੰਦਰ ਅਗੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਉਹ ਸਹ-ਕਾਰੀ ਬਲ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਜਨ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਤੇਜ਼ ਟੋਲੀਆਂ/ਰਥ-ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ, ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਵਿੱਚ ਬਲ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਡੇਲਣ। ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਉਸ ਮਿਲਾਪ-ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਅਗਨੀ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਜ (ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Sukta 61
Sukta 6.61
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇੱਕ ਮਹਾਬਲੀ, ਜੀਵਨ-ਦਾਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਛੁਪਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੋਸ਼ਕ ਧਾਰਾ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ, ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਘਾਟੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੇ।
Sukta 62
Sukta 6.62
ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜੁੜਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਚੌੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰੋਕਾਂ ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ। ਭੁਜ੍ਯੂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੱਖਿਆ-ਕਥਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ/ਅਗਿਆਤਤਾ ਤੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜੁਤੀ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ‘ਗੋਸ਼ਾਲਾ’ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ‘ਗੋ-ਪੇਨ’ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਣ।
Sukta 63
Sukta 6.63
ਇਹ ਸੂਕਤ ਤੇਜ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਜੁੜਵਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੌਂ (ਨਾਸਤਿਆ) ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਥ ਉਪਾਸਕ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਅਤੇ ਦੂਤ-ਸਮਾਨ ਬੁਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਅਰਪਿਤ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਸੁਖ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਰ ਦਾਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਜਾਵੇ।
Sukta 64
Sukta 6.64
ਇਹ ਛੋਟਾ ਉਸ਼ਸ-ਸੂਕਤ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ “ਚੱਲਣ ਲਈ ਚੰਗੇ” ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਾਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਤ ਨਾਲ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਉਦਾਰ ਦਾਨ (ਦਕਸ਼ਿਣਾ), ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਰ ਨਾਲ—ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Sukta 65
Sukta 6.65
ਉਸ਼ਸ (ਸਵੇਰ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਭਜਨ ਆਕਾਸ਼-ਜਨਮੀ ਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਉਗਦੇ ਸਮੇਂ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਵਸੇਬਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਾਤਾਂ—ਧਨ, ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ/ਵੀਰ ਬਲ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਚਿਰ-ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕੀਰਤੀ—ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Sukta 66
Sukta 6.66
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਤੂਫ਼ਾਨ-ਦੇਵਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਵਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਜੁੱਟ’ (ਯੋਕ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪૃਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਗੋ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਤੁਤੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਹਵਾਨ ਵੀ: ਮਰੁਤਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਕਰੇ।
Sukta 67
Sukta 6.67
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ṛta (ਸੱਚ/ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਕ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਲਗਾਮ’ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੱਤਾ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਧਰਤੀ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਰੱਖਿਆ, ਕ੍ਰਮਵੱਧ ਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤਮਈ ਅੱਗੇ ਵਧਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ, ਧਰਮਸੰਮਤ ਰਾਜ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਹੈ।
Sukta 68
Sukta 6.68
ਭਾਰਦਵਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ–ਵਰੁਣ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤੂ ਬਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ “ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ” ਦਿਖਾ ਕੇ, ਇਸ਼ (ਪ੍ਰੇਰਣਾ), ਸੁਮ੍ਨ (ਕਿਰਪਾ), ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰਸ਼ੀਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਰਯਿ) ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਵਾਰੰਵਾਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਵਰੋਧ-ਵਿਧੰਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦੀ ਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Sukta 69
Sukta 6.69
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ “ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ” ਤੱਕ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਕਵੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ (ਸੂਤਰਬੱਧ ਵਾਣੀ) ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਜਿੱਤ, ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ।
Sukta 70
Sukta 6.70
ਇਹ ਸੂਕਤ ਦਿਆਵਾ–ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ—ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕਤਾ ‘ਵਰੁਣ ਦੇ ਧਰਮ’—ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਨਿਯਮ ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਸਫਲ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਾਸਕ ਵਿੱਚ ਊਰਜ (ūrj), ਬਲ/ਵਿਜਯ-ਸ਼ਕਤੀ (vāja), ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ (rayi) ਵਧਾਉਣ।
Sukta 71
Sukta 6.71
ਛੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਰ-ਪਾਰ ਤੱਕ ਰਿਤ (ਕੌਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਦਾਤਾਰ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸਹੀ ਨੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ “ਇੱਛਿਤ” ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Sukta 72
Sukta 6.72
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇੰਦਰ–ਸੋਮ ਦੀ ਆਦਿ ਕਰਤਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀਰ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣਾ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਜਿੱਤ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਦਾਨ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ, ਪੁਰਖੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ।
Sukta 73
Sukta 6.73
ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਥਰੀਲੇ ਅੜਿੱਕੇ ਤੋੜਦਾ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਥਾਂ, ਪਾਣੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਧਨ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤੂ ਪੁਰੋਹਿਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗੱਜ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ “ਅਰਕ” (ਦੀਪਤਿਮਾਨ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ) ਆਪ ਹੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਅਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਰੁਕਾਵਟ-ਭੇਦ, ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਹੀ ਆਹਵਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Sukta 74
Sukta 6.74
ਆਰ.ਵੀ. 6.74 ਸੋਮ–ਰੁਦ੍ਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰਲੀ “ਅਸੁਰ੍ਯ” (ਸਵਾਮੀ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਉਣ, ਅਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਉਣ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਖਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੋਪ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰਖਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 75
Sukta 6.75
ਰਿਗਵੇਦ 6.75 ਇੱਕ ਯੁੱਧ-ਰੱਖਿਆ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਧੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ—ਕਵਚ, ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ, ਰਥ ਦੇ ਉਪਕਰਣ—ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਢਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵੰਤ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਕਈ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਵਚਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਵਚ ਵਜੋਂ।
Frequently Asked Questions
Mandalas 2–7 are termed “family books” because each is largely attributed to a single priestly lineage. Mandala 6 is associated with the Bharadvāja (Bārhaspatya) family of seers and preserves their characteristic ritual and heroic style.
Indra is the central deity, often invoked to the Soma-pressing as the swift, ancient king who grants protection, cattle, and victory. Many hymns carry a martial, triumphal tone, while select hymns to Varuṇa emphasize ṛta (cosmic order), bonds of guilt, and release through divine mercy.
Within an otherwise Indra-heavy book, the Varuṇa hymns stand out for their ethical and juridical vocabulary—ṛta, oath, offense (āgas), and the loosening of bonds (pāśa). They provide a complementary vision of kingship and governance: not only victory in battle, but also right order and accountability under divine law.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.