Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
ભગવાન અગ્નિ સાહિત્ય-શાસ્ત્રનું ક્રમબદ્ધ નિરૂપણ શરૂ કરે છે. વાઙ્મયના આધારભૂત અંગો—ધ્વનિ, વર્ણ, પદ અને વાક્ય—ની વ્યાખ્યા આપી, શાસ્ત્ર અને ઇતિહાસનો ભેદ સમજાવે છે: એકમાં શબ્દરચનાની પ્રાધાન્યતા, બીજામાં સ્થિર અભિપ્રાયની. કાવ્યને અભિધા (પ્રત્યક્ષ અર્થ) પ્રધાન કહી, સાચી વિદ્યા, કાવ્યશક્તિ અને વિવેક દુર્લભ છે એમ જણાવે છે. વિભક્તિ, વાક્યસીમા નિર્ધારણ વગેરે ભાષાતત્ત્વો પછી કાવ્યમીમાંસા આવે છે—કાવ્ય અલંકારયુક્ત, ગુણસમ્પન્ન અને દોષરહિત હોવું જોઈએ; તેનું પ્રમાણ વેદ અને લોકવ્યવહાર બંને છે. પછી ભાષા-સ્તર અને રૂપભેદ મુજબ (ગદ્ય, પદ્ય, મિશ્ર) રચનાવિભાગ, ગદ્યશૈલીઓ તથા પાંચ ગદ્યકાવ્ય પ્રકાર—આખ્યાયિકા, કથા, ખંડકથા, પરિકથા, કથાનિકા—નું વર્ણન થાય છે. ઉત્તરાર્ધમાં છંદો અને મુખ્ય પદ્યરૂપો સાથે મહાકાવ્યલક્ષણ કહે છે: રીતી અને રસથી સમૃદ્ધ મહાકાવ્ય; શબ્દચાતુર્ય પ્રધાન હોય તોય રસ કાવ્યનો પ્રાણ છે—એ રીતે શિલ્પ અને સૌંદર્ય-આધ્યાત્મિક હેતુનો સમન્વય દર્શાવે છે।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ભગવાન અગ્નિ નાટ્યનું શાસ્ત્રીય નિરૂપણ શરૂ કરીને પ્રથમ રૂપક વગેરે માન્ય નાટ્ય તથા અભિનય-સાહિત્યિક પ્રકારોની ગણના કરી નાટકશાસ્ત્રની વર્ગવ્યવસ્થા સ્થાપે છે. પછી લક્ષણા અને નાટ્યનિયમોમાં સામાન્ય તથા વિશેષ પ્રયોગનો ભેદ બતાવી સ્પષ્ટ કરે છે કે રસ, ભાવ, વિભાવ–અનુભાવ, અભિનય, અંક અને નાટ્યપ્રગતિ (સ્થિતિ) જેવા તત્ત્વો સર્વ નાટકોમાં વ્યાપક છે. ત્યારબાદ પૂર્વરંગને પ્રદર્શનની આધારભૂત પ્રક્રિયા તરીકે વર્ણવે છે—નાંદી, નમસ્કાર અને આશીર્વાદ, સૂત્રધારનો ઔપચારિક પ્રવેશ, વંશ-પ્રશંસા તથા કવિ/લેખકની યોગ્યતાનો સંકેત. પછી આમુખ/પ્રસ્તાવના, પ્રવૃત્તક, કથોદ્ઘાત, પ્રયોગ અને પ્રયોગાતિશય જેવા આરંભ-ઉપાયો નિર્ધારિત કરી ઇતિવૃત્ત (કથાવસ્તુ)ને નાટકનું ‘શરીર’ કહે છે; તે સિદ્ધ (પરંપરાગત) અને ઉત્પ્રેક્ષિત (કવિ-કલ્પિત) એમ બે પ્રકારનું છે. અંતે પાંચ અર્થપ્રકૃતિઓ અને પાંચ સંધિઓ દ્વારા કથાવિન્યાસ સમજાવી, સુસંગત કથાવિકાસ માટે કાળ અને દેશ-નિર્દેશ અનિવાર્ય છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે.
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ સૌંદર્યશાસ્ત્રને તત્ત્વાધાર પર સ્થાપે છે—અક્ષર બ્રહ્મ એક ચૈતન્ય-પ્રકાશ છે; તેનો સ્વાભાવિક આનંદ જ ‘રસ’ રૂપે પ્રગટે છે. આદ્ય પરિવર્તન (અહંકાર અને અભિમાન)માંથી ઉત્પન્ન ‘રતિ’ નામનું ભાવબીજ, વ્યભિચારી ભાવો અને અભિવ્યક્તિકારક ઘટકોના આધારથી પરિપક્વ થઈ શૃંગાર-રસ બને છે. પછી શૃંગાર, હાસ્ય, રૌદ્ર, વીર, કરુણ, અદ્ભુત, ભયાનક, વીભત્સ તથા શાંતના સ્થાન સહિત રસોની ઉત્પત્તિ-રચના દર્શાવી કહે છે કે રસવિહિન કાવ્ય નીરસ છે અને કવિ સર્જકની જેમ કાવ્યજગત ઘડે છે. રસ અને ભાવની અવિનાભાવતા સ્થાપી સ્થાયીભાવ અને અનેક વ્યભિચારીભાવના સંક્ષિપ્ત લક્ષણો તથા માનસિક-શારીરિક ચિહ્નો આપે છે. અંતે નાટ્યશાસ્ત્રીય સાધનો—વિભાવ (આલંબન/ઉદ્દીપન), અનુભાવ, નાયક-ભેદ અને સહાયક, તેમજ વાગારંભ, રીતી, વૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિ—આ ત્રય દ્વારા કાવ્ય-સંપ્રેષણના વિભાગો ઉપસંહારે છે।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
અલંકારશાસ્ત્રના ક્રમમાં ભગવાન અગ્નિ રસ-વિચારથી આગળ વધી ‘રીતિ’નું નિરૂપણ કરે છે અને શૈલીને વાક્-વિદ્યાનું ઔપચારિક અંગ ગણાવે છે. તેઓ રીતિના ચાર ભેદ—પાઞ્ચાલી, ગૌડી (ગૌડદેશીયા), વૈદર્ભી અને લાટી—વર્ણવે છે; જેની ઓળખ અલંકાર-ઘનતા (ઉપચાર), વાક્ય-સંબંધ/સંદર્ભબંધ અને વિસ્તરણ/વિઘ્રહથી થાય છે. ત્યારબાદ કાવ્ય-રીતિથી નાટ્ય-વૃત્તિ તરફ વળી ચાર ક્રિયા-આધારિત વૃત્તિઓ—ભારતી, આરભટી, કૌશિકી અને સાત્ત્વતી—સમજાવી કાવ્યતત્ત્વને નાટ્યધર્મ સાથે જોડે છે. ભારતીને વાણી-પ્રધાન, સ્વાભાવિક ભાષણવાળી અને ભરત પરંપરાસંબંધિત કહી, તેના અંગો તથા વીથી, પ્રહસન જેવા નાટ્યરૂપો અને વીથી-અંગોની યાદી પણ આપે છે. અંતે પ્રહસનને હાસ્ય-ફાર્સ અને આરભટીને માયા, યુદ્ધ વગેરે ઉર્જાવાન દૃશ્યો તથા ઝડપી રંગક્રિયા ધરાવતી વૃત્તિ કહી, ધર્મસંસ્કૃતિમાં સૌંદર્ય-તકનીક શિસ્તબદ્ધ અભિવ્યક્તિની સેવા કરે છે તે દર્શાવે છે।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ભગવાન અગ્નિ પૂર્વના અલંકાર-વિચારથી આગળ વધી નાટ્યપ્રયોગની તકનીક સમજાવે છે. નૃત્યમાં દેહાભિનય (૧) ગતિના વિશિષ્ટ પ્રકારો અને (૨) અઙ્ગ તથા પ્રત્યઙ્ગની ક્રિયાઓ—આરંભની ‘આધાર-સ્થિતિ’ પર આધારિત—એમ નિરૂપિત થાય છે. લીલા, વિલાસ, વિચ્છિત્તિ, વિભ્રમ, કિલકિંચિત, મોટે્ટાયિત, કુટ્ટમિત, વિવ્વોક, લલિત વગેરે સૂક્ષ્મ, ઘણીવાર શૃંગાર-પ્રધાન અભિવ્યક્તિ-રીતિઓ ગણાવી ‘કિંચિત્-વિલાસ’ અને ‘કિલકિંચિત’ (હાસ્ય-રુદનાદિ અનુભાવોના મિશ્ર સંકેત)ની ઉપવ્યાખ્યા કરે છે. પછી શિર, હસ્ત, વક્ષ, પાર्श્વ, કટિ/નિતંબ, પાદ મુજબ અભિનયને શારીરિક રીતે નકશાબદ્ધ કરી સ્વાભાવિક પ્રત્યઙ્ગચેષ્ટા અને પ્રયત્નજન્ય ચેષ્ટાનો ભેદ બતાવે છે. તકનીકી સૂચિમાં શિરોગતિ ૧૩, ભ્રૂક્રિયા ૭, રસ-ભાવાનુસાર દૃષ્ટિભેદ (૩૬ ઉપવિભાગ અને ૮ ભેદ), તારકા/નેત્રક્રિયા ૯, નાસિકા ૬, શ્વાસ ૯, તેમજ મુખ-ગ્રીવા દોષોની ગણતરી આવે છે. હસ્તમુદ્રાઓ એકહસ્ત અને સંયુક્તહસ્તમાં વર્ગીકૃત; સંયુક્તહસ્ત ૧૩—અંજલિ, કપોત, કર્કટ, સ્વસ્તિક વગેરે; તેમજ પતાકા, ત્રિપતાકા, કર્તરીમુખ વગેરે અનેક હસ્તરૂપો અને પાઠાંતરોનો ઉલ્લેખ છે. અંતે ધડ/ઉદર/પાર્શ્વ/જાંઘ-પાદ ક્રિયાવિભાગોથી નૃત્ય-નાટ્યની દેહસૌંદર્યવિદ્યા ધર્માધિષ્ઠિત શાસ્ત્રરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ભગવાન અગ્નિ ‘અભિનય’ને એવો શિસ્તબદ્ધ ઉપાય કહે છે કે જેના દ્વારા અર્થ દર્શકો સમક્ષ પ્રત્યક્ષ બની જાય. તેના ચાર આધાર—સાત્ત્વિક (ભાવજન્ય અનૈચ્છિક વિકાર), વાચિક (વાણી), આંગિક (દેહહાવભાવ) અને આહાર્ય (વેષભૂષા/આભૂષણ). પછી તેઓ રસ અને સંબંધિત કાવ્યતત્ત્વોના હેતુપૂર્વકના વિનિયોગ પર ભાર મૂકી કહે છે કે કવિનો અભિપ્રાય જ અર્થસભર અભિવ્યક્તિનો નિયામક છે. શૃંગાર રસ સંયોગ અને વિપ્રલંભ એમ બે; વિપ્રલંભના પૂર્વાનુરાગ, પ્રવાસ, માન અને કરુણાત્મક ભેદ; હાસ્યમાં સ્મિતથી પ્રબળ હાસ્ય સુધીના ક્રમ; તેમજ કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક અને બીભત્સ રસોના કારણો અને દેહલક્ષણો વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ કાવ્યશોભાવર્ધક અલંકારોમાં ખાસ કરીને શબ્દાલંકાર—છાયા (અનુકરણ ‘છાયા’ શૈલી), મુદ્રા/શય્યા, ઉક્તિના છ પ્રકાર, યુક્તિ (શબ્દ-અર્થનું કૃત્રિમ સંધાન), ગુમ્ફના (રચનાનું વણાટ), વાકોવાક્ય (સંવાદ) સાથે વક્રોક્તિ અને કાકૂ—ની વ્યાખ્યાઓ સાથે ગણના થાય છે. સમગ્ર અધ્યાય વર્ગીકરણાત્મક શાસ્ત્રીય પદ્ધતિથી ધર્મરક્ષા અને કલાશક્તિના પરિષ્કાર માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
ભગવાન અગ્નિ શબ્દાલંકારનું પ્રકરણ શરૂ કરીને અનુપ્રાસને શબ્દો અને વાક્યોમાં વર્ણ/ધ્વનિઓની નિયમિત પુનરાવૃત્તિ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને અલંકાર અતિશય ન થાય, મર્યાદિત રહે એવો ઉપદેશ આપે છે. એક-વર્ણ-પ્રાધાન્ય મુજબ મધુરા, લલિતા, પ્રૌઢા, ભદ્રા અને પરુષા—આ પાંચ વૃત્તિઓનું વર્ણન કરીને વર્ગ-મર્યાદા, સંયુક્તાક્ષરનો પ્રભાવ, અનુસ્વાર/વિસર્ગથી કઠોરતા તથા લઘુ-ગુરુના નિયમોથી શ્રુતિસૌંદર્ય કેવી રીતે જળવાય તે સમજાવે છે. પછી યમકને અવ્યપેત (સંલગ્ન) અને વ્યપેત (વિચ્છિન્ન) ભેદથી દર્શાવી, મુખ્ય ઉપપ્રકારો દશવિધ સુધી અનેક વિકલ્પો સાથે ગણાવે છે. આગળ ચિત્રકાવ્યમાં સભાસ્થિત પ્રશ્નો, પહેલી, ગૂઢ/સ્થાનચ્યૂત રચનાઓ દ્વારા ગોપનતા અને રચનાત્મક સ્થાનાંતરથી દ્વિતીય અર્થ ઉત્પન્ન થતો બતાવે છે. અંતે બંધ (આકૃતિ-કાવ્ય)માં સર્વતોભદ્ર, અંબુજ (કમળ), ચક્ર અને મુરજ જેવા વિન્યાસો, અક્ષર-સ્થાપનના નિયમો અને નામકરણ કહી, ધ્વનિ-છંદ-દૃશ્યરચના ધર્મસંમત શાસ્ત્રીય કલામાં એકરૂપ થાય છે તે પ્રગટ કરે છે.
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
શબ્દાલંકારોનું નિરૂપણ પૂર્ણ કર્યા પછી ભગવાન અગ્નિ અર્થાલંકારોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન શરૂ કરે છે અને કહે છે કે અર્થ-અલંકાર વિના શબ્દ-શોભા અંતે નિરસ છે—અલંકારવિહિન સરસ્વતી જેવી. પ્રથમ ‘સ્વરૂપ/સ્વભાવ’ને આધારદૃષ્ટિ બનાવી સાન્સિદ્ધિક (સ્વાભાવિક) અને નૈમિત્તિક (પ્રસંગજન્ય) ભેદ દર્શાવે છે. પછી સાદૃશ્યને કેન્દ્રમાં રાખી ઉપમાનો વિશાળ પ્રકારવિસ્તાર આપે છે—તુલનાસૂચક ચિહ્નો, સમાસ/અસમાસ રૂપો, વિશ્લેષણથી અનેક ઉપભેદો, અંતે અષ્ટાદશ પ્રકારની સ્પષ્ટતા સુધી. પરસ્પર, વ્યત્યય, નિયત/અનિયત, વિરોધી, બહુ, માલોપમા, પરિવર્તનશીલ, અદ્ભુત, માયિક, સંદિગ્ધ/નિશ્ચિત, વાક્યાર્થ, સ્વોપમા, ક્રમવર્ધિની (ગગનોપમા) તથા પાંચ વ્યવહારરૂપ—પ્રશંસા, નિંદા, કલ્પિત, યથાર્થ, અંશ—ઉલ્લેખિત છે. ત્યારબાદ રૂપક, સહોક્તિ, અર્થાન્તરન્યાસ, ઉત્પ્રેક્ષા, અતિશય (સમ્ભવ/અસમ્ભવ), વિશેષોક્તિ, વિભાવના-સંગતિકરણ, વિરોધ અને હેતુ (કારક/જ્ઞાપક)નું વ્યાપ્તિસહ નિરૂપણ થાય છે।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ભગવાન અગ્નિ સાહિત્ય-શાસ્ત્રના ક્રમમાં એવા શબ્દાર્થાલંકારોનું નિરૂપણ કરે છે કે જે શબ્દ (અભિવ્યક્તિ) અને અર્થ (ભાવ) બંનેને એકસાથે શોભાવે—જેમ એક જ હાર ગળા અને વક્ષસ્થળને સાથે અલંકૃત કરે. તેઓ રચનાના છ સક્રિય ગુણ ગણાવે છે—પ્રશસ્તિ, કાંતિ, ઔચિત્ય, સંક્ષેપ, યાવદર્થતા અને અભિવ્યક્તિ. પ્રશસ્તિ એવી વાણી છે જે શ્રોતાના અંતઃકરણને ‘ઓગાળે’; તે સ્નેહસભર સંબોધન અને ઔપચારિક સ્તુતિ—બે રૂપે સમજાય છે. કાંતિ એટલે કહેવાય તે અને સંપ્રેષિત અર્થ વચ્ચેનું મનોહર સામંજસ્ય. ઔચિત્ય ત્યારે થાય જ્યારે રીતી, વૃત્તિ અને રસ વિષયને અનુરૂપ હોય અને તેજ તથા માધુર્યનું સંતુલન રહે. આગળ અભિવ્યક્તિમાં શ્રુતિ (પ્રત્યક્ષ મુખ્યાર્થ) અને આક્ષેપ (સૂચિત/વ્યંગ્ય અર્થ), મુખ્ય-ઉપચાર ભેદ, તથા સંબંધ/સન્નિધિ/સમવાયથી ઉત્પન્ન લક્ષણાનું તાત્ત્વિક વર્ણન છે. અંતે આક્ષેપ તથા સમાસોક્તિ, અપહ્નુતિ, પર્યાયોક્તા વગેરેને ધ્વનિ સાથે જોડીને વ્યંગ્યાર્થને કાવ્યશક્તિનું કેન્દ્ર માનવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ભગવાન અગ્નિ સાહિત્યશાસ્ત્રમાં અલંકારથી આગળ વધી કાવ્યના મૂળ ગુણોનું વિવેચન કરે છે. તેઓ કહે છે કે ગુણ વિના અલંકાર ભારરૂપ બને છે; વાચ્યને ગુણ-દોષથી અલગ રાખીને સૌંદર્યપ્રભાવનો આધાર ભાવમાં છે એમ નિર્ધારિત કરે છે. ગુણોથી ઉત્પન્ન ‘છાયા’ને સામાન્ય અને વૈશેષિક એમ વર્ગીકૃત કરી, શબ્દ, અર્થ અથવા બંનેમાં રહેલી સામાન્યતાઓનું નિરૂપણ થાય છે. શબ્દગત ગુણ—શ્લેષ, લાલિત્ય, ગાંભીર્ય, સૌકુમાર્ય, ઉદારતા—સાથે સત્યતા અને વ્યुत્પત્તિ-યોગ્યતા જણાવાય છે. અર્થગત ગુણ—માધુર્ય, સંવિધાન, કોમળત્વ, ઉદારતા, પ્રૌઢિ, સામયિકત્વ—અને પરિકર, યુક્તિ, પ્રસંગાનુસાર અર્થપ્રતીતિ, નામકરણની દ્વિવિધ ઉત્તમતા સમજાવવામાં આવે છે. અંતે પ્રસાદ, પાકના ચાર પ્રકાર, અભ્યાસજન્ય સરાગ, રાગના ત્રણ વર્ણ અને સ્વલક્ષણથી વૈશેષિકની ઓળખ દર્શાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
આ પ્રારંભિક પંક્તિ ‘સંધિ’રૂપે કાર્ય કરે છે: તે પૂર્વ અધ્યાયમાં કાવ્ય-ગુણોના વિવેચનને પૂર્ણ કરે છે અને તરત જ આગામી અધ્યાયમાં કાવ્ય-દોષોના વિચારને આરંભે છે. અગ્નિ–વસિષ્ઠના શાસ્ત્રીય ઉપદેશપ્રવાહમાં જોડિયા વિશ્લેષણની પદ્ધતિ દેખાય છે—પ્રથમ કાવ્યની ઉત્તમતા દર્શાવતા ગુણો, પછી રસાસ્વાદ અને વિદ્વત્-સ્વીકારમાં વિઘ્ન કરનારા દોષો. કોલોફોન પુરાણની વિશ્વકોશીય ક્રમબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે; કાવ્યશાસ્ત્રને અન્ય તકનીકી વિદ્યાઓની જેમ કઠોર વિદ્યારૂપે માનવામાં આવ્યું છે. ગુણથી દોષ તરફનું પરિવર્તન બતાવે છે કે કાવ્ય વ્યાકરણ, સમય/પ્રચલિત પરંપરા અને બોધગમ્યતા દ્વારા શાસિત શિસ્તબદ્ધ સાધના છે; મૂલ્યાંકન સભ્ય શ્રોતાઓ, શબ્દશાસ્ત્ર અને પ્રમાણિત પ્રયોગમાં સ્થિર રહી ધર્મ અને મનઃપરિષ્કાર સાથે સાહિત્યકલા જોડે છે।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ માતૃકાસહિત એકાક્ષરાભિધાન—એક અક્ષરના નામો—નું નિરૂપણ કરે છે. પ્રથમ સ્વર અને વ્યંજન અક્ષરોના અર્થ તથા દેવતા-સંબંધ દર્શાવી કાવ્યપ્રયોગ, મંત્ર-સંકેત અને પ્રતીક-વ્યાખ્યા માટે ઉપયોગી સંક્ષિપ્ત કોશરૂપ આપે છે. પછી બીજાક્ષરો અને લઘુમંત્રોને દેવતાઓ તથા ફળપ્રયોજન સાથે જોડે છે—જેમ કે ‘ક્ષો’ દ્વારા હરિ/નરસિંહ સંકેત, રક્ષા અને સમૃદ્ધિ સિદ્ધિ. આગળ નવદુર્ગાઓ અને તેમના વટુક-સહચરોના નામ, પદ્મયંત્રમાં પૂજાવિધાન, દુર્ગાગાયત્રીપ્રાય મંત્ર તથા ષડંગ-ન્યાસનો ક્રમ જણાવે છે. ગણપતિનો મૂળમંત્ર, રૂપલક્ષણો, સ્વાહાંત નામોથી પૂજા-હોમ, અને અંતે મંત્રવિન્યાસ તથા કાત્યાયનસંબંધિત વ્યાકરણ-ટીપથી પવિત્ર વાણી શાસ્ત્ર પણ છે અને સાધન-તંત્ર પણ છે, એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।