Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
ભગવાન અગ્નિ કહે છે કે યોગ્ય દેવતા-સ્થાપના અને પ્રતિમા-સંસ્કારથી જ મંદિર વિધિવત્ ક્રિયાશીલ બને છે. પંચાયતન-ન્યાયે મધ્યમાં વાસુદેવ/નારાયણ, અને દિશાઓમાં દેવતાઓનું વિન્યાસ—આગ્નેયમાં વામન, નૈઋત્યમાં નૃહરિ, વાયવ્યમાં હયગ્રીવ, ઈશાનમાં વરાહ; તેમજ નવધામ, લોકપાલ-ગ્રહ-દશાવતાર સમૂહો અને મધ્યમાં વિશ્વરૂપ-હરિ ધરાવતી ત્રયોદશ-શ્રાઇન યોજના જેવી વિકલ્પ રચનાઓ પણ દર્શાવવામાં આવે છે. પછી પ્રતિમા-લક્ષણ: માટી, લાકડું, ધાતુ, રત્ન, શિલા, સુગંધિત દ્રવ્યો, પુષ્પ વગેરેમાંથી પ્રતિમા બનાવી શકાય; યોગ્ય સમયે પૂજા કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે. શિલા-પસંદગીમાં વર્ણાનુસાર રંગ-લક્ષણો, અને ઉત્તમ શિલા ન મળે તો સિંહ-વિદ્યા દ્વારા શમન/પ્રતિસ્થાપનનો ઉપાય. અંતે ખોદકામ પહેલાંના સંસ્કાર—વનગ્રહણ, વ્રજયાગ, બલિ, સાધન-પૂજા, અસ્ત્ર-મંત્ર પ્રોક્ષણ, નૃસિંહ-રક્ષા, પૂર્ણાહુતિ, ભૂત-બલિ, સ્થાનિક સત્તાઓનું શમન/નિવાસન, સ્વપ્ન-મંત્ર નિદાન, શિલ્પીનો વિષ્ણુ/વિશ્વકર્મા-ભાવ, અને શિલાખંડને કાર્યશાળામાં લઈ જઈ વિધિપૂર્વક સન્માન—વર્ણિત છે।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
આ અધ્યાયમાં શાંતિકર્મ પછી વાસુદેવ તથા વ્યૂહ-રૂપોની પ્રતિમા-લક્ષણ અને માપવિજ્ઞાનનું ભક્તિપૂર્વક તકનીકી વર્ણન છે. મંદિરના ઉત્તર ભાગે પ્રતિમાઓ સ્થાપવી, પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ રાખવી—આ રીતે વાસ્તુ-ધર્મસંમત સ્થાનવિધિ જણાવાય છે. સ્થાપન અને બલિ અર્પણ પછી મધ્યચિહ્નિત શિલાને નવ ભાગમાં વહેંચી સ્વાંગુલ, ગોલક/કાલનેત્ર અને તાલ-પ્રમાણથી માપ નક્કી થાય છે. મુકુટ, મુખ, ગ્રીવા, વક્ષ, ઉદર, ઊરુ-જંઘા, પાદ તેમજ નેત્ર-ભ્રૂ-નાસિકા-કર્ણ-ઓષ્ઠ, શિરોપરિઘ, ભુજા-પ્રકોષ્ઠ, કરતલ, આંગળીના સાંધા, કટિ અને પગના પરિઘ સુધી સૂક્ષ્મ અનુપાતો આપવામાં આવ્યા છે. આભૂષણ નિયમો, પ્રભામંડળ અને પીઠ-લક્ષણ, તથા ચિહ્નો—જમણે ચક્ર-પદ્મ, ડાબે શંખ-ગદા—સાથે શ્રી, પુષ્ટિ, વિદ્યાધરો વગેરે પરિચરોનું પણ નિર્દેશન છે. યોગ્ય પૂજા માટે પૂર્ણ પ્રતિમામિતિનો નકશો આ અધ્યાય આપે છે.
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ભગવાન અગ્નિ પિંડિકા-લક્ષણનું તકનીકી તેમજ વિધિ-સંલગ્ન વર્ણન કરે છે. પિંડિકાની લંબાઈ પ્રતિમાસમાન, ઊંચાઈ પ્રતિમાની અર્ધ, અને નિર્માણ ૬૪ પુટ/સ્તરોમાં કરવાનું પ્રમાણ સ્થાપે છે. પછી નિર્ધારિત ખાલી પટ્ટીઓ/રેખાઓ રાખવી, કોષ્ઠકનું નિર્માણ અને શુદ્ધિકરણ, તથા બંને બાજુ સમતા જાળવવી—શુદ્ધિ, સમતલતા અને માપબદ્ધ વિભાગથી વાસ્તુશુભતા અને ટકાઉપણું પ્રાપ્ત થાય છે. આગળ યવ, ગોળ, અંશ, કલા, તાલ, અંગુલ વગેરે માપોથી મુખલક્ષણો અને દેહવિસ્તારના અનુપાત જણાવાઈ લક્ષ્મી-અનુગ્રહરૂપ ફળ દર્શાવાયું છે. અંતે ધન-પ્રતિક, ચામરધારિણી સેવિકાઓ, ગરુડ અને ચક્રાદિ ચિહ્નો સાથે પિંડિકા-પ્રતિમા-પરિવારને ઈશાનકલ્પમાં પ્રતિષ્ઠા-યોગ્ય પવિત્ર સમૂહ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પની પરંપરામાં આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ શાલગ્રામાદિ પવિત્ર શિલામૂર્તિઓના પ્રાતિમા-લક્ષણો વર્ણવે છે. આ રૂપોને ભુક્તિ-મુક્તિ-પ્રદા કહી, મૂર્તિ-પરિચયને સાધના અને મોક્ષાભિમુખતા સાથે જોડે છે. વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, નારાયણ, વિષ્ણુ, નરસિંહ, વરાહ, કૂર્મ, હયગ્રીવ, વૈકુંઠ, મત્સ્ય, શ્રીધર, વામન, ત્રિવિક્રમ, અનંત, સુદર્શન, લક્ષ્મી-નારાયણ, અચ્યુત, જનાર્દન, પુરુષોત્તમ વગેરેની ઓળખ ચક્રોની સંખ્યા, વર્ણ, રેખા, બિંદુ, છિદ્ર/શુષિર, આવર્ત અને ગદા-આકૃતિ જેવા ચિહ્નોથી થાય છે. યોગ્ય લક્ષણજ્ઞાનથી યોગ્ય પૂજા, પ્રતિષ્ઠા અને શુદ્ધ આચાર સિદ્ધ થાય છે અને પવિત્ર દ્રવ્યમાધ્યમ ધર્મસંકલ્પ સાથે સુસંગત બને છે.
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ શાલગ્રામ તથા હરિના ચક્ર-ચિહ્નિત સ્વરૂપોની પૂજાવિજ્ઞાન પદ્ધતિ ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવે છે. પૂજાને કામ્ય, અકામ્ય અને ઉભયાત્મિકા (મિશ્ર) એમ વર્ગીકૃત કરીને મીનાદિ સ્વરૂપવર્ગોને ઇચ્છિત ફળો સાથે જોડે છે; ચક્રમાં સૂક્ષ્મ બિંદુ-લક્ષણ જણાવે છે અને વરાહ-નરસિંહ-વામન સાથે સંબંધિત મુક્તિમુખી સાધનાનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. ત્યારબાદ વિધિભાગમાં મંડલરચના (ચોરસમાં ચક્રાબ્જ; પછી ષોડશ-અર અને અષ્ટદળ), હૃદયમાં પ્રણવ-પ્રતિષ્ઠા, હાથ-દેહ પર ષડંગ-ન્યાસ અને મુદ્રાઓનો ક્રમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. દિક્પૂજામાં પરિઘ-રક્ષા માટે ગુરુ, ગણ, ધાતૃ, વિધાતૃ/કર્તૃ/હર્તૃ, વિશ્વક્સેન અને ક્ષેત્રપાલની પૂજા; તેમજ વેદાધાર, આધારાનંતક, ભૂ, પીઠ, પદ્મ વગેરે સ્તરો અને સૂર્ય-ચંદ્ર-અગ્નિ મંડલોની સ્થાપના કહે છે. વિશ્વક્સેન/ચક્ર/ક્ષેત્રપાલનું પૂર્વપૂજન ન થાય તો શાલગ્રામપૂજા ‘નિષ્ફળ’—આગમિક શુદ્ધતા અને અંતર્ભાવ જ સિદ્ધિ તથા ધર્મફળનો આધાર છે।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભગવાન અગ્નિ કેશવ, નારાયણ વગેરે વિષ્ણુના ચોવીસ વૈષ્ણવ રૂપોનું વર્ણન કરે છે. કમળ, શંખ, ચક્ર અને ગદા જેવા દિવ્ય ચિહ્નોના નિશ્ચિત ક્રમથી દરેક મૂર્તિનું પ્રતિમા-લક્ષણ નિર્ધારિત થાય છે; ક્યાંક શારઙ્ગ ધનુષ્ય અને કૌમોદકીનો પણ ઉલ્લેખ છે. આ અધ્યાય પ્રાયોગિક મૂર્તિશાસ્ત્રીય કી તેમજ પૂજા, પ્રદક્ષિણા અને રક્ષા-જપ માટે પાઠનીય સ્તોત્ર-એકમ રૂપે કાર્ય કરે છે. પછી વ્યૂહ સિદ્ધાંત (વાસુદેવ→સંકર્ષણ→પ્રદ્યુમ્ન→અનિરુદ્ધ) મુજબ મંત્રજપને બ્રહ્માંડિય પ્રસરણક્રમ સાથે જોડે છે. અંતે તેને દ્વાદશાક્ષર-મંત્રસંબંધિત ચતુર્વિંશતિ-મૂર્તિ-સ્તોત્ર કહી, તેના પાઠ અથવા શ્રવણથી શુદ્ધિ અને સર્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે તથા ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને મળે છે એમ જણાવે છે.
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના સંદર્ભમાં પ્રતિષ્ઠા માટે યોગ્ય દશાવતાર તથા અન્ય વૈષ્ણવ રૂપોની પ્રતિમા-લક્ષણવિધિ શાસ્ત્રીય રીતે, ભક્તિભાવ સાથે સમજાવે છે. મત્સ્ય અને કૂર્મના દેહ-પ્રકાર, વરાહની પૃથ્વી-ઉદ્ધરણ મુદ્રા, ક્ષ્મા/ધરા, અનંત અને શ્રી સહિત પરિવાર તથા રાજ્યલાભ અને સંસાર-તરણનાં ફળો જણાવાય છે. નરસિંહનું ઉગ્ર-નાટ્યમય આસન અને પ્રમાણભૂત ચતુર્ભુજ ચિહ્ન-રૂપ, વામન તથા રામ/બલરામનાં અનેક વિન્યાસો આયુધ-સ્થાપન ક્રમથી નિર્દિષ્ટ છે. બુદ્ધનો શાંત સ્વભાવ અને વેશ, તથા કલ્કિનું પરिधान, તેજ અને યુગાંતકારી કાર્ય વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ વાસુદેવાદિ નવવ્યૂહ અને સંબંધિત રૂપો—બ્રહ્મા, ગરુડારૂઢ વિષ્ણુ, વિશ્વરૂપ, અશ્વશિર હરિ (હયગ્રીવસદૃશ), દત્તાત્રેય, વિશ્વક્સેન—પાઠભેદો સહિત રજૂ કરીને પરંપરાશુદ્ધિ અને વિધિ-ઉપયોગિતા દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
અગ્નિદેવ સામાન્ય પ્રતિમા-લક્ષણથી આગળ વધી, વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના પરિઘમાં દેવી-પ્રતિમાનાં તકનીકી લક્ષણો વર્ણવે છે. ચંડી/દુર્ગાના આયુધસમૂહો અને ભુજાસંખ્યા—વીસ, અઢાર, સોળ, દસ અને આઠ ભુજાવાળા રૂપ—નિર્ધારિત કરીને નવપદ્મ (નવ કમળ) મંડળમાં તત્ત્વક્રમ અનુસાર સ્થાન-ન્યાસ બતાવવામાં આવે છે. પછી રુદ્રચંડી વગેરે ઉગ્ર રૂપોનાં નામ, વર્ણભેદ, ગતિભેદ, પ્રતિષ્ઠાના હેતુઓ (સંતાન, સમૃદ્ધિ વગેરે) તથા લક્ષ્મી, સરસ્વતી, ગંગા (જાહ્નવી), યમુના, માતૃકા-સદૃશ શક્તિઓ જેવી ઉપદેવતાઓનું વર્ણન આવે છે. વિનાયકના પ્રમાણ—ખાસ કરીને સૂંઢની લંબાઈ અંગુલમાં અને કલા/નાડી માન—અને સ્કંદ વગેરેના રૂપલક્ષણો પણ જણાવાય છે. અંતે ચામુંડા-ભેદ, ભૈરવી, અંબાષ્ટક, ઘંટાકર્ણ વગેરે રક્ષક દેવ-ગણો દ્વારા યોગ્ય રૂપનિર્ધારથી રક્ષા, સિદ્ધિ અને સમ્યક પ્રતિષ્ઠા-ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ ઉપસંહાર છે।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
દેવી-પ્રતિમાના લક્ષણો પછી ભગવાન અગ્નિ સૂર્ય અને સંબંધિત દેવ-વ્યવસ્થાનું વર્ણન કરે છે, જે મંદિર-પ્રતિષ્ઠા અને આવરણ-રચનામાં કેન્દ્રસ્થાન ધરાવે છે. પ્રથમ સૂર્યનું શાસ્ત્રીય રથરૂપ નિર્ધારિત છે—સાત અશ્વ, એક ચક્ર, કમળ-ચિહ્નો અને સહાયક ઉપકરણો; દ્વાર/પાર્શ્વ સેવકો તરીકે દંડધારી પિંગળ, ચામરધારી સેવકો, તેમજ ‘નિષ્પ્રભા’ કહેવાયેલી સહધર્મિણી. વિકલ્પરૂપે સૂર્યને અશ્વારૂઢ, વરદમુદ્રાયુક્ત અને કમળધારી દર્શાવવાનો પણ ઉપદેશ છે. ત્યારબાદ દિક્પાલો અને ઉપદિક્ દેવતાઓને નિર્દિષ્ટ કમળના પાંખડાંની રચનામાં ક્રમથી સ્થાપિત કરી તેમના આયુધ-લક્ષણો જણાવાય છે. સૂર્યના નામ/અંશો, રાશિ-માસ સ્થાન અને વિવિધ વર્ણભેદ મંત્ર-ન્યાસની યુક્તિ સાથે રૂપમાં જોડાય છે. આગળ ચંદ્રથી કેતુ સુધી નવગ્રહ પ્રતિમાવિધાન, નાગ-યાદીઓ, તેમજ કિન્નર, વિદ્યાધર, પિશાચ, વેતાળ, ક્ષેત્રપાલ, પ્રેત વગેરે સીમારક્ષક સત્તાઓનું વર્ણન કરીને પવિત્ર ક્ષેત્રની પૂર્ણતા દર્શાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
પ્રતિમા-લક્ષણના ક્રમમાં આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યોગિની-ગણોનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન કરે છે—ઐન્દ્રિ સમૂહથી આરંભ કરીને શાન્તા (શમનકારી) સમૂહ સુધી ‘અષ્ટાષ્ટક’ (આઠ-આઠ) પરંપરા. ત્યારબાદ અનેક યોગિની/દેવી નામો અને શક્તિ-નામો ગણાવાય છે, તેમજ આયુધો અને મૂર્તિ-વિગતોમાં પાંડુલિપિ-ભેદોની પરંપરાનો સંકેત મળે છે. નામસૂચિ પછી વિધાન—પરિચારિકા દેવીઓ ચાર અથવા આઠ ભુજાવાળી, ઇચ્છિત આયુધધારિણી અને સિદ્ધિપ્રદ દર્શાવવી. ભૈરવની પ્રતિમાલક્ષણ વિગતે—ઉગ્ર ભાવ, જટામાં ચંદ્રચિહ્ન, અને ખડ્ગ, અંકુશ, પરશુ, ધનુષ, ત્રિશૂલ, ખટ્વાંગ, પાશ વગેરે આયુધો સાથે વરદમુદ્રા. પછી અવિલોમ ક્રમે અગ્નિ સુધી વિન્યાસ, મંત્રવિભાગ અને ષડંગ-ન્યાસનું નિર્દેશન છે. અંતે વીરભદ્ર, ગૌરી/લલિતા અને સિંહવાહિની ચંડિકા—ત્રિશૂળથી મહિષનો સંહાર કરતી—આદિના પ્રતિમા-નમૂનાઓ આપી તત્ત્વ, શિલ્પ અને પ્રતિષ્ઠા-વિધિને એક આગમિક નકશામાં એકત્ર કરે છે।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન કમળજ બ્રહ્માને વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પ અંતર્ગત શિવલિંગ તથા તેની પિંડિકા/પીઠ ઘડવા માટે જરૂરી માન, રેખા અને વિભાગની તકનીકી-આગમિક રીત સમજાવે છે. લંબાઈ-પહોળાઈને નિર્ધારિત ભાગોમાં વહેંચી ક્રમશઃ રૂપ રચવાનું—ચોરસ આધારથી 8, 16, 32, 64 કોણીય ફલકોવાળા રૂપો થઈ અંતે પરિપૂર્ણ વર્તુળાકારતા સુધી—એ રીતે વર્ણન છે. લિંગશિર્ષની છત્રાકાર રેખા, ઊંચાઈ-વ્યાસનો અનુપાત, તેમજ મધ્યસૂત્ર પર બ્રહ્મા અને રુદ્ર સંબંધિત ક્ષેત્રોની વિભાગરચના પણ નિર્દિષ્ટ છે. સામાન્ય લક્ષણો પછી પીઠની ઊંચાઈ, કેન્દ્ર ખાતા (ગર્ત), મેખલા-બંધ, વિકારાંગ અલંકાર-અંગો અને ઉત્તર દિશામાં પ્રણાલા જળનિર્ગમ સ્થાપનનું સર્વત્ર લાગુ પડતું વિધાન આવે છે; પાઠાંતરોનો ઉલ્લેખ પણ છે. આ અધ્યાય ચોક્કસ સ્થાપત્યવિજ્ઞાનને ધર્મકર્મરૂપે રજૂ કરી સ્થિર પૂજા અને પ્રતિષ્ઠિત સાન્નિધ્ય સાધે છે।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
અગ્નિદેવ પ્રતિષ્ઠા વિષયક ઉપદેશમાં સામાન્ય લિંગ-લક્ષણથી આગળ વધીને દ્રવ્ય, માન અને વિધિનું તકનીકી શાસ્ત્ર જણાવે છે. વસ્ત્ર અને મૃણ્મય લિંગ (પકાવેલી માટી શ્રેષ્ઠ)થી લઈને લાકડું, પથ્થર, ધાતુ અને કિંમતી માધ્યમો (મોતી, લોખંડ, સોનું; તેમજ ચાંદી, તાંબું, પિત્તળ, ટિન અને રસ-લિંગ) સુધી દ્રવ્યક્રમ દર્શાવી કેટલાક દ્રવ્યોને ભુક્તિ–મુક્તિ ફળ સાથે જોડે છે. પછી સ્થાપન-સ્થાનની યુક્તિ અને માપની પદ્ધતિ—ગૃહ્ય લિંગ ૧–૫ અંગુલ, જ્યારે મંદિરમાં દ્વાર અને ગર્ભગૃહના પ્રમાણોથી અનુપાત નક્કી થાય; ૩૬×૩ માનભેદ અને તેમના સંયોગથી ૧૦૮ માનતંત્ર. ચલ (વહનયોગ્ય) લિંગ ૧–૫, ૬–૧૦, ૧૧–૧૫ અંગુલ વર્ગોમાં, સૂત્ર (દોરી/માર્ગરેખા) પદ્ધતિ અને હસ્ત આધારિત વિસ્તારો પણ વર્ણવ્યા છે. ઉત્તરાર્ધમાં પ્રતિમામિતિની ભૂમિતિ, બાકી અંગુલથી શકુન-નિર્ણય, ધ્વજ/સિંહ/વૃષ વર્ગ, સ્વર-શુભતા, રચનાભેદ, બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–શિવ વિભાગતત્ત્વ, તેમજ મુખલિંગ અને શિરોભેદોમાં મુખલક્ષણો અને પ્રક્ષેપોના પ્રમાણ નિર્દેશિત છે।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પની પરંપરામાં અગ્નિદેવ પૂર્વ અધ્યાયના વ્યક્ત–અવ્યક્ત વિચારથી આગળ વધી પ્રતિમા-સ્થાપનના સૂક્ષ્મ શિલ્પનિયમો જણાવે છે. તેઓ પિંડિકા (આધાર/પીઠ)નું લક્ષણ પ્રમાણનિયમથી નિર્ધારિત કરે છે—લંબાઈ પ્રતિમાના પ્રમાણ મુજબ, પહોળાઈ અને મેખલા-બંધ વગેરે ભિન્નાંશ માપથી. પછી પાયાના ખાડાના પરિમાણ, ઉત્તર તરફ હળવો ઢાળ, અને પ્રાણાલ (જળ-નિકાસ) ક્યાંથી બહાર નીકળવો તે નિર્દેશે છે, જેથી જળ-વ્યવસ્થાથી શુચિતા સુરક્ષિત રહે. ષોડશાંશ પદ્ધતિથી ઊંચાઈના સ્તરવિભાગ અને નીચલા, મધ્ય તથા કણ્ઠભાગના ખંડવિભાગ પણ માનકીકૃત થાય છે. ‘સામાન્ય’ પ્રતિમાઓ માટે પણ આ નિયમો લાગુ; ગર્ભગૃહ/શ્રાઇન-દ્વારનું પ્રમાણ મંદિર-દ્વારમાપ સાથે જોડાય છે; અને પ્રતિમા-પ્રભામાં ગજ તથા વ્યાલક અલંકારનું વિધાન છે. અંતે સર્વત્ર પ્રતિમામિતિનો નિયમ—પુરુષ દેવતાઓ હરિ/વિષ્ણુ-માન પ્રમાણે, દેવીઓ લક્ષ્મી-માન પ્રમાણે—શોભા ધર્મની આવશ્યકતા છે એમ સ્થાપિત કરે છે।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
ભગવાન્ પ્રતિષ્ઠા-પંચકને તત્ત્વત્રય રૂપે સમજાવે છે—પ્રતિમા પુરુષથી પ્રાણિત, પિંડિકા પ્રકૃતિનું પ્રતિરૂપ, અને લક્ષ્મી પ્રતિષ્ઠા-કર્મની સ્થિરતા દર્શાવે છે; તેમનો સંયોગ ‘યોગક’ કહેવાય. ઇષ્ટફળસિદ્ધિ માટે યાગ આરંભી વાસ્તુ-પૂર્વકર્મો થાય છે—ગર્ભસૂત્ર અક્ષ કાઢવો, મંડપના ભેદ અને માપ નક્કી કરવું, સ્નાન તથા કલશ-કાર્યની ગોઠવણી, અને યાગદ્રવ્યોની તૈયારી. વેદી એક-તૃતીયાંશ/અર્ધ પ્રમાણથી રચી કલશ, ઘટિકા, છત્ર વગેરેથી શોભાયમાન થાય છે; સર્વ સામગ્રી પંચગવ્યથી શુદ્ધ થાય છે. ગુરુ વિષ્ણુધ્યાન કરીને પોતાને યજ્ઞાધિષ્ઠાન માની આત્મપૂજન કરે છે, અને દરેક કુંડમાં યોગ્ય મૂર્તિપાશ સ્થાપે છે. દિશાનુસાર તોરણ-સ્તંભ માટે કાષ્ઠવિશેષ, “સ્યોના પૃથ્વી” મંત્રપૂજા, સ્તંભમૂળે અંકુરારોપણ, સુદર્શનચિહ્ન, ધ્વજવિધાન તથા બહુ કલશસ્થાપનનો વિધાન છે. અંતે કલશોમાં દિક્પાલોને આવાહન કરી ક્રમે પૂજન—પૂર્વે ઇન્દ્ર, આગ્નેયે અગ્નિ, દક્ષિણ યમ, નૈઋત્ય નૈઋત, પશ્ચિમ વરુણ, વાયવ્ય વાયુ, ઉત્તર સોમ/કુબેર, ઈશાન ઈશાન; ઊર્ધ્વે બ્રહ્મા અને અધઃ અનંત—એમ દરેકને પોતાના દ્વાર-દિશાની રક્ષા માટે નિયુક્ત કરી યાગક્ષેત્રને રક્ષિત વિશ્વમંડળ બનાવે છે।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
ભગવાન અગ્નિ વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠામાં અભિષેક માટે વપરાતા કલશ(ઓ)ના કુંભાધિવાસની ક્રમબદ્ધ આગમિક પદ્ધતિ વર્ણવે છે. પ્રથમ ભૂમિ-પરિગ્રહ, રક્ષણાર્થે ચોખા અને રાઈ/સરસવનું છંટકાવ, નૃસિંહ-મંત્રથી રાક્ષોઘ્ન શુદ્ધિ તથા પંચગવ્ય-પ્રોક્ષણ થાય છે. ત્યારબાદ ભૂમિથી કલશ સુધી પૂજન, હરિનું અંગ-પૂજન, અને સહાયક પાત્રોનું અસ્ત્ર-મંત્રથી સંસ્કાર; અચ્છિન્ન ધારા અને પ્રદક્ષિણાથી અભિષેક-પ્રવાહ અવિરત રાખવામાં આવે છે. મંડલમાં “યોગે યોગે” મંત્રથી શય્યા સ્થાપન, સ્નાન-મંડપમાં દિશાનુસાર વિષ્ણુરૂપોની ગોઠવણી અને ઈશાનનું વિશેષ સ્થાન નિર્ધારિત થાય છે. સ્નાન અને અનુલેપન માટે અનેક કુંભ સ્થાપી, પાંદડા, કાષ્ઠ, મૃત્તિકા, ઔષધિ, ધાન્ય, ધાતુ, રત્ન, જળ અને દીપ વગેરે દ્રવ્યોનો વિશદ સંગ્રહ દિશાનુસાર ગોઠવી અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આચમન, નીરાજન વગેરે ઉપચાર માટે રાખવામાં આવે છે. દ્રવ્ય-દેશ-મંત્ર-ક્રમના સુનિયોજનથી દેવસન્નિધિ સ્થિર કરનાર આગ્નેય વિદ્યાનું આ અધ્યાયમાં દર્શન થાય છે।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
કલશાધિવાસ પછી વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠા ક્રમમાં ભગવાન અગ્નિ સ્નાનાદિ-વિધિ વર્ણવે છે, જેના દ્વારા શિલ્પી-નિર્મિત પ્રતિમા જાગૃત, શુદ્ધ અને જાહેર પૂજનીય બને છે. આચાર્ય ઈશાન ખૂણે વૈષ્ણવ અગ્નિ સ્થાપી ઘન ગાયત્રી-હોમ કરે છે અને સંપાતથી કલશોનું અભિમંત્રણ કરે છે. કાર્યશાળા તથા યજમાન-મંડળીની શુદ્ધિ, વાદ્ય-ગાન અને જમણા હાથમાં રક્ષાકૌતુક-બંધન (દેશિક સહિત) થાય છે. પ્રતિમા સ્થાપન, સ્તુતિ અને શિલ્પિ-દોષ નિવારણની પ્રાર્થના પછી તેને સ્નાનમંડપે લઈ જઈ મંત્રો અને આહુતિઓથી નેત્રોન્મીલન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ અભ્યંગ, ઉબટન, ગરમ પાણીથી ધોવું, પ્રોક્ષણ, તીર્થ/નદીજળ, સુગંધિ દ્રવ્યો, ઔષધિઓ, પંચગવ્ય વગેરે સાથે અનેક મંત્રપુટોમાં વિસ્તૃત સ્નપન; અનેક કલશો દ્વારા વિષ્ણુ-આવાહન સુધી વિધિ પૂર્ણ થાય છે. અંતે કૌતુકમોચન, મધુપર્ક, પવિત્રક-તૈયારી, ધૂપ-અંજન-તિલક-માળા અને રાજચિહ્નાદિ ઉપચાર, શોભાયાત્રા તથા અષ્ટમંગલ વિન્યાસ; હર સહિત અન્ય દેવતાઓ માટે પણ સામાન્ય છે, અને ‘નિદ્રા’ કલશ શિરોભાગે સ્થાપવાનો નિર્દેશ છે।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
અધ્યાય ૫૯માં ‘અધિવાસન’ને હરિ-પ્રતિષ્ઠા માટે ભગવાનની સન્નિધિ આવાહન કરીને સ્થિર કરવાની વિધિ તરીકે નિરૂપિત કર્યું છે. અગ્નિદેવ પ્રથમ આંતરિક સાધના કહે છે—આચાર્ય ઓંકારમાં ચેતનાને યોજી ચિત્તને કેન્દ્રિત કરે છે અને લયક્રમથી તત્ત્વોનું પ્રત્યાહાર કરે છે: પૃથ્વી વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ મનમાં, મન અહંકારમાં, અહંકાર મહતમાં અને મહત્ અવ્યક્તમાં લીન થાય છે; અવ્યક્તને વાસુદેવ-સ્વરૂપ શુદ્ધ જ્ઞાન કહે છે. પછી સૃષ્ટિ-નકશો (વ્યૂહ/કોસ્મોજેનેસિસ) રૂપે તન્માત્રા, જ્ઞાનેન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો અને સ્થૂલ દેહનું વર્ણન કરીને સાધક વિશ્વને ‘સંસ્કૃત દેહ’ તરીકે વિધિપૂર્વક પુનર્નિર્માણ કરે છે. ત્યારબાદ બીજાક્ષરો દ્વારા તત્ત્વો અને દેહસ્થાનો પર મંત્રન્યાસ, વૈષ્ણવ નામન્યાસ (કેશવથી દામોદર સુધી) તથા ષડંગન્યાસ થાય છે. દ્વાદશ-અર ચક્રમંડલ, સૌર-સોમ્ય કલાઓ, પરિવારપૂજન પછી પ્રતિમામાં હરિની સ્થાપના, વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રજ્વલન, હોમ અને શાંતિ કર્મ, પવિત્ર નદીઓની સ્થાપના, બ્રાહ્મણભોજન, દિક્પતિઓને બલિ અને રાત્રિજાગરણ સાથે પવિત્ર પાઠ દ્વારા અધિવાસનથી સર્વ કર્માંગો પવિત્ર થાય છે.
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ભગવાન અગ્નિ વાસુદેવ/હરિની પ્રતિષ્ઠાનો ક્રમબદ્ધ વિધાન જણાવે છે. ગર્ભગૃહને સાત વિભાગમાં વહેંચી બ્રહ્મ-ભાગમાં બિંબ સ્થાપવું અને દેવ, માનવ તથા ભૂત-ભાગની નિશ્ચિત વહેંચણી જાળવવી. ત્યારબાદ પિંડિકા-સ્થાપન, જરૂરી હોય તો રત્ન-ન્યાસ, નરસિંહ આહુતિઓનો સંબંધ, વર્ણ-ન્યાસ, તેમજ ઇન્દ્રાદિ મંત્રોથી નવ દિશાના કુંડ/ખાડામાં ચોખા, રત્ન, ત્રિધાતુ, ધાતુઓ, ચંદન વગેરેનું નિક્ષેપ અને ગુગ્ગુલુ-પરિવેષ્ટન કરાય છે. ખંડિલ હવનવેદી બનાવી આઠ દિશામાં કલશ સ્થાપે; અષ્ટાક્ષરી મંત્રથી અગ્નિ આવાહન, ગાયત્રી-પ્રધાન આહુતિઓ, પૂર્ણાહુતિ અને શાંત્યુદકથી દેવશિર પર અભિષેક થાય છે. પછી બ્રહ્મયાનથી પ્રતિમાને ગીત-વાદ્ય અને વૈદિક ધ્વનિ સાથે મંદિરમાં લઈ જઈ, આઠ મંગલ કલશોથી સ્નાન કરાવી, શુભ લગ્ને પીઠ પર પ્રતિષ્ઠિત કરી ત્રિવિક્રમ નમસ્કારથી સ્થિર કરે છે. જીવ-આવાહન અને સાન્નિધ્ય-કરણ દ્વારા ચેતનાનું બિંબમાં અવતરણ સમજાવાય છે; પરિકર દેવતા, દિક્પાલ, ગરુડ, વિશ્વક્સેન સ્થાપન, ભૂતબલી અને દક્ષિણાની નીતિ પણ કહેવાય છે. અંતે નિયમ—મૂલમંત્ર દેવતાનુસાર ભિન્ન, પરંતુ બાકી વિધિ સર્વ પ્રતિષ્ઠાઓમાં સમાન।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
આ અધ્યાયમાં મંદિર-નિર્માણને જીવંત યજ્ઞશક્તિ સાથે જોડતા આગ્નેય વિધિઓનો ક્રમ નિર્ધારિત થાય છે. અવભૃથ-સ્નાન પછી ૮૧ સ્થાનો પર કુંભોની જાળ-વિન્યાસથી સંપૂર્ણ મંડલીકરણ કરી, પછી હરિ-પ્રતિષ્ઠાનો આધાર રચાય છે. દ્વાર-પ્રતિષ્ઠામાં આહુતિ, બલિ, ગુરુપૂજન, દેહળી નીચે સુવર્ણ-નિક્ષેપ અને નિશ્ચિત હોમ; સાથે ચંડ–પ્રચંડ તથા શ્રી/લક્ષ્મીની સ્થાપના, શ્રીસૂક્ત-પૂજા અને દક્ષિણાથી સામાજિક-વિધિ પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ હૃત્-પ્રતિષ્ઠામાં અષ્ટરત્ન, ઔષધિ, ધાતુ, બીજ, લોહા અને જળયુક્ત સંસ્કૃત કુંભ; નરસિંહ-મંત્ર-સમ્પાદ અને નારાયણ-તત્ત્વ-ન્યાસથી પ્રાણરૂપ નિક્ષેપને ચેતન કરવામાં આવે છે. વાસ્તુશાસ્ત્ર મુજબ પ્રાસાદને પુરુષરૂપે ધ્યાની—દ્વાર મુખ, શુકનાસા નાસિકા, પ્રણાલ અધોમાર્ગ, સુધા ત્વચા, કલશ કેશ/શિખા. અંતે ધ્વજારોહણ—પ્રમાણ, ઈશાન/વાયવ્ય સ્થાપન, ધ્વજવસ્ત્ર-અલંકાર, ચક્ર (૮/૧૨ આરો) રચના, દંડમાં સૂત્રાત્મા અને ધ્વજમાં નિષ્કલ ન્યાસ; પ્રદક્ષિણા, મંત્ર, દાન અને ધ્વજદાનનું રાજસમાન પુણ્ય વર્ણવાય છે.
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને સમુદાયેન દેવતા-પ્રતિષ્ઠાનો ક્રમ શીખવે છે—લક્ષ્મીથી આરંભ કરીને સમગ્ર દેવીસમૂહ સુધી. પૂર્વોક્ત મંડપ અને સ્નાનાદિ પૂર્વકર્મો પછી શ્રીને ભદ્રાસન પર સ્થાપી અષ્ટકલશો પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અભ્યંગ, પંચગવ્ય-સ્નાન, નેત્રોન્મીલન, મધુરત્રયાદિ નૈવેદ્ય તથા કેટલાક મંત્રવાક્યો/સ્થાનોના પાઠભેદ પણ જણાવાયા છે. દિશાવાર અલગ મંત્રોથી પ્રોક્ષણ થાય છે; અંતે ઈશાન દિશામાં એકાશી ઘડાના પરિમાણથી શિરઃસ્નાન કરી જળ ભૂમિ પર વિસર્જિત થાય છે. ગંધ-પુષ્પ સંસ્કાર, તન્મયાવહ દ્વારા તાદાત્મ્ય, ‘આનંદ’ ઋક પાઠ; શય્યા પર શાયંતીય ન્યાસથી સ્થિરતા, શ્રીસૂક્તથી સાન્નિધ્ય, લક્ષ્મીબીજથી ચિચ્છક્તિ જાગરણ, પછી કમળ અથવા કરવીરથી નિયત સંખ્યામાં હોમ. અંતે ઉપકરણ અને મંદિર સંસ્કાર, પિંડિકા રચના, શ્રીસૂક્તનું પદે-પદે પાઠ, ગુરુ/બ્રાહ્મણ દાન અને સ્વર્ગાદિ ફળધ્યાન—મંગલ અને ધર્મની વિધાન-તકનીક દર્શાય છે.
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વિષ્ણુ-પ્રતિષ્ઠાની પદ્ધતિને વિષ્ણુસંબંધિત દેવરૂપો અને દિવ્ય ચિહ્નો—તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), સુદર્શન, બ્રહ્મા અને નરસિંહ—પર વિસ્તારે છે. પ્રતિષ્ઠા ‘વિષ્ણુની જેમ’ કરવી, પરંતુ પ્રબોધન/પ્રાણપ્રતિષ્ઠા દરેકના પોતાના મંત્રથી થાય છે એમ જણાવે છે. પ્રથમ રક્ષા અને યુદ્ધફળદાયક તીવ્ર સુદર્શન-મંત્ર આપવામાં આવ્યો છે; ચક્ર ધર્મીઓ માટે શાંત અને દુષ્ટો માટે ભયંકર, શત્રુ-ભૂતાદિને ભસ્મ કરે અને વિરોધી મંત્રોને નાબૂદ કરે છે. પછી ‘પાતાલ’ નામની વિસ્તૃત નરસિંહ-વિદ્યા વર્ણવાય છે, જે પાતાળ/આસુરી શક્તિઓને દમન કરી શંકા અને આપત્તિ દૂર કરે છે. ત્યારબાદ ‘ત્રૈલોક્ય-મોહન’ મૂર્તિના લક્ષણો અને ‘ત્રિલોક્ય-મોહન’ મંત્રોથી પ્રતિષ્ઠા—ગદાધારી, બે અથવા ચાર ભુજાઓ—અને ચક્ર-પાઞ્ચજન્ય સહિત, શ્રી–પુષ્ટિ તથા બલ–ભદ્ર સાથે સમૂહ-વ્યવસ્થા જણાવાય છે. આગળ અનેક વિષ્ણુરૂપો/અવતારો તથા શૈવ-શાક્ત સમન્વિત રૂપો—રુદ્રમૂર્તિ લિંગ, અર્ધનારીશ્વર, હરિ-શંકર, માતૃકાઓ—અને સૂર્ય/ગ્રહ દેવતાઓ સાથે વિનાયકની પ્રતિષ્ઠા પણ આવે છે. ઉત્તરાર્ધમાં વિશેષરૂપે પુસ્તક-પ્રતિષ્ઠા: સ્વસ્તિક મંડળપૂજન, લેખનસાધનો અને પાંડુલિપિનું સન્માન, નાગરી લિપિ, રત્નલેખણી/પેટિકા વિધાન, ઈશાન દિશામાં આસન, દર્પણદર્શન, પ્રોક્ષણ, નેત્રોન્મીલન, પૌરુષસૂક્ત ન્યાસ, સજીવીકરણ, હોમ, શોભાયાત્રા અને પાઠના આરંભ-અંતે નિત્ય આરાધના. અંતે વિદ્યાદાન/પુસ્તકદાનને અક્ષય પુણ્ય કહીએ છે; સરસ્વતી-વિદ્યાદાન શ્રેષ્ઠ છે અને પત્ર-અક્ષરપરિમાણ મુજબ પુણ્યવૃદ્ધિ બતાવી પ્રતિષ્ઠા, મૂર્તિશાસ્ત્ર અને ગ્રંથપરંપરાને એક ધર્મિક અર્થવ્યવસ્થામાં જોડે છે।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને કૂવો, વાવ, તળાવ અને સરોવર જેવી જળરચનાઓ માટે વરુણ-કેન્દ્રિત પ્રતિષ્ઠા-વિધિ શીખવે છે. જળને હરિ (વિષ્ણુ), સોમ અને વરુણની જીવંત ઉપસ્થિતિ માનવામાં આવ્યું છે. આરંભે સુવર્ણ/રજત/મણિમય વરુણ-પ્રતિમા તથા તેનું ધ્યાનલક્ષણ—દ્વિભુજ, હંસાસનસ્થ, અભયમુદ્રા અને નાગપાશધારી—વર્ણવાય છે. પછી મંડપ, વેદી, કુંડ, તોરણ અને વારુણ-કુંભ સહિત વિધિ-સ્થાપત્યનું નિયમન આવે છે. ત્યારબાદ અષ્ટ-કુંભ વ્યવસ્થા: દિશાનુસાર જળસ્ત્રોત—સમુદ્ર, ગંગા, વરસાદ, પ્રસ્રવણ/ઝરણું, નદી, વનસ્પતિજન્ય જળ, તીર્થજળ વગેરે—અને અભાવે વિકલ્પ નિયમો તથા મંત્રાભિમંત્રણા. શુદ્ધિ, નેત્રોન્મીલન, અભિષેક, મધુપર્ક-વસ્ત્ર-પવિત્ર અર્પણ, અધિવાસ, સજીવકરણ; સાથે હોમક્રમ, દશદિક બલી અને શાંતિ-તોયનું વિધાન છે. અંતે જળાશયમાં મધ્ય યૂપ/ચિહ્ન નિર્ધારિત માપે સ્થાપી જગચ્છાંતિ, દક્ષિણા, ભોજન અને નિરોધરહિત જળદાન-ધર્મનું મહાત્મ્ય—મહાયજ્ઞોથી પણ અધિક—પ્રશંસિત છે।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
ભગવાન અગ્નિ સભા-સ્થાપનનું ઉપદેશ આપતાં નિર્માણને વિધિજન્ય વૈધતા સાથે જોડે છે—ભૂમિની તપાસ કર્યા પછી યજમાને પ્રથમ વાસ્તુ-યાગ કરવો, જેથી સ્થળ કોસ્મિક વ્યવસ્થასთან સુસંગત બને. સભામંડપ ગામના ચાર માર્ગોના ચોરાસે અથવા ગામની સીમાએ બનાવવો; નિર્જન સ્થળે નહીં—જેથી નાગરિક જીવન સુલભ અને સુરક્ષિત રહે. સામર્થ્ય મુજબ નિર્માણ પ્રશસ્ત છે, પરંતુ ક્ષમતાથી વધુ ખર્ચ દોષ ગણાયો છે; ચતુઃશાળા યોજના દોષરહિત અને શ્રેષ્ઠ, જ્યારે ત્રિશાળા/દ્વિશાળા/એકશાળા વિકલ્પો દિશાસૂચનાઓ સાથે શરતી રીતે વિચારવા. ‘કરરાશિ’ ગણતરી, આઠ ભાગે વિભાજન, ગર્ગશાસ્ત્ર મુજબ અર્થઘટન, તેમજ ધ્વજ, ધુમાડો, સિંહ વગેરે શકુનોનું દિશાવાર નિરીક્ષણ પણ વર્ણવાયું છે. અંતે નિવાસપ્રવેશ માટે સમુદાયની મંજૂરી, પ્રાતઃ ઔષધી-સ્નાનથી શુદ્ધિ, બ્રાહ્મણભોજન, મંગલ અલંકાર અને નંદા, વાશિષ્ઠી, જયા, પૂર્ણા, ભદ્રા, કાશ્યપી, ભાર్గવી, ઇષ્ટકા નામે સમૃદ્ધિ-મંત્ર—ધન, જન અને પશુવૃદ્ધિ તથા ગૃહ અને પવિત્ર ઈંટની સફળ પ્રતિષ્ઠા માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ સર્વ દેવતાઓ અને પવિત્ર સ્થાપનાઓ માટે લાગુ પડે તેવી પ્રમાણભૂત (સાધારણ) પ્રતિષ્ઠા-વિધિ જણાવે છે—એકલ સ્થાપનાથી લઈને વાસુદેવ મોડેલ મુજબની સમૂહ પ્રતિષ્ઠા સુધી. શરૂઆતમાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, વિશ્વેદેવ, અશ્વિન અને ઋષિઓનું આવાહન-ક્રમ છે. પછી મંત્ર-રચનામાં દેવનામને માત્રા/દીર્ઘ અંશ મુજબ વિભાજિત કરીને બીજ કાઢી તેમાં બિંદુ, પ્રણવ (ૐ) અને ‘નમઃ’ જોડાય છે. માસિક દ્વાદશી ઉપવાસ, આધાર-પીઠ અને કલશ સ્થાપન, કપિલા ગાયના દૂધમાં યવ-ચરુ પકાવી ‘તદ્ વિષ્ણોઃ’ જપ, અને ૐ દ્વારા અભિષેક. વ્યાહૃતિ, ગાયત્રી સાથે હોમ-ચક્ર; સૂર્ય, પ્રજાપતિ, અંતરિક્ષ, દ્યૌઃ, બ્રહ્મા, પૃથ્વી, સોમ, ઇન્દ્ર વગેરેને હવિ અર્પણ. આગળ ગ્રહ, લોકપાલ, પર્વત, નદીઓ, સમુદ્રાદિ શક્તિઓનું પૂજન, પૂર્ણાહુતિ, વ્રત-મોચન, દક્ષિણા, બ્રાહ્મણ-ભોજન અને મઠ, પ્રપા, ઘર, માર્ગ/સેતુ-દાનના સ્વર્ગફળ—વાસ્તુ, વિધિ અને સામાજિક ધર્મનો સંગમ દર્શાવે છે।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
પૂર્વની સામૂહિક પ્રતિષ્ઠાની ચર્ચા પછી ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠ ઋષિને જીર્ણોદ્ધાર-વિધાન સમજાવે છે—જીર્ણ, દોષયુક્ત અથવા તૂટેલી પવિત્ર પ્રતિષ્ઠાઓનું યોગ્ય સંચાલન. અલંકૃત પ્રતિમાને સ્નાન કરાવી તપાસવામાં આવે છે: સ્થિર અને સેવાયોગ્ય હોય તો રાખવી, અતિશય ક્ષય પામેલી હોય તો ત્યાગવી. બદલાવ જરૂરી હોય તો આચાર્ય પૂર્વવત નવી પ્રતિમા સ્થાપી સંહાર-વિધિ દ્વારા જૂના રૂપમાંથી તત્ત્વો પાછા ખેંચી તેમના મૂળમાં લય કરાવે છે. દ્રવ્યભેદે વિસર્જન—લાકડાનું રૂપ ચીરી અગ્નિમાં દહન, પથ્થરનું રૂપ જળમાં નિક્ષેપ, ધાતુ/રત્નનું રૂપ કપડાંથી ઢાંકી વાહન પર સન્માનપૂર્વક લઈ જવું. અંતે નારસિંહ-મંત્રથી હોમ, જળાર્પણમાં વાદ્ય, ગુરુને દક્ષિણા; માપ અને સામગ્રી એ જ દિવસે નક્કી કરવાની આજ્ઞા છે. કૂવો, તળાવ, સરોવર જેવી જાહેર જળરચનાઓનું જીર્ણોદ્ધાર મહાપુણ્યદાયક ગણાયું છે।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને કહે છે કે ઉત્સવ વિના દેવતાની પ્રતિષ્ઠા (પ્રતિષ્ઠા) અધૂરી રહે છે; તેથી પ્રતિષ્ઠા પછી તરત યાત્રોત્સવ કરવો—એક, ત્રણ અથવા આઠ રાત્રિઓ સુધી, તેમજ અયનાંત, વિષુવ વગેરે કાળસંધિઓ પર પણ. વિધિનું આરંભ મંગલ પૂર્વકર્મોથી થાય છે—ધાન્ય અને કઠોળથી યોગ્ય પાત્રોમાં અંકુરારોપણ, દિશાઓમાં બલિ-અર્પણ, અને દીવાઓ સાથે રાત્રે નગરપરિક્રમા, જેથી મંદિરની પવિત્રતા નાગરિક અવકાશમાં વિસ્તરે. પછી ગુરુ તીર્થયાત્રા શરૂ કરવા દેવતાની અનુમતિ માગે છે; ચાર સ્તંભવાળા મંડપમાં સ્વસ્તિક પર મૂર્તિ રાખી અધિવાસન કરે છે, અને રાત્રિભર ઘૃતાભિષેકધારા, નીરાજન, સંગીત, પૂજા તથા પવિત્ર ચૂર્ણોના મુકુટાર્પણ જેવી મંગલ સેવાઓ થાય છે. ઉત્સવમૂર્તિને રથ પર બેસાડી રાજચિહ્નો સાથે શોભાયાત્રા કાઢે છે; તૈયાર વેદી પર સ્થાપી હોમ કરે છે અને વૈદિક જલમંત્રોથી તીર્થોનું આવાહન કરે છે. અઘામર્ષણ-શુદ્ધિ અને સ્નાનવિધિ પછી દેવસન્નિધિ ફરી મંદિરમાં પરત આવે છે; યોગ્ય રીતે ઉત્સવ કરાવનાર ગુરુ ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર તરીકે પ્રશંસિત છે.
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
ભગવાન અગ્નિ સ્નપનોત્સવની વિધિ શીખવે છે—મંદિરના અગ્રભાગે પ્રતિષ્ઠા અને ઉત્સવ-ચક્રોમાં થતો ભવ્ય સ્નાન-ઉત્સવ. પ્રથમ ધ્યાન, અર્ચના અને હરિ માટે હોમ કરીને પૂર્ણાહુતિ થાય છે. મંડપમાં મંડલ રચી, સૂત્ર-માળાઓથી સંસ્કૃત કલશો સ્થાપે છે; ચોરસ આવરણને રુદ્ર-ભાગોમાં વહેંચી દિશાનુસાર ધાન્ય-બીજ, તીર્થજળ, ફળ-પુષ્પ, ઔષધિ, સુગંધ અને રત્ન/ખનિજ દ્રવ્યો ગોઠવાય છે. મધ્યમાં વિશેષ કલશો—ઘી (ઇન્દ્ર-સમૂહ), મધ (આગ્નેય-સમૂહ), તલતેલ (યામ્ય/દક્ષિણ), દૂધ (નૈઋત્ય/દક્ષિણ-પશ્ચિમ), દહીં (સૌમ્ય/પૂર્વ)—આ રીતે નવક આધારિત વિન્યાસ. કષાય, મૃત્તિકા અને શંખનાદાદિ મંગલધ્વનિઓ સ્નાનને પૂર્ણ કરે છે. મૂળમંત્રથી સ્નપન પછી અગ્નિપૂજા, સર્વભૂત-બલિ, ભોજનદાન અને દક્ષિણા; પૂર્ણ સ્નપનોત્સવમાં 1008 કલશો સુધી હોઈ શકે. ગૌરી–લક્ષ્મી વિવાહ વગેરે અન્ય ઉત્સવો માટે આ પૂર્વકર્મ ગણાઈ, ઉત્સવવિધિ પ્રતિષ્ઠા-શુદ્ધિ સાથે જોડાય છે।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન વૃક્ષ/વનસ્પતિ તથા ઉદ્યાન-સ્થાનોની પ્રતિષ્ઠા-વિધિ ક્રમબદ્ધ રીતે શીખવે છે અને જીવંત વનસ્પતિના પવિત્રીકરણથી ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને મળે છે એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે. શરૂઆતમાં ઔષધિમિશ્રિત જળથી અભ્યંગ, માળા અને વસ્ત્ર-આવરણથી અલંકાર, સુવર્ણ સોયથી પ્રતીકાત્મક કર્ણવેધ અને સુવર્ણ ઉપકરણથી અંજનલેપન થાય છે. વેદી પર સાત ફળોનું અધિવાસ, દરેક ઘટ માટે બલી, ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓનું અધિવાસ અને વનસ્પતિ માટે હોમ કરવામાં આવે છે. વિશિષ્ટ ક્રિયામાં વૃક્ષના મધ્યમાંથી ગાયનું વિમોચન કરીને, નિર્ધારિત અભિષેક-મંત્રોથી અભિષેક થાય છે. ઋગ્/યજુર્/સામ મંત્રો, વરુણ-મંત્રો, મંગલધ્વનિ અને લાકડાની વેદિકા પર ગોઠવેલા કુંભોથી સ્નાપન થાય છે. યજમાન સહાય, દક્ષિણા (ગાયો, જમીન, આભૂષણ, વસ્ત્ર), ચાર દિવસ દૂધ આધારિત આહાર, તલ અને પલાશ સમિધાથી હોમ, આચાર્યને દ્વિગુણ દક્ષિણા—આ બધું કહી અંતે વૃક્ષવાટિકા-પ્રતિષ્ઠાને પાપનાશિની અને સિદ્ધિદાયિની કહી હરિના પરિકર-પ્રતિષ્ઠા તરફ આગળ વધવાનો સંકેત આપે છે.
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના સંદર્ભમાં ઈશ્વર મહત્ત્વના કર્મો પહેલાં નિર્વિઘ્નતા માટે ગણેશ-પૂજાની વિધિ વર્ણવે છે. આરંભે મંત્ર-ન્યાસ દ્વારા ગણપતિના વિશેષણો હૃદય, શિર, શિખા, વર્મ, નેત્ર અને અસ્ત્ર સ્થાનોમાં સ્થાપિત કરી સાધકદેહને પવિત્ર કર્મસાધન બનાવાય છે. પછી મંડલ-કેન્દ્રિત પૂજાક્રમમાં ગણ, ગુરુ અને પાદુકા, શક્તિ અને અનંત, ધર્મ તથા યંત્રના સ્તરો (મુખ્ય ‘અસ્થિ-ચક્ર’ અને ઉપર-નીચેના આવરણો) જોડાઈ પરંપરા, શક્તિ, વિશ્વાધાર અને નિયમનું સંકલન થાય છે. પદ્મકર્ણિકા-બીજા, જ્વાલિની, નંદયા, સૂર્યેશા, કામરૂપા, ઉદયા, કામવર્તિની જેવી દેવીરૂપોની આવાહન, પાઠભેદ નોંધો અને બીજધ્વનિઓનું તત્ત્વ-કાર્ય સાથેનું સંક્ષિપ્ત નકશીકરણ પણ આપવામાં આવ્યું છે. અંતે ગણપતિ ગાયત્રી અને નામાવલી દ્વારા તેમને વિઘ્નનાશક રૂપે સ્મરી પ્રતિષ્ઠા-સિદ્ધિ અને ધર્મસાધનમાં સફળતા પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
આ અધ્યાયમાં વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના પ્રવાહમાં ઉપાસના તથા પ્રતિષ્ઠાનું મૂળ આધારરૂપ શૌચ-શુદ્ધિનું વિધાન સંકલિત છે. ભગવાન સ્કંદને નિત્ય-નૈમિત્તિક સ્નાન શીખવે છે—મૃદ્/માટી ગ્રહણ અને અસ્ત્ર-મંત્રથી તેનું શोधन, કુશ-વિભાગથી દેહપ્રક્ષાલન, પ્રાણાયામ અને નિમજ્જન, હૃદ્યાસ્ત્ર સ્મરણ, સ્નાનોત્તર શુદ્ધિ; પછી અસ્ત્ર-સંધ્યા અને વિધિસ્નાન. આગળ મુદ્રા-નિયંત્રિત ક્રિયાઓ (અંકુશ, સંહાર), દિશાઓમાં મંત્ર-પ્રક્ષેપ, શિવકેન્દ્રિત શીતલ-મંગલ જપને શિરથી પાદ સુધી લાગુ કરવું અને ઇન્દ્રિય-રંધ્રોનું ‘સમ્મુખીકરણ’ વર્ણવાય છે. આગ્નેય, માહેન્દ્ર, મંત્ર-સ્નાન, માનસ-સ્નાન જેવા વિશેષ સ્નાન અને નિદ્રા/ભોજન/સ્પર્શ પછીની શુદ્ધિઓ પણ જણાવાય છે. ત્યારબાદ સંધ્યા-વિધિ—આચમન, પ્રાણાયામ, માનસ જપ, પ્રાતઃ/મધ્યાહ્ન/સાયં દેવતા-ધ્યાન, જ્ઞાની માટે ચોથી ‘સાક્ષી’ સંધ્યા અને ગુહ્ય અંતઃસંધ્યા. અંતે હસ્ત-તીર્થ, માર্জન, અઘમર્ષણ, અર્ઘ્ય, ગાયત્રી-જપ અને દેવ-ઋષિ-પિતૃ-દિશા-રક્ષકગણને ક્રમબદ્ધ તર્પણ—પ્રતિષ્ઠા તથા ઈશાનોપાસનાની સફળતા માટે શુદ્ધિને દ્વારરૂપે સ્થાપે છે.
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
આ અધ્યાયમાં ઈશાન-કલ્પની રીતમાં સુવ્યવસ્થિત સૂર્ય-ઉપાસના વર્ણવાઈ છે—ન્યાસ, બીજમંત્ર-વિન્યાસ, મુદ્રા-વિધિ અને રક્ષા/અવગુણ્ઠન જેવા સંરક્ષણ-ક્રમો મુખ્ય છે. હાથ અને અંગોમાં ન્યાસ કરીને “હું તેજોમય સૂર્ય છું” એવી ભાવનાથી આરંભ કરી મુખ્ય અર્પણ રૂપે અર્ઘ્યદાન કરાય છે. લાલ ચિહ્ન/રેખામંડળ બનાવી તેને પૂજાકેન્દ્ર માની પૂજન, દ્રવ્યોનું પ્રોક્ષણ અને પૂર્વમુખે આરાધના થાય છે. સ્થાનરક્ષામાં નિર્ધારિત બિંદુઓએ ગણેશપૂજા, અગ્નિમાં ગુરુપૂજન અને મધ્ય પીઠ/આસન પર સૂર્યરૂપ સ્થાપન થાય છે. પદ્મમંડળમાં રાં, રीं, રં, રૂં, રેં, રૈં, રોં, રૌં વગેરે સૌર બીજો અને શક્તિઓ સ્થાપી, ષડક્ષર સૂર્યરૂપને અર્કાસન પર પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે. “હ્રાં હ્રીં સઃ” વગેરે આવાહનમંત્રો સાથે વિમ્બ, પદ્મ અને બિલ્વ મુદ્રાઓ; હૃદય-શિર-શિખા-કવચ-નેત્ર-અસ્ત્ર અંગન્યાસ દિશાવિન્યાસ સાથે થાય છે. સોમ, બુધ, બૃહસ્પતિ, શુક્ર તથા મંગળ, શનિ, રાહુ, કેતુની બીજપૂજા દ્વારા ગ્રહપ્રણામ પણ જોડાય છે. અંતે જપ, અર્ઘ્ય, સ્તુતિ, ક્ષમાયાચના, સંહારીણી ઉપસંસ્કૃતિથી સૂક્ષ્મ સંહાર; રવિ દ્વારા જપ-ધ્યાન-હોમ સિદ્ધ થાય છે એવું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
આ અધ્યાયમાં નિયંત્રિત યજ્ઞ-પરિસરમાં યાગાગ્નિની સ્થાપના અને પ્રબોધનનો ક્રમબદ્ધ પ્રયોગ વર્ણવાયો છે. આચાર્ય અર્ઘ્યપાત્ર લઈને અગ્ન્યાગારમાં જાય છે, ઉત્તરાભિમુખ કુંડનું નિરીક્ષણ કરી પ્રોક્ષણ, કુશ-તાડન, અસ્ત્રમંત્ર તથા વર્મ/કવચ દ્વારા રક્ષા સ્થાપે છે. કુંડની ખોદકામ, મલ-નિવારણ, ભરાવ, સમતલીકરણ, લેપન અને રેખાંકન થાય છે; આંતરિક રીતે ન્યાસ, બીજધ્યાન અને વાગીશ્વરી તથા ઈશાનું આવાહન થાય છે. નિત્યાગ્નિમાંથી અગ્નિ લાવી સંસ્કાર-શોધન કરીને અનલત્રયરૂપે એકીકરણ, ધેનુમુદ્રા અને પ્રદક્ષિણા દ્વારા મુદ્રિત કરવામાં આવે છે. પછી ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, જાતકર્મ જેવા ગૃહ્યસંસ્કારો માટે વિશિષ્ટ આહુતિઓ, પંચબ્રહ્મ (સદ્યોજાત–ઈશાન) ક્રમ, વક્ત્ર-ઉદ્ઘાટન અને વક્ત્ર-એકીકરણ (પંચવક્ત્ર એકતા) જણાવાય છે. અંતે હોમ-ઉપાયો, યાગાગ્નિ અને શિવ વચ્ચે નાડી-સમન્વય, તથા રુદ્ર, માતૃકા, ગણ, યક્ષ, નાગ, ગ્રહ, રાક્ષસ, ક્ષેત્રપાલ વગેરેને અંતર્બલી-બહિર્બલી અર્પી સંહારમુદ્રાથી ઉપસંહાર અને ક્ષમાપ્રાર્થનાસહ સમાપ્તિ દર્શાવવામાં આવી છે.
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
આ અધ્યાયમાં ઈશાન-કલ્પ અનુસાર શૈવ-આગમિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ચંડ/ચંડેશની પૂજા-વિધિ વર્ણવાઈ છે. સાધક શિવને સમીપ જઈ પૂજા અને હોમ કરીને કર્મફળ સ્વીકારવાની પ્રાર્થના કરે છે. ઉદ્ભવ મુદ્રાથી અર્ઘ્યદાન, હૃદ્-બીજને મૂળમંત્ર પહેલાં રાખવાની મંત્રરચના, સ્તુતિ-પ્રણામ, તેમજ પીઠ ફેરવી ક્ષમાયાચના સાથે વિશેષ અર્ઘ્ય—વિનય અને દોષસ્વીકારનું સૂચક—કથિત છે. પછી નારાચ મુદ્રા સાથે ફટ્ અંતવાળા અસ્ત્રમંત્રથી આંતરિક શક્તિઓનું સંહરણ, અને મૂર્તિમંત્રથી લિંગનું સશક્તીકરણ થાય છે. ચંડનું આવાહન, હૃદય-શિરઃ-શિખા-કવચ-અસ્ત્ર અંગ/ન્યાસ મંત્રો, અને ધ્યાનમાં તેમનું સ્વરૂપ—રુદ્ર-અગ્નિ ઉત્પત્તિ, કૃષ્ણવર્ણ, ત્રિશૂલ અને ટંક ધારણ, જપમાળા તથા કમંડલુ—વર્ણિત છે. મુખ્ય મંત્રપાઠોના પાંડુલિપિ-ભેદ, જપનું પ્રમાણ (અંગોનું દશમાંશ), કેટલાક દ્રવ્યદાન પર પ્રતિબંધ, અને શિવાજ્ઞાથી નિર્માલ્ય તથા ભુક્તશેષ અર્પણ કરવાની દિશા પણ આપવામાં આવી છે. અંતે સંહાર મુદ્રા-સંહાર મંત્રથી વિસર્જન, ગોમયજળથી નિક્ષેપસ્થાન શુદ્ધિ, અવશેષ નિક્ષેપ, આચમન અને બાકી વિધિઓની સતતતા જણાવાઈ છે।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ગૃહ્ય-વિધિનો ક્રમ શીખવે છે, જેમાં વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠાની ભાવના ઈશાન-કલ્પની શુચિતા-શિસ્ત સાથે જોડાય છે. શરૂઆત કપિલા (પવિત્ર ગાય)ની પૂજા—વિશેષ મંત્રો અને પ્રાયશ્ચિત્ત/સ્વીકારોક્તિ વાક્યો સાથે—તેને જગન્માતા અને પાપહરિણી રૂપે સ્થાપે છે. પછી મધ્યાહ્ને અષ્ટપુષ્પિકા વિધિ દ્વારા શિવોપાસના (પીઠરૂપ અને શિવના અંગ/તત્ત્વરૂપ) નિર્ધારિત છે. પક્વ અન્નને મૃત્યુંજય મંત્રજપ અને દર્ભ-સંસ્કૃત જળના પ્રોક્ષણથી પવિત્ર કરવામાં આવે છે. કૂલ્લિકા-હોમમાં નાભિ-અગ્નિ, રેચક, વહ્નિ-બીજ અને વર્ણ-સ્થાન-ગતિ જેવા આંતરિક અગ્નિ પ્રતીકો જણાવે છે; અંતે આહુતિ, ક્ષમા અને વિસર્જન. ગૃહ-વાસ્તુ-બલિના સ્થાન—દ્વાર, ઉખળ-મુસળ, ઝાડૂ-સ્થાન, શયનકક્ષ, મધ્યસ્તંભ—અને વિઘ્નરાજ, કામ, સ્કંદ વગેરે દેવતાઓનું નિયોજન. શુદ્ધ પાત્ર, મૌન ભોજન, વર્જનાઓ, પ્રાણોપચાર, ઉપવાયુઓને અર્પણ, ભોજનપશ્ચાત આચમન; પાઠભેદ નોંધો જીવંત પરંપરા જાળવે છે।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
આ અધ્યાયમાં પવિત્રारोहણવિધિનો આરંભ થાય છે—આ આગમિક ‘પરિપૂરણ’ કર્મ છે, જે પૂજા અને પ્રતિષ્ઠામાં રહી ગયેલી ખામીઓ/અપૂર્ણતાઓ પૂરી કરે છે. ભગવાન નિત્ય અને નૈમિત્તિક—બે પ્રકાર બતાવી આષાઢથી ભાદ્રપદ સુધી શુક્લ/કૃષ્ણ પક્ષમાં ચતુર્દશી અને અષ્ટમી તિથિઓ (અથવા કાર્તિકી વ્રતરૂપે) કાળનિયમ નક્કી કરે છે. યુગાનુસાર સુવર્ણ-રજત-તામ્ર વગેરે અને કલિયુગમાં કપાસ/રેશમ/કમળતંતુ જેવી સામગ્રી; પછી સૂત્રોની સંખ્યા, ગાંઠોની સંખ્યા, અંતર, અઙ્ગુલ-હસ્ત માપ અને ગ્રંથિઓના ભેદ—પ્રકૃતિ, પૌરુષી, વીરા, અપરાજિતા, જયા-વિજયા વગેરે શક્તિનામ સાથે—વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ સ્થાનશુદ્ધિ, દ્વાર અને દ્વારપાલ પૂજન (કલા-તત્ત્વ સાથે), વાસ્તુ તથા ભૂતશુદ્ધિ, કલશ/વર્ધની પ્રતિષ્ઠા, અખંડ મૂળમંત્ર જપ, અસ્ત્રરક્ષા, હોમક્રમ, રુદ્ર/ક્ષેત્રપાલ/દિક્પાલોને બલિવિતરણ અને ‘વિધિચ્છિદ્ર-પૂરણ’ પ્રાયશ્ચિત્ત આવે છે. અંતે સર્વરક્ષાર્થે પવિત્રક અર્પણ—વિશેષે શિવ, ગુરુ અને શાસ્ત્ર માટે—અને નિયત જાગરણ, શુચિતાના નિયમો તથા ઈશસ્મરણમાં વિશ્રાંતિનો ઉપદેશ છે।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
આ અધ્યાયમાં વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પમાં પૂર્ણતા તથા દોષ-પરિહાર માટે ‘પવિત્રારોહણ’—પવિત્ર (શુદ્ધિકારક વળય/દોરો) ઊંચકીને/સ્થાપીને કરાતો વિધિ—વિસ્તારે વર્ણવાયો છે. આચાર્ય પ્રાતઃ સ્નાન-સંધ્યા કરીને શુદ્ધ થઈ મંડપમાં પ્રવેશ કરે છે અને ઈશાન ખૂણે સ્વચ્છ પાત્રમાં પવિત્રો મૂકે છે, આવાહિત દેવતાનું વિસર્જન કર્યા વિના. પછી વિધિવત શુદ્ધિ-વિસર્જન બાદ સૂર્ય (ભાનુ/આદિત્ય), દ્વારદેવતાઓ, દિક્પાલો, કુંભેશ/ઈશાન, શિવ અને અગ્નિની નૈમિત્તિક પૂજા થાય છે; મંત્ર-તર્પણ, પ્રાયશ્ચિત્ત-હોમ, ૧૦૮ આહુતિઓ અને પૂર્ણાહુતિ કરવામાં આવે છે. મંત્ર-ક્રિયા-દ્રવ્યમાં થયેલી ઊણપનો સ્વીકાર, પૂર્ણતા માટે પ્રાર્થના અને ‘ગંગા-અવતારક’ અવતરણ-પ્રાર્થના દ્વારા ભૂલોને દૈવી આજ્ઞાના એક સૂત્રમાં ગૂંથી દેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વ્યાહૃતિ તથા અગ્નિ/સોમ ક્રમ સહિત ચતુર્વિધ હોમ, પવિત્ર સાથે દિક્પાલોને અર્પણ, ગુરુપૂજાને શિવપૂજા રૂપે માન્ય, દ્વિજભોજન, નાડી-યોગથી અંતઃસંહાર સહિત વિસર્જન અને ચંડેશ્વર પૂજા; તેમજ દૂર હોવા છતાં પવિત્રકર્મમાં ગુરુ-સન્નિધિ આવશ્યક હોવાનું જણાવે છે.
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
આ અધ્યાયમાં વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા ઉપાસનામાં દમનક (માળા/અર્પણ) માટેનો ઈશાન-પ્રધાન વિધિક્રમ નિર્ધારિત થયો છે. હરાના ક્રોધથી ઉત્પન્ન ભૈરવ દેવોને દમન કરે છે અને શિવના વચનથી આ પૂજાનું અચૂક ફળ સ્થાપિત થાય છે—એવો પુરાણાધિકાર દર્શાવવામાં આવે છે. સાધકે શુભ તિથિ (સપ્તમી અથવા ત્રયોદશી) પસંદ કરી, શૈવ ઉચ્ચારથી પવિત્ર વૃક્ષની પૂજા કરીને તેને ‘જાગૃત’ કરવું, ઔપચારિક આવાહન કરવું અને અપરાહ્ને અધિવાસન કરવું. પછી સૂર્ય, શંકર અને પાવક (અગ્નિ)ની પૂજા કરીને મૂળ, શિર, કાંડ, પત્ર, પુષ્પ, ફળ વગેરે ઘટકો દેવતાની આસપાસ નિશ્ચિત દિશાઓમાં સ્થાપવા, ખાસ કરીને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં શિવપૂજાને વિશેષ મહત્ત્વ આપવું. પ્રાતઃ સ્નાન પછી જગન્નાથ પૂજા, દમનક અર્પણ, અંજલિ સહિત મંત્રજપ (આત્મવિદ્યા, શિવાત્મ અને મૂળથી ઈશ્વરાંત મંત્રો) અને અંતે ન્યૂનાધિક દોષશમન પ્રાર્થના તથા ચૈત્રમાસના પુણ્યથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
આ અધ્યાયમાં સમય-દીક્ષાનું વિધાન વર્ણવાયું છે. સમય-દીક્ષા શિષ્યમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે અને મલ તથા માયાના બંધનો છેદી ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનું સાધન બને છે. કલા-ભેદથી દેહધારી અવસ્થાઓ (પ્રલય-આકલ; સકલ) વર્ગીકૃત કરી, દીક્ષાને નિરાધારા (તીવ્ર શક્તિ-નિપાતજન્ય) અને સાધારા (વિધિ-આધારિત) તરીકે, તેમજ સમયાચાર અને પાત્રતા મુજબ સવીજા/નિર્વીજા ભેદે સમજાવવામાં આવી છે. ત્યારબાદ શૈવ-આગમિક ક્રમ—વિઘ્નનાશ, ભૂતશુદ્ધિ, વિશેષ અર્ઘ્ય, પંચગવ્ય, અસ્ત્ર-કવચ પ્રયોગ, સૃષ્ટ્યાદિ તથા તાદાત્મ્ય ન્યાસ, અને અંતે ‘શિવોऽહમ્’ નો દૃઢ નિશ્ચય—વિસ્તારથી આવે છે. શિવની પ્રતિષ્ઠા મંડલ, કલશ, અગ્નિ અને શિષ્યમાં કરવામાં આવે છે, જેથી બાહ્ય પ્રતિષ્ઠા સાથે આંતરિક મુક્તિ પણ સિદ્ધ થાય. પછી હોમવિધિ—આહુતિ દ્રવ્યો, સંખ્યા-નિયમ, દીપન/તર્પણ, ચરુ તૈયાર કરવું, પૂર્ણાહુતિ—વિગતે જણાવાય છે. અંતે ભુક્તિ-મુક્તિ અનુસાર શિષ્યના નિયમો, મંત્રજળ/ભસ્મથી શુદ્ધિ, પાશભેદનું પ્રતીક, અને શિવહસ્ત પ્રદાનથી ભાવપૂજાનો અધિકાર આપી, સમય-દીક્ષા શૈવ અર્ચન માટે યોગ્યતા આપે છે એમ ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
આ અધ્યાય સમયા-દીક્ષાના વર્ણનનો ઉપસંહાર કરીને તરત જ સંસ્કાર-દીક્ષા શરૂ કરે છે, જેને વધુ રૂપાંતરકારી અભિષેક-દીક્ષા કહેવામાં આવી છે. આગમિક વિધાન મુજબ હોમાગ્નિમાં મહેશનું આવાહન, હૃદયકેન્દ્રિત ન્યાસ, અને દેવસન્નિધિ સ્થિર કરવા ગણતરીપૂર્વક પઞ્ચાહુતિ (પાંચ આહુતિઓ)નો ક્રમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. આંતરિક ક્રિયામાં અસ્ત્ર-મંત્ર સંસ્કાર, ‘બાળક’ના હૃદયમાં તાડન અને તારકાસદૃશ ચૈતન્ય-ઝલકનું ધ્યાન આવે છે. રેચક–પૂરક–કુંભક પ્રાણાયામ, ‘હું’ બીજોચ્ચાર અને સંહાર–ઉદ્ભવ મુદ્રાઓથી મંત્રશક્તિનું સંહરણ, સ્થાપન અને સીલન કરીને પહેલા સાધકમાં અને પછી શિષ્યના હૃદયકમળની કર્ણિકામાં પ્રતિષ્ઠાપન થાય છે. હોમની નિદાન-ચિહ્નો પણ છે—પ્રજ્વલિત ધૂમરહિત અગ્નિ સફળતાનું, મંદ ધૂમયુક્ત અગ્નિ નિષ્ફળતાનું સૂચક; શુભ અગ્નિ-નિમિત્તો ગણાવ્યા છે. પછી આચાર-નિયમો—નિંદા-વર્જન, શાસ્ત્ર અને નિર્માલ્યનો માન, શિવ–અગ્નિ–ગુરુની આજીવન ઉપાસના, અને શક્તિ મુજબ કરુણાદાન. અંતે આ દીક્ષા શિષ્યને અગ્નિહોમ-વિદ્યાના આગમિક જ્ઞાન માટે યોગ્ય બનાવી, શુદ્ધિ સાથે વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના પ્રયોગોમાં સમર્થ કરે છે.
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
આ અધ્યાયમાં સમય-દીક્ષાથી નિર્વાણ-દીક્ષા તરફ પરિવર્તન કરીને ઈશાન-કલ્પની મોક્ષાભિમુખ દીક્ષા-વિધિ વર્ણવાઈ છે. મૂળ-મંત્રનું મંત્ર-દીપન, હૃદય-શિર-મુખ સ્થાનોમાં અંગ-ન્યાસ, તેમજ હોમના ક્રમ—એક અથવા ત્રણ આહુતિ, વષટ્/વૌષટ્ અંત, ધ્રુવા-મંત્ર—ઉગ્ર, શાંતિ અને પુષ્ટિ કર્મ અનુસાર જણાવાયા છે. મુખ્ય સાધન સંસ્કૃત સૂત્ર (ધાગો) છે; તેને સુષુમ્ણા રૂપે ધ્યાન કરીને સંહાર-મુદ્રા, નાડી-ક્રિયાઓ અને અવગુણ્ઠન-રક્ષા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે; ત્ર્યાહુતિ અને હૃદય-મંત્રથી દેવ-સન્નિધિ સ્થાપન પર વારંવાર ભાર છે. આગળ કલાપાશ-શોધન-બંધન, ગ્રહણ–બંધન, તત્ત્વ આધારિત કલ્પનાઓ અને શાંત્યતીત ધ્યાન આવે છે. અંતે પ્રાયશ્ચિત્ત હોમ, શિષ્ય વ્યવસ્થા (દિશા-નિયમ, સ્નાન, આહાર-નિયમ), વિસર્જન, ચંડેશ-પૂજા અને દીક્ષા-અધિવાસન સમાપ્તિ—બધું મોક્ષલક્ષ્ય સાથે સંકલિત છે।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
આ અધ્યાય નિર્વાણ-દીક્ષાના પૂર્વતૈયારીરૂપ ‘અધિવાસન’નું વર્ણન કરે છે. દીક્ષાની સિદ્ધિ માટે યાગ-પરિસરની પવિત્રતા અને ગુરુની શુદ્ધિ-આચારશુદ્ધિને પૂર્વશરત તરીકે સ્થાપે છે. ગુરુ બ્રહ્મમુહૂર્તે ઉઠીને સ્નાન તથા નિત્યશૌચ પૂર્ણ કરી, આહારમાં સાત્ત્વિક શિસ્ત રાખે—દહીં, કાચું માંસ, મદ્ય અને અન્ય અશુદ્ધ દ્રવ્યોનો ત્યાગ કરે. શુભ-અશુભ સ્વપ્ન-નિમિત્તો સૂક્ષ્મ સ્થિતિના સંકેત છે; અશુભ લક્ષણોનું શમન ઘોર-આધારિત શાંતિ-હોમથી થાય છે. આમ આચાર, આંતરિક તૈયારી, નિમિત્તવિદ્યા અને મંત્રકર્મનો સંગમ દર્શાવી, આગળના ક્રમ—યાગાલય પ્રવેશ, શુદ્ધિ-વિદ્યા અને સાધકને મોક્ષલક્ષ્ય સાથે સંયોજિત કરવો—માટે ભૂમિકા તૈયાર કરે છે।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
આ અધ્યાય નિવૃત્તિ-કલાશુદ્ધિ પછી તરત શરૂ થઈ ઈશાન-કલ્પની તકનીકી વિધિરૂપે પ્રતિષ્ઠા-કલશ (અભિષેક-ઘટ)નું શोधन અને પ્રબોધન જણાવે છે. ઈશ્વર હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઉચ્ચારણના નિયમો, નાદ–અનાદ–નાદાંતના ક્રમ અને ધ્વનિ-પરિમાણ દ્વારા શુદ્ધ-અશુદ્ધ તત્ત્વોના ‘સંધાન’ને સમજાવી મંત્ર-ધ્વનિશાસ્ત્રને તત્ત્વશુદ્ધિ સાથે જોડે છે. પ્રતિષ્ઠા-સ્થાને પંચવિંશતિ તત્ત્વો—પુરુષને ચતુર્વિંશતિતમ માની—અને નિર્ધારિત અક્ષર-શ્રેણી સાથે ધ્યાન-ન્યાસ કરાય છે. ત્યારબાદ રુદ્રરૂપો અને સંબંધિત લોકોની લાંબી ગણતરી પ્રતિષ્ઠા માટે રક્ષાત્મક તથા તાત્ત્વિક જાળ રચે છે. પછી દીક્ષા-કેન્દ્રિત પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ થાય છે—યજ્ઞોપવીતને દેહમાં પ્રવેશ કરાવવો, પાશશક્તિને અલગ કરી મુદ્રા અને પ્રાણાયામથી કુંભમાં સ્થાનાંતરિત કરવી, અને દીક્ષાધિકારધારી તરીકે વિષ્ણુનું આવાહન. અંતે પ્રાયશ્ચિત્ત-જપ, બંધચ્છેદક અસ્ત્ર-મંત્ર, હોમ-ગણના, અધિકાર-ત્યાગ અને પૂર્ણાહુતિથી અંતિમ શુદ્ધિ કરીને પ્રતિષ્ઠાને ‘શુદ્ધ’ જાહેર કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
ભગવાન અગ્નિ (ઈશ્વર) પૂર્વ અધ્યાયના પ્રતિષ્ઠા-કલશ-શોધન પછી નિર્વાણ-દીક્ષાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મંત્ર-વિદ્યા-શોધનની વિધિ પ્રારંભે છે. નિશ્ચિત બીજ-ચિહ્નોથી સંધાન (સંયોજન) કરાવી રાગ, શુદ્ધવિદ્યા, નિયતિ (કલાસહિત), કાળ, માયા અને અવિદ્યા—આ સાત તત્ત્વોની ગણના કરીને વિધિને માત્ર તકનીક નહીં પરંતુ તત્ત્વ-નકશામાં સ્થિર કરે છે. પ્રણવથી આરંભ થતા પવિત્ર પદોની સંખ્યા, વર્ણસમૂહો અને હસ્તપ્રત-પાઠભેદો દર્શાવી અનેક પરંપરાના પાઠનું સંરક્ષણ બતાવે છે. પછી રુદ્ર-વિશ્વવિન્યાસમાં વામદેવ પ્રથમ રુદ્ર તરીકે અને નામક્રમ પચ્ચીસ સુધી વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ બે બીજ, નાડીઓ, વાયુઓ તથા ઇન્દ્રિય-વિષય/ગુણનો સંક્ષિપ્ત સંબંધ આવે છે. સાધક હૃદયપ્રદેશથી તાડન, છેદન, પ્રવેશ, યોજન, આકર્ષણ-ગ્રહણ કરીને કલાને કુંડમાં નિક્ષેપે છે, રુદ્રને કારણરૂપે આવાહન કરી દીક્ષિત (બાળક)માં સન્નિધિ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અંતે 100 આહુતિનો પ્રાયશ્ચિત્ત-હોમ, રુદ્રાણીપૂજન, પાશ-સૂત્રમાં ચૈતન્ય-પ્રતિષ્ઠા, પૂર્ણાહુતિ અને પોતાના જ બીજથી વિદ્યા-શોધન કરવાનો નિયમ—આ રીતે વિદ્યા-વિશોધન પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
નિર્વાણ-દીક્ષા ક્રમમાં ઈશ્વર સમજાવે છે કે નિયમ અનુસાર વિદ્યાઃ (મંત્રશિસ્ત)ને શાંતિ-કર્મ સાથે કેવી રીતે જોડવી, અને શાંતિ-સ્થિતિમાં ભાવેશ્વર તથા સદાશિવના દ્વૈત તત્ત્વોનું તાત્ત્વિક લય કેવી રીતે થાય છે. ત્યારબાદ હ અને ક્ષ અક્ષરો સહિત ધ્વનિ-તત્ત્વ તથા બ્રહ્માંડિય અનુરૂપતાઓનું નકશાંકન, અને શાંતિ-ક્રિયા માટે સ્થાપિત રુદ્રરૂપોની ગણના આવે છે. દ્વાદશ-પાદ પુરુષવિધાન દ્વારા શિવની સર્વવ્યાપકતાનું પાઠ, કવચ-મંત્ર જોડીઓ, બીજ-ભાવના, નાડી-વાયુ સંકેતો અને ઇન્દ્રિય-વિષય સંબંધો દર્શાવવામાં આવે છે. સાધકને તાડન, ભેદ, પ્રવેશ, વિયોજન જેવી ક્રિયાઓ, આંતરિકીકરણ અને કલાનું કુંડમાં નિક્ષેપ શીખવાય છે; સાથે વિજ્ઞાપના, ચૈતન્ય-પ્રતિષ્ઠા, દેવીમાં ‘ગર્ભ’ આરોપણ, દેહજનન-શોધન માટે ન્યાસપ્રયોગો. જપ-હોમ અને અસ્ત્રમંત્રોથી પાશ (બંધન) શૈથિલ્ય-છેદ, બુદ્ધિ-અહંકારરૂપ શુલ્કાર્પણ, અમૃતબિંદુદાન અને પૂર્ણાહુતિથી સમાપ્તિ—ક્લેશ વિના સિદ્ધ થતી શુદ્ધિ પર ભાર છે.
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
આ અધ્યાય શાંતિ-વિધિની શુદ્ધિ પછી ઈશાન (શિવ) પરિપ્રેક્ષ્યમાં નિર્વાણ-દીક્ષાનું ઉપદેશ આપે છે. તેમાં સંધાન (મંત્ર-જોડાણ), શક્તિ–શિવ તત્ત્વાભિમુખતા, અ થી વિસર્ગ સુધી સોળ વર્ણો, તથા સૂક્ષ્મદેહ-સંબંધ (કુહૂ/શંખિની નાડીઓ; દેવદત્ત/ધનંજય વાયુઓ) વર્ણવાયા છે. શાંત્યતીત ક્રિયાઓમાં કલાપાશનું તાડન-ભેદન, ફટ્/નમો-સમાપ્ત મંત્રોથી પ્રવેશ-વિભાગ, અને મુદ્રા સાથે પ્રાણાયામ (પૂરક–કુંભક–રેચક) દ્વારા પાશને ઉપર ખેંચી કુંડમાં અગ્નિ-પ્રતિષ્ઠા કરાય છે. સદાશિવનું આવાહન-પૂજન, શિષ્યનું ચૈતન્ય-વિભાગ, દેવીના ગર્ભ-પ્રતીકમાં ન્યાસ, જપ અને નિશ્ચિત સંખ્યાની હોમાહુતિઓ (વિશેષે 25, પછી 5 અને 8) દ્વારા મુક્તિનું વિધાન છે. અંતે સદાશિવને અધિકાર-સમર્પણ, દ્વાદશાંત સુધી લય-સાધના, ષડ્ગુણ-આધાન, અમૃતબિંદુઓથી શમન, આશીર્વાદ અને મખ-સમાપ્તિ વર્ણિત છે.
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠ ઋષિને ‘એકતત્ત્વ-દીક્ષા’ નામની સંક્ષિપ્ત દીક્ષા-પદ્ધતિ સમજાવે છે, જે ઈશાન-કલ્પ અને પ્રતિષ્ઠા-વિધિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સરળ માર્ગ ગણાય છે. સાધકે પ્રથમ પોતે ક્રમસર સૂત્રબંધ વગેરે પૂર્વકર્મો પૂર્ણ કરવા. પછી કાલાગ્નિથી શિવ સુધીની સમગ્ર તત્ત્વ-શ્રેણીને એક જ સમ પરમ સત્યમાં અંતઃસ્થ કરવી—જેમ એક દોરામાં મણકા ગૂંથાયેલા હોય. શિવતત્ત્વથી દેવતાનું આવાહન કરીને, પૂર્વોક્ત ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારો મૂળમંત્રના બળથી કરવાના અને વિધિપૂર્ણતા માટે શુલ્ક/દક્ષિણા સહિત સર્વ દેવું અર્પણ કરવું. અંતે તત્ત્વ-વાતયુક્ત ‘પૂર્ણ’ દીક્ષા આપી કહે છે કે એક જ રીતથી શિષ્યને નિર્વાણસિદ્ધિ પૂરતી થાય. ઉપસંહારમાં યોજના અને સ્થિરત્વ માટે નિર્દિષ્ટ કલશો દ્વારા શિવ-કુંભાભિષેક થાય છે.
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
આ અધ્યાય પૂર્વની દીક્ષા-ચર્ચાથી આગળ વધીને શિષ્યના શક્તિ-પ્રદાન અને શુભ સમૃદ્ધિ માટે શૈવ અભિષેકની વિધિનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન કરે છે. પ્રથમ શિવપૂજા, પછી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશાથી ક્રમે નવ કુંભોની સ્થાપના થાય છે; તે કુંભો પ્રતીકાત્મક ‘સમુદ્ર’ દ્રવ્યો સાથે જોડાય છે—લવણજળ, દૂધ, દહીં, ઘી, શેરડીનો રસ, કાદમ્બરી, મધુર જળ, છાશ/વ્હે વગેરે. ત્યારબાદ યાગાલયરૂપ સ્નાનમંડપમાં મધ્યે શિવ, સમુદ્ર અને શિવમંત્રની સ્થાપના કરીને અષ્ટ વિદ્યેશ્વરો અને રુદ્રરૂપો (શિખંડિન, શ્રીકંઠ, ત્રિમૂર્ત, એકનેત્ર, ‘સૂક્ષ્મનામ’, ‘અનંત’ વગેરે)ની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવે છે. શિષ્યને પૂર્વમુખ બેસાડી નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો વડે નિર્માઞ્ચન-શુદ્ધિ કરાવી કુંભજળથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે; વ્રત-નિયમોનું પાલન, શ્વેત વસ્ત્રધારણ અને પાગડી, યોગપટ્ટ, મુકુટ વગેરે અધિકારચિહ્નોથી સન્માન થાય છે. અંતે ઉપદેશ, વિઘ્નનિવારણ પ્રાર્થના, પાંચ-પાંચ આહુતિના પાંચ સમૂહોથી મંત્રચક્ર-પૂજા, તિલક-ચિહ્નાંકન અને રાજા તથા ગૃહસ્થ માટે રક્ષાત્મક રાજાભિષેક મંત્ર—આ રીતે અગ્નિપુરાણમાં સ્થાનીક-વિધિ રચના અને સાધનાશાસનનો સમન્વય દર્શાય છે।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
પૂર્વ અધ્યાયના અભિષેકવિધાન પછી આ અધ્યાય પ્રતિષ્ઠાને સતત ઉપાસનાથી જોડે છે. મંગલ વાદ્યોના નાદ વચ્ચે સાધક પંચગવ્યથી દેવતાનું સ્નાન કરાવી શિવ, વિષ્ણુ, સૂર્ય તથા અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે. ત્યારબાદ ક્રિયા પરથી વિદ્યામાં પ્રવેશ—ચિહ્નિત/વ્યાખ્યાયુક્ત પવિત્ર ગ્રંથનું પ્રત્યક્ષ અધ્યયન-સેવન પુણ્યદાયક કહેવાયું છે, અને ઘી તથા ચંદન જેવા દ્રવ્યોને શુદ્ધિકારક તથા પ્રતિષ્ઠા વધારનાર અર્પણ માનવામાં આવ્યા છે. આગળ ત્રય-ચતુષ્ક સંકેતો દ્વારા જીવ, મૂળધાતુ અને જ્ઞાન-વર્ગોનું વિશ્લેષણ, અંત-મધ્ય સ્થાનો પરથી શુભાશુભ ફળનિર્ણય, સંખ્યા-સમૂહો, તેમજ ભૂર્જપત્ર પર દેવતા-મંત્ર લખવાની વિધિ દર્શાવવામાં આવે છે. રેખાંકનક્રમ, મરુત/વ્યોમ વર્ગો સાથે 64 પ્રકારની યોજના, અને છંદવિભાગ—સમા, હીના, વિષમા—નું વર્ણન છે. અંતે મંત્રશાસ્ત્ર: સ્વરો અને ક-વર્ગ ધ્વનિઓથી ઉત્પન્ન ત્રિપુરા નામમંત્રો, મુખ્ય દેવતાઓના બીજાક્ષરો, અને રવિ, ઈશ, દેવી, વિષ્ણુ માટે 360 જપ-ગણના સહિત મંડલચક્રવિધાન—ધ્યાન અને ગુરુદીક્ષા સાથે—વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અધિકારને ઈશાનકલ્પ મંત્રસાધનામાં એકરૂપ કરે છે।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ઈશ્વર ગુહને મંદિર-પ્રતિષ્ઠાનું તત્ત્વ સમજાવે છે—પીઠ શક્તિ છે, લિંગ શિવ છે, અને શિવની સૂક્ષ્મ ‘શિવાણુ’ શક્તિઓથી બંનેનું સંયોગ થઈ ચૈતન્યનું આવાહન જ પ્રતિષ્ઠા છે. અધ્યાયમાં પ્રતિષ્ઠાના પાંચ પ્રકાર, બ્રહ્મશિલા (પાયાનો પથ્થર)નું વિશેષ મહત્ત્વ, તેમજ સ્થાપના, સ્થિત-સ્થાપના અને ઉદ્ધાર પછી પુનઃઉત્થાપનની વિધિઓ સ્પષ્ટ થાય છે. પછી વાસ્તુશાસ્ત્ર મુજબ ભૂમિની પાંચવિધ તપાસ, વર્ણાનુસાર ભૂમિ-ગુણ, દિશા-પ્રાધાન્ય, દૂષિત ભૂમિનું શુદ્ધિકરણ અને ખોદકામ/ગો-વાસ/હળ ચલાવવાથી વારંવાર ભૂમિ-સંસ્કારનું વિધાન આવે છે. મંડપકર્મ, અઘોરાસ્ત્ર-રક્ષા, શુભ દ્રવ્યો વડે રેખાંકન, ઈશાન કોષ્ઠમાં શિવપૂજા, સાધનોનું સંસ્કાર/પ્રતિષ્ઠા, સીમા-નિર્ધારણ, અર્ઘ્ય અને સ્થળ-પરિગ્રહનો ક્રમ વર્ણવાયો છે. શલ્યદોષ (જમીનમાં દટાયેલા હાનિકારક પદાર્થો)ની ઓળખ માટે શુકન, પશુધ્વનિ અને માતૃકા અક્ષર-સમૂહોના દિગ્વિન્યાસનો ઉપદેશ છે. અંતે શિલાઓની પસંદગી અને પ્રતિષ્ઠા (નવશિલા સહિત), સ્નાન-અનુલેપન, તથા શિવ-વિદ્યા-આત્મ તત્ત્વોનું વિસ્તૃત તત્ત્વન્યાસ—દેવતા, લોકપાલ, બીજ, કુંભ, પ્રાકાર-રક્ષા, હોમ અને અસ્ત્ર આહુતિઓ સાથે—દોષનિવારણ અને વાસ્તુભૂમિ-શુદ્ધિ માટે જણાવાયું છે.
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
ભગવાન અગ્નિ ઈશાન-કલ્પ અનુસાર વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠાનું તકનીકી છતાં વિધિપ્રધાન માર્ગદર્શન આપે છે. મંદિર-યોજનાપછી સમતલ, વેદિસદૃશ બહુકોણીય સ્થાને વાસ્તુ-મંડપ/મંડલ સ્થાપી તેને શાસ્ત્રોક્ત ગ્રીડમાં વહેંચે છે—મુખ્યત્વે ૬૪ પદ, તેમજ સંદર્ભ મુજબ ૮૧, ૧૦૦, ૨૫, ૧૬ અને ૯ પદ (ગૃહ, નગર, વેદી વગેરે માટે)। બાંસની માપદંડીઓ અને દોરડા, દિશા-રચના તથા કર્ણરેખાઓ, અને ઉત્તરાભિમુખ શયિત અસુરાકાર વાસ્તુ-પુરુષનું ધ્યાન કરીને સ્થાપત્ય-સ્થાપન સમજાવવામાં આવે છે. પછી વાસ્તુ-દેહ/પદોમાં દેવતાઓનો ન્યાસ, કોણાધિપતિઓ, એક/દ્વિ/ષટ્/નવ-પદવાસી દેવસમૂહો નિર્દિષ્ટ થાય છે; સ્વસ્તિક, વજ્ર, ત્રિશૂલ વગેરે ચિહ્નિત મર્મસ્થાનો પર નિર્માણ વરજિત કહેવાય છે. દિગ્દેવતાઓ અને બાહ્ય પરિધિના ભૂત-પદો (ચરકી, વિદારી, પૂતના વગેરે) માટે નિશ્ચિત નૈવેદ્ય-દ્રવ્યો સાથે લાંબી બલિ-અર્પણ ક્રમાવલી આપવામાં આવી છે. અંતે પાંચ-હસ્ત પ્રમાણમાન પુનઃ પ્રતિપાદિત કરી પ્રતિષ્ઠામાં મીઠા પાયસ/ખીર વગેરે અર્પણનું વિધાન કરીને શિલ્પને ધર્મસંસ્કાર સાથે જોડે છે।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ઈશ્વર પૂર્વોક્ત વાસ્તુપૂજાના ક્રમને અનુસરી શિલાવિન્યાસ (પાયાના પથ્થરો ગોઠવવાની) વિધિ પગલાંવાર જણાવે છે. પ્રથમ બહાર ઈશ તથા ‘ચરક્ય’ વગેરે દેવસમૂહની પૂજા કરીને દરેકને ક્રમશઃ ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ થાય છે. શુભ લગ્ને ભૂતબલી આપી ભૂત-તત્ત્વ અને સીમાસ્થ શક્તિઓનું સમન્વય થાય છે; પછી મધ્યસૂત્ર પર શક્તિને કુંભ અને અનંત સાથે સ્થાપે છે. “ન” અક્ષર સાથે સંબંધિત મંત્રમૂલથી કુંભમાં શિલાને સ્થિર કરી, પૂર્વથી દિશાક્રમે સબદ્રા/સુભદ્રા વગેરે આઠ કુંભ ગોઠવાય છે. લોકપાલ-અંશો વડે ન્યાસ, ખાડાઓમાં શક્તિસ્થાપન, પાઠભેદ મુજબ અનંતને અંતે/નજીક નિમણૂક; નંદા વગેરે શક્તિઓ શિલાઓ પર પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. શંબર-રજ્જુઓથી દિવાલના મધ્યમાં અધિદેવતાઓના સ્થાન નક્કી થાય છે અને ધર્માદિ તત્ત્વો ખૂણેથી ખૂણે વહેંચાય છે. ધ્યાનમાં બ્રહ્મા ઉપર અને મહેશ્વર સર્વવ્યાપી; વ્યોમપ્રાસાદમાં આધાન. બલી અને અસ્ત્રમંત્રથી વિઘ્નનાશ કરી મધ્યમાં પૂર્ણશિલા મૂકી, અંતે વ્યોમધ્યાન, તત્ત્વત્રય ન્યાસ, પ્રાયશ્ચિત્ત આહુતિ અને યાગવિસર્જન થાય છે.
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મંદિરમા લિંગ-પ્રતિષ્ઠાનું વિધાન કહે છે—શુભ ‘દિવ્ય દિવસ’ અને અનુકૂળ જ્યોતિષીય સ્થિતિમાં કરાય તો તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. પ્રથમ કાળનિર્ણય: માઘ આધારિત પાંચ માસની મર્યાદા (ચૈત્ર વર્જિત), યોગ્ય તિથિઓ, વર્જ્ય નિયમો, પ્રિય નક્ષત્રો અને લગ્ન. પછી ગ્રહોની સ્થિતિ, દૃષ્ટિ અને ભાવ અનુસાર શુભફળ-અશુભફળનું વિચારણ કરીને કર્મસિદ્ધિને જ્યોતિષ-નિદાન સાથે જોડે છે. ત્યારબાદ સ્થાનવિન્યાસ: સહાયક ભૂમિનું વિભાજન, મંડપોની રચના, સ્તંભયુક્ત ચોરસ વેદી, કુંડ અને મેખલાઓની સંખ્યા/સ્થાન/આકાર/પ્રમાણ, તેમજ યોની-રચના અને તેની દિશા. અંતે પ્રતિષ્ઠા-સામગ્રી: તોરણ, ધ્વજ, દંડ, પવિત્ર મૃત્તિકા, કષાય, જળ, ઔષધી-મૂળ, રક્ષા અને શુદ્ધિ દ્રવ્યો, કુંભોની વ્યવસ્થા, હોમ ઉપકરણો, હવિ અર્પણ, આચાર્ય-દક્ષિણા, અને રત્ન-ધાતુ-ખનિજ-ધાન્યની યાદી—આ રીતે બ્રહ્માંડ, સ્થળ અને દ્રવ્યને એકત્ર કરતી પાવન વિધિ દર્શાવે છે।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
અધ્યાય ૯૬માં અધિવાસન-વિધિ વર્ણવાઈ છે—મંદિર પ્રતિષ્ઠામાં શિસ્તબદ્ધ પ્રવેશ. સ્નાન અને નિત્યકર્મથી શુદ્ધ ગુરુ સહાયક અને ઋત્વિજ સાથે યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ કરી રક્ષા, ક્રમ અને દેવસન્નિધિ સ્થાપે છે. તોરણપૂજા, દ્વારપાલોની વ્યવસ્થા અને રક્ષોપકરણોની સ્થાપનાથી વિઘ્નનિવારણ અને ક્રતુરક્ષા થાય છે. ધ્વજદેવતાઓ, ક્ષેત્રપાલો, કલશ પર લોકપાલો, તેમજ નિર્ધારિત મંત્ર, હોમ, ઉપહાર અને ધ્યાન દ્વારા દિશા તથા સીમારક્ષા દૃઢ થાય છે. પછી બાહ્ય વાસ્તુથી આંતરિક વાસ્તુ તરફ—ભૂતશુદ્ધિ, અંતર્યાગ, મંત્ર-દ્રવ્યશોધન, બહુસ્તરીય ન્યાસ, અને અંતે સર્વવ્યાપી નિષ્કલ શિવનું લિંગમાં પ્રતિષ્ઠાપન. હોમક્રિયા, શાખાનુસાર વેદપાઠનો વિનિયોગ, અને અભિષેકક્રમ—પંચગવ્ય, પંચામૃત, તીર્થજળ, ઔષધિધારા—પછી પ્રતિમા-સંસ્કાર, શયન, અને લક્ષ્મી-અવતરણ/ચિહ્નન પ્રમાણમાન સાથે જણાવાય છે. અંતે અધિવાસને નિયત રાત્રિવાસ (અથવા સંક્ષિપ્ત વિકલ્પ) તરીકે નિર્ધારિત કરી, સંક્ષેપમાં પણ ફળપ્રદતા સ્વીકારી, ધર્મસિદ્ધિ અને શિવસાક્ષાત્કારનો સેતુ તરીકે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વના અધિવાસન કર્મો પછી શૈવ પ્રતિષ્ઠાનો વિસ્તૃત વિધાન આવે છે. દિવસની શરૂઆત નિત્યકર્મ અને દ્વારપાલ-પૂજાથી કરીને પાત્રતા સ્થાપી ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશ થાય છે. પછી દિક્પાલ, શિવ-કુંભ અને વર્ધનીની પૂજા તથા અસ્ત્ર-મંત્રો—વિશેષે “હું ફટ્”—થી વિઘ્નનિવારણ કરવામાં આવે છે. વાસ્તુ-નિર્દેશ મુજબ લિંગને ચોક્કસ મધ્યમાં ન સ્થાપવું; બેધ-દોષ ટાળવા યવ-પ્રમાણ જેટલું થોડું ખસેડવું જરૂરી છે. ઈશાન દિશાનુસાર આધારને પવિત્ર કરી સર્વાધાર અનંતાની સ્થાપના, સૃષ્ટિયોગ/આસન મંત્રો અને સ્થિરતા આપતી મુદ્રાઓ જણાવાય છે. ધાતુ-રત્ન-ઔષધ-ધાન્ય નિક્ષેપ, ચતુર્દિક ગર્ત-વિન્યાસ, દ્વારવિધાન, પીઠબંધન, ત્રિતત્ત્વ તથા ષડર્ચા-ન્યાસક્રમ, અને પંચામૃત અભિષેકનું વર્ણન છે. દોષશાંતિ માટે શિવશાંતિ, મૃત્યુંજય જપ, પૂર્ણતા પ્રાર્થનાઓ; પ્રતિષ્ઠા પછી ઉત્સવ-દાન, સામાન્ય/વિશેષ લિંગ નિયમો, કેટલાક લિંગોમાં ચંડ આચાર્યનો નિષેધ, સ્થાપક દક્ષિણા, તેમજ ચલ લિંગ અને અન્ય દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા સુધી વિસ્તરણ—અગ્નિપુરાણમાં વાસ્તુ, મંત્ર-તંત્ર અને ભક્તિનો સુસંગત સમન્વય દર્શાવે છે।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
અધ્યાય 98માં પ્રથમ સંક્ષિપ્ત પાઠભેદ-સૂચના પછી ગૌરી-પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન શરૂ થાય છે. ઈશ્વર કહે છે—પ્રથમ મંડપ અને પૂર્વાંગની તૈયારી કરી, પછી પ્રતિષ્ઠા-સ્થાનને ઊંચું કરીને સ્થાપિત કરવું. સાધક મૂર્તિ-મંત્રોથી લઈને શય્યા-સંબંધિત મંત્રો સુધી ક્રમશઃ ન્યાસ કરે છે; ગુહા-મંત્ર તથા આત્મવિદ્યા થી શિવ સુધીની શ્રેણીનો ન્યાસ કરીને અંતે ઈશાન-નિવેશન કરે છે. ત્યારબાદ પરા-શક્તિનો ન્યાસ, પૂર્વવિધિ મુજબ હોમ અને જપ, આહૂત શક્તિઓનો સંયોગ અને ક્રિયા-શક્તિના દેહરૂપે પિંડિ-નિર્માણ થાય છે. યજ્ઞ પ્રદેશમાં દેવીને સર્વવ્યાપિની ધ્યાનીને રત્નો અને અર્પણો ગોઠવી તેને પ્રતિમા/આસનમાં આરોપિત કરવામાં આવે છે. અંતે ક્રિયા-શક્તિ પીઠ પર અને જ્ઞાન-શક્તિ વિગ્રહમાં સ્થાપી અંબિકા/શિવાનું સન્માનપૂર્વક સ્પર્શ-સંસ્કાર સહિત પૂર્ણ ઉપચારોથી પૂજન થાય છે.
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન્ વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના સંદર્ભમાં સૂર્ય-પ્રતિષ્ઠાની વિધિ જણાવે છે. વિધિ બીજ/વર્ણ-સમૂહોના મંત્રક્રમથી શરૂ થઈ, પૂર્વોક્ત રીતે મંડપ-વ્યવસ્થા, સ્નાન અને શુદ્ધિ વગેરે પૂર્વકર્મો સાથે આગળ વધે છે. વિદ્યાસન/શય્યા પર આચાર્ય ભાસ્કરનું અંગ-ન્યાસ કરે છે, પછી ત્રિ-તત્ત્વની સ્થાપના અને સ્વરો સહિત ખાદી-પંચકનું ન્યાસ કરીને મંત્ર–તત્ત્વ–રૂપની સ્તરિત સ્થાપન દર્શાવે છે. પિંડીને ફરી શુદ્ધ કરી તત્ત્વ-પંચક દ્વારા નિર્દિષ્ટ સ-દેશ-પદ સુધી ન્યાસ વિસ્તરાવવામાં આવે છે. ગુરુ સર્વતોમુખી શક્તિ સ્થાપી પોતાના હસ્તે શક્તિયુક્ત સૂર્યને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અંતે ‘સ્વામિન’થી અંત થતી નામપરંપરા અને પૂર્વોક્ત સૂર્યમંત્રોની પ્રામાણિકતા પ્રતિષ્ઠા માટે પુનઃ દૃઢ કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દ્વાર-પ્રતિષ્ઠાનો વિશેષ વિધાન જણાવે છે. દ્વારના અંગોને કષાય વગેરે શુદ્ધિકારક દ્રવ્યો વડે સંસ્કાર કરી શયન (પ્રતિષ્ઠા-શય્યા) પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. મૂળ, મધ્ય અને અગ્ર ભાગમાં ત્રિવિધ ન્યાસ—આત્મતત્ત્વથી શરૂ કરીને મધ્ય તત્ત્વોના ક્રમથી ઈશ્વર સુધી—પછી સન્નિવેશ, હોમ અને જપ દ્વારા ‘યથારૂપ’ સિદ્ધિ કરાય છે. દ્વારસ્થાને અનંત-મંત્રની રક્ષા હેઠળ વાસ્તુપૂજા, રત્નપંચક સ્થાપન અને વિઘ્નશાંતિ માટે શાંતિહોમ નિર્દિષ્ટ છે. રક્ષણાર્થે ઔષધિ, ધાન્ય વગેરે દ્રવ્યો જણાવ્યા છે; પ્રણવોચ્ચાર સાથે ઉદુંબર આધાર પર રક્ષાપોટલી બાંધવામાં આવે છે. સ્થાનવિન્યાસમાં થોડું ઉત્તરાભિમુખ ઝુકાવ, નીચે આત્મતત્ત્વ, પાર्श્વસ્તંભો પર વિદ્યાતત્ત્વ અને આકાશપ્રદેશમાં શિવન્યાસ; અંતે મૂળમંત્રથી પ્રતિષ્ઠા. દ્વારપાલ દેવતાઓ તથા તલ્પાદિ આધારને યથાશક્તિ અર્પણ, ન્યૂનતા-પ્રાયશ્ચિત્ત આહુતિ, દિક્બલી અને યોગ્ય દક્ષિણા પણ જણાવાય છે.
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ પ્રાસાદ-પ્રતિષ્ઠાનો ક્રમ જણાવે છે, જેમાં વાસ્તુ-વિન્યાસ સાથે તાંત્રિક-આગમિક આંતરિક સ્થાપનનું સંયોજન છે. પ્રતિષ્ઠાનું સ્થાન શુકનાસાના અંત નજીક, પૂર્વ વેદી/વેદિકાપીઠના મધ્યમાં નિર્ધારિત છે, જેથી મંદિરની પ્રાણશક્તિ માટે સ્થાન-વ્યાકરણ સ્થિર થાય છે. આધારશક્તિથી આરંભ કરીને પદ્માસન સ્થાપી પ્રણવથી મુદ્રિત કરવામાં આવે છે; પછી સ્વર્ણાદિ આધાર પર પીઠ તૈયાર કરી પંચગવ્ય સહિત પવિત્ર દ્રવ્યો વડે સંસ્કાર થાય છે. મધુ-ક્ષીરયુક્ત કુંભ સ્થાપી પંચવિધ રત્ન-નિક્ષેપ મૂકાય છે, વસ્ત્ર, માળા, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપથી અલંકરણ થાય છે; સહાયક યાગોપકરણો અને આંબાના પલ્લવ ગોઠવાય છે. ત્યારબાદ પ્રાણાયામ (પૂરક-રેચક) અને ન્યાસ દ્વારા ગુરુ શંભુને જાગૃત કરી દ્વાદશાંતથી અગ્નિસદૃશ સ્ફુલિંગ આકર્ષી કુંભમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. પછી આયુધો, કલાઓ, ક્ષાંતિ, વાગીશ્વર, નાડી-પ્રાણજાળ, ઇન્દ્રિયો તથા તેમના દેવતાઓ અને સર્વવ્યાપી શિવને મુદ્રા, મંત્ર, હોમ, પ્રોક્ષણ, સ્પર્શ અને જપથી એકીકૃત કરી દેવરૂપ પૂર્ણ થાય છે; અંતે કુંભનું ત્રિભાગ-વિન્યાસ કરીને સ્થિર દિવ્યનિવાસ સિદ્ધ થાય છે।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
આ અધ્યાય ઈશાન-કલ્પના શૈવ-આગમિક વિધાનમાં વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠાનો ક્રમ આગળ વધારે છે. ચૂલક (શિખરનો અગ્રભાગ/ફિનિયલ), ધ્વજદંડ અને ધ્વજ (પતાકા)નું સંસ્કાર તથા સ્થાપન જણાવાયું છે. કુંભ પર વૈષ્ણવ ચિહ્નો, ‘અગ્રચૂલ’ નામ, અને લિંગ પર ઈશશૂલ-ચૂલક જેવા લક્ષણો વર્ણવાય છે; ધ્વજારોપણ વખતે તૂટફૂટ થવી રાજા/યજમાન માટે અશુભ નિમિત્ત ગણાય છે. શાંતિ કર્મ, દ્વારપાલ પૂજા, મંત્રદેવતાઓને તર્પણ, અસ્ત્રમંત્રથી સ્નાન-પ્રોક્ષણ, પછી ન્યાસ અને અંગપૂજા—આ વિધિક્રમ છે. શિવને સર્વતત્ત્વમય અને વ્યાપક રૂપે ધ્યાન કરાવાય છે; અનંત, કાલરુદ્ર, લોકપાલો, ભુવનો અને રુદ્રગણોને બ્રહ્માંડ-યોજનામાં પ્રતિષ્ઠિત માનવામાં આવે છે. ધ્વજ ઊભો કોસ્મોગ્રામ બને છે—તત્ત્વો, શક્તિઓ (કુંડલિની સહિત), નાદ અને રક્ષાત્મક ઉપસ્થિતિઓનું વિન્યાસ કરીને. અંતે ઇચ્છિત ફળ માટે પ્રદક્ષિણા, પાશુપત ચિંતનથી રક્ષા-વિધાન, દોષપ્રાયશ્ચિત્ત, દક્ષિણા અને પ્રતિમા-લિંગ-વેદી નિર્માતાઓને દીર્ઘકાલીન પુણ્યફળનું વચન જણાવાયું છે।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ધ્વજારોહણવિધિ પૂર્ણ થયા પછી આ અધ્યાય જીર્ણોદ્ધાર—જૂના મંદિર અને દોષયુક્ત શિવલિંગની શાસ્ત્રોક્ત મરામત/પુનઃસ્થાપના—વિશે કહે છે. ઈશ્વર લિંગદોષ ગણાવે છે: શુભતા-હાનિ, તૂટવું, સૂજન/સ્થૂલતા, વજ્રાઘાત, આવરણ, ફાટ, વિકૃતિ, અસ્થિરતા, અસંરેખણ, દિશાભ્રમ અને પતન. નિવારણમાં પિંડિ (પીઠ) અને વૃષચિહ્ન વગેરે સહાયક ઉપકરણો, મંડપ-નિર્માણ, દ્વારપૂજા, સ્થંડિલ તૈયારી, મંત્રતોષણ, વાસ્તુદેવપૂજન અને બાહ્ય દિક્બલીનો ક્રમ છે. આચાર્ય શંભુને પ્રાર્થના કરીને નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો અને સંખ્યાથી શાંતિહોમ કરે છે, અંગમંત્રો તથા અસ્ત્રમંત્રથી સંસ્કાર કરે છે, કોપલિંગ સાથે જોડાયેલી વિઘ્નકારી સત્તાઓનું વિસર્જન કરીને પ્રોક્ષણ, કુશસ્પર્શ, જપ અને તત્ત્વાધિપતિઓને પ્રતિโลમક્રમમાં અર્ઘ્ય અર્પે છે. પછી લિંગને બાંધીને લઈ જવું, નિમજ્જન, ત્યારબાદ પુષ્ટિહોમ અને રક્ષાકર્મ થાય છે. મુખ્ય નિયમ ફરી કહે છે—પ્રતિષ્ઠિત લિંગ અથવા જૂનું/ભંગાયેલું મંદિર સ્થાનાંતરિત ન કરવું; જીર્ણોદ્ધારમાં પાવનતા જાળવવી. અંતે ગર્ભગૃહ રચનાની ચેતવણી: અતિસંકોચ મૃત્યુસૂચક, અતિવિસ્તાર ધનહાનિકારક.
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
આ અધ્યાયમાં ભગવાન ઈશ્વર શિખધ્વજને પ્રાસાદ (મંદિર)ના સામાન્ય લક્ષણો ઉપદેશે છે. પ્રથમ નિર્માણ-સ્થળનું શિસ્તબદ્ધ વિભાગીકરણ અને ગર્ભગૃહ, પિંડિકા, આંતરિક શૂન્યભાગ તથા ભિત્તિ-પટ્ટના પ્રમાણાધારિત અનુપાત-નિયમ જણાવાયા છે. ચાર, પાંચ અને સોળ વિભાગોની ભિન્ન પાઠ/પરંપરાઓ સ્વીકારીને પણ પ્રમાણ (માનક માપ)નું પ્રાધાન્ય જાળવાયું છે. પછી જગતી, નેમિ-પરિકર પટ્ટીઓ, પરિઘ-વિભાગ અને રથક પ્રક્ષેપ સહિત ઊંચાઈ-વિન્યાસ વર્ણવાયો છે. દિક્-પ્રતિષ્ઠામાં પૂર્વે આદિત્યો, અન્ય દિશાઓમાં યમાદિ, અને વાયુ દિશામાં સ્કંદ–અગ્નિ સ્થાપન; બહાર પ્રદક્ષિણા કરવાની વિધિ છે. પ્રાસાદ, મેરુ, મંદર, વિમાન તેમજ બલભી, ગૃહરાજ, શાળાગૃહ વગેરે પ્રકારોનું વર્ગીકરણ, ચોરસ, વર્તુળ, દીર્ઘ, અષ્ટકોણ આકારોથી ઉત્પન્ન નવ-નવ ઉપભેદો સાથે આપવામાં આવ્યું છે. અંતે દ્વારવિધિ—વિદિશામાં દ્વાર ન રાખવું, અંગુલ-માપ મુજબ કદક્રમ, શાખા-સંખ્યા, દ્વારપાલ સ્થાપન, બિદ્ધ/બેધ દોષના નિમિત્તો અને કઈ સ્થિતિમાં સીમાલંઘન દોષ ન થાય—સ્પષ્ટ કરાયું છે।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન ઈશ્વર નગર, ગ્રામ અને દુર્ગ વગેરેની સમૃદ્ધિ માટે ૮૧-પદ (૯×૯) મંડળ દ્વારા વાસ્તુપૂજા અને પ્રતિષ્ઠાનો વિધાન શીખવે છે. પૂર્વ દિશાની નાડીઓનાં નામ, મંડળના ‘પગ’/પદ સાથે જોડાયેલા ઉપનામો, તેમજ દિશા-વિદિશા, મધ્યસ્થ અને પાંખડી જેવા ઉપવિભાગોમાં દેવતા-શક્તિઓનું સ્થાનનિર્ધારણ (માયા, આપવત્સ, સવિતૃ/સાવિત્રી/વિવસ્વાન, વિષ્ણુ, મિત્ર વગેરે) વર્ણવાયું છે. પછી નિર્માણવિષયે એકાશીપદ મંદિર, શતાઙ્ઘ્રિક મંડપ જેવી યોજના-પ્રકારો, કક્ષાવિન્યાસ, દીવાલોના પ્રમાણ, વીથી/ઉપવીથી માર્ગો, અને ભદ્રા, શ્રી-જય જેવા લેઆઉટ જણાવાયા છે. એક-બે-ત્રણ-ચાર-આઠ-શાળા ગૃહપ્રકારો, દિશાગત દોષોના લક્ષણો, શૂલ/ત્રિશૂલ/ત્રિશાળા ચિહ્નોથી શકુન-વિચાર, દિશાનુસાર શયન, શસ્ત્ર, ધન, ગૌ-સ્થાન, દીક્ષા-સ્થાન વગેરેનું ઝોનિંગ, શેષ-આધારિત ગૃહવર્ગીકરણ અને દ્વારફળો આપી—દેવતાક્રમ સાથે સુસંગત, શુભ ભોગ અને સ્થિર નિવાસ આપતું ધર્મસંમત વાસ્તુશાસ્ત્ર પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ઈશ્વરરૂપ ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને રાજ્યવૃદ્ધિ માટે નગરસ્થાપના અને નગરવ્યવસ્થાના વાસ્તુસિદ્ધાંતો શીખવે છે. પ્રથમ યોજનામાપે સ્થળપસંદગી, પછી પ્રતિષ્ઠા-પૂર્વકર્મરૂપે વાસ્તુદેવતાઓનું પૂજન અને બલિ અર્પણનું વિધાન છે. ત્યારબાદ 30-પદ વાસ્તુમંડળ અને દ્વારસ્થાપન: પૂર્વે સૂર્ય વિભાગમાં, દક્ષિણે ગંધર્વમાં, પશ્ચિમે વરુણમાં, ઉત્તરે સૌમ્યમાં—એવો નિર્દેશ છે. હાથી પસાર થઈ શકે તેવી દ્વારમાપ, અશુભ દ્વારરૂપોનો નિષેધ અને નગરરક્ષા માટે શાંતિકર રચનાઓ જણાવાય છે. ચાર દિશામાં વ્યવસાય/પ્રશાસન ઝોન—કારીગર, નટ-ગાયક, મંત્રીઓ, ન્યાયાધિકારીઓ, વેપારીઓ, વૈદ્યો, અશ્વારોહી—અને શ્મશાન, ગૌવાડા/પશુવાડા, ખેડુતોના સ્થાનો નક્કી થાય છે. દેવપ્રતિષ્ઠા વિના વસાહત ‘નિર્દૈવત’ બની ઉપદ્રવગ્રસ્ત થાય છે; દેવસંરક્ષિત નગર વિજય, ભોગ અને મોક્ષ આપે છે. અંતે ઘરનું આંતરિક વિભાજન—રસોડું, કોષ/ખજાનો, ધાન્યાગાર, દેવકક્ષ—અને ઘરપ્રકાર—ચતુઃશાળા, ત્રિશાળા, દ્વિશાળા, એકશાળા; આલિંદ/દલિંદ ભેદ—વર્ણવાય છે.