Sukta 4
Sukta 6.4
Bharadvāja (Bārhaspatya)
Agni (Hotṛ, deva-tātā)
Trishtubh (typical for Agni hymns in this section)
हे सूक्त अग्नीला होतृ आणि ‘देवताता’ (यज्ञकर्मात देवतांना त्यांच्या स्थानांवर स्थापन करणारा) म्हणून आवाहन करते. मनु—यज्ञाचा आद्य संस्थापक—याच्यासाठी अग्नीने पूर्वी जसे कर्म केले तसेच सध्याच्या यजमानांसाठीही करावे, अशी विनंती आहे. अग्नी वेगवान व अजिंक्य म्हणून स्तुत्य आहे—रात्रींतूनही गतिमान राहून, शत्रुत्वकारी शक्तींना (अराति) मागे टाकून, उपासकांना अभक्ष्य, सुरक्षित मार्गांनी नेणारा. सूक्ताचा शेवट संकटांपासून संरक्षण, गायकांना उदार आशीर्वाद, आणि वीर संततीसह दीर्घायुष्य यासाठीच्या प्रार्थनेने होतो.
Mantras
Mantra 1
यथा होतर्मनुषो देवताता यज्ञेभिः सूनो सहसो यजासि । एवा नो अद्य समना समानानुशन्नग्न उशतो यक्षि देवान् ॥
हे होतृ, सहस (बल) याचा सूनु, देवतांचा स्थापक! जसा तू मनूसाठी यज्ञांनी यजन करतोस, तसाच आज आमच्यासाठी—एकच समन (मिलन) आणि एकच समानता इच्छित—हे अग्नी, अनुग्रह करून, इच्छुक देवतांचे यजन कर.
Mantra 2
स नो विभावा चक्षणिर्न वस्तोरग्निर्वन्दारु वेद्यश्चनो धात् । विश्वायुर्यो अमृतो मर्त्येषूषर्भुद्भूदतिथिर्जातवेदाः ॥
आमच्यासाठी तो दूर-दीप्तिमान अग्नी—उषेच्या वेळी विवेकी नेत्रासारखा—वंदनीय व वेद्य (ज्ञेय) अशी सन्निधी स्थापन करो. जो विश्व-आयु आहे, मर्त्यांमध्ये अमृत आहे—उषेसह जन्मलेला—तो जातवेदस् आमच्यात अतिथिरूपाने वास करो.
Mantra 3
द्यावो न यस्य पनयन्त्यभ्वं भासांसि वस्ते सूर्यो न शुक्रः । वि य इनोत्यजरः पावकोऽश्नस्य चिच्छिश्नथत्पूर्व्याणि ॥
द्यौप्रमाणे ते त्याच्या विशालतेचे स्तवन करतात; तो तेजस्वी सूर्याप्रमाणे आपल्या प्रभा धारण करतो. जो अजर पावक (शुद्धकर्ता) आहे, तो त्यांना दूरवर पसरवून हाकलतो; आणि प्राचीन कठोरताही तो फोडून चुरडतो.
Mantra 4
वद्मा हि सूनो अस्यद्मसद्वा चक्रे अग्निर्जनुषाज्मान्नम् । स त्वं न ऊर्जसन ऊर्जं धा राजेव जेरवृके क्षेष्यन्तः ॥
हे सूनो (पुत्रा)! तूच खरोखर आमच्या गृहात वास करणारा आहेस; अग्नीने जन्मत:च आमच्यासाठी अन्न व मार्ग घडविला आहे. म्हणून, हे ऊर्जसन (बलस्थापक), आमच्यात ऊर्ज धारण कर; आणि विजयी राजाप्रमाणे, लांडगा-रहित (सुरक्षित) क्षेत्रात, आमच्या अंतरी वास कर.
Mantra 5
नितिक्ति यो वारणमन्नमत्ति वायुर्न राष्ट्र्यत्येत्यक्तून् । तुर्याम यस्त आदिशामरातीरत्यो न ह्रुतः पततः परिह्रुत् ॥
जो निवडलेले अन्न तीक्ष्णतेने सेवन करतो, आणि वायूप्रमाणे आपल्या अधिपत्यात रात्रिंना ओलांडून जातो; जो तुझ्या आज्ञेने वैरभावांच्या भोवती वेगाने परिक्रमा करतो—तो न पकडलेला अश्व जसा, पकडू पाहणाऱ्यांना चुकवीत उडून पुढे निघून जातो।
Mantra 6
आ सूर्यो न भानुमद्भिरर्कैरग्ने ततन्थ रोदसी वि भासा । चित्रो नयत्परि तमांस्यक्तः शोचिषा पत्मन्नौशिजो न दीयन् ॥
सूर्यासारख्या किरणयुक्त स्तुत्यांनी, हे अग्ने, तू आपल्या प्रकाशाने दोन्ही लोक विस्तारलेस. विविध तेजाने युक्त, अभिषिक्त, तू अंधकारांच्या भोवती मार्ग दाखवीत नेतोस; वेगवान ज्वालेने—औशिजाप्रमाणे—तू (योग्य) मार्ग प्रदान करतोस।
Mantra 7
त्वां हि मन्द्रतममर्कशोकैर्ववृमहे महि नः श्रोष्यग्ने । इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥
कारण मंत्र-ज्वालांनी आम्ही तुलाच—सर्वाधिक आनंददायक—वरण केले आहे; हे अग्ने, आमच्या महान हितासाठी आमचे ऐक. जसे देव इंद्राला बलाने आणि वायूला दान-समृद्धीने परिपूर्ण करतात, तसेच श्रेष्ठ मनुष्य तुला शक्तीने व सिद्धीने परिपूर्ण करतात।
Mantra 8
नू नो अग्नेऽवृकेभिः स्वस्ति वेषि रायः पथिभिः पर्ष्यंहः । ता सूरिभ्यो गृणते रासि सुम्नं मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥
आता, हे अग्ने, अवृक (जिथे कोणताही भक्षक/हिंसक नाही) अशा मार्गांनी आम्हांस स्वस्तीत ने; पाप व दुःख-संकटाच्या संकुचिततेतून आम्हांस पार घाल. जे सूरी (ऋषि/उदार दाते) तुझे स्तवन करतात, त्यांना तू ते शुभ सुम्न (अनुग्रह) दे; तुझ्या बल-तेजाच्या मदात आम्ही—सुवीर (वीर-संतती/वीर-शक्तिसंपन्न) होऊन—शंभर हिवाळे टिकून राहो।
Frequently Asked Questions
Agni is the deity—praised as the Hotṛ (invoking priest) and as devatātā, the one who sets the gods in place within the sacrifice.
Manu represents the archetypal founder of yajña. The hymn asks Agni to perform for the present worshippers in the same correct, powerful way as he did in Manu’s model sacrifice.
The hymn asks Agni to guide the sacrificers safely on “non-devouring” paths, to carry them across distress (aṃhas), and to grant blessing, prosperity, long life, and strong offspring.
Ask anything about Sukta 4 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.