Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
ભગવાન અગ્નિ ઉપદેશ આપે છે કે ‘આત્યંતિક લય’ માત્ર બ્રહ્માંડનો પ્રલય નથી; જ્ઞાનથી બંધનનું સંપૂર્ણ નિર્વાણ છે—અંતઃક્લેશોની સમજથી વૈરાગ્ય જન્મે અને મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય. પછી તેઓ જીવની મરણોત્તર ગતિ વર્ણવે છે: સ્થૂલ ભોગદેહનો ત્યાગ, આતિ વાહિક (પ્રવાસ) દેહ ધારણ, યમમાર્ગે નયન, ચિત્રગુપ્ત દ્વારા ધર્મ-અધર્મનો નિર્ણય, અને સપિંડિકરણ સુધી શ્રાદ્ધ/પિંડ અર્પણ પર આધાર, જેથી પિતૃક્રમમાં સમાવેશ થાય. શુભ-અશુભ ભોગદેહથી કર્મફળભોગ, સ્વર્ગથી અવતરણ અને નરકથી મુક્ત થઈ નીચ યોનિમાં જન્મ, માસે માસે ગર્ભવિકાસ, ગર્ભદુઃખ અને જન્મની આઘાતકતા વર્ણાય છે. અંતે દેહસ્થ વિશ્વરચના: આકાશ-અગ્નિ-જલ-પૃથ્વીથી ઇન્દ્રિયો અને ધાતુઓની ઉત્પત્તિ, તમસ-રજસ-સત્ત્વ ગુણોથી મનોભાવ અને આચરણ, તથા આયુર્વેદના દોષ-રસ-ઓજસ અને ત્વચા-કલા વગેરે દ્વારા પ્રાણબળની વ્યાખ્યા—યોગ અને બ્રહ્મવિદ્યા માટે સહાયક જ્ઞાનરૂપે દેહશાસ્ત્રની સ્થાપના।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ભગવાન અગ્નિ માનવ શરીરને વૈદ્યક સમજ અને આધ્યાત્મિક વિવેક માટે સુવ્યવસ્થિત ક્ષેત્ર તરીકે વર્ણવે છે. તે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો—કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ, નાક—અને તેમના વિષયો—શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ—તથા પાંચ કર્મેન્દ્રિયો—ગુદા, ઉપસ્થ, હાથ, પગ, વાણી—અને તેમના કાર્યો જણાવે છે. મનને ઇન્દ્રિયો, વિષયો અને પંચમહાભૂતોનો અધિપતિ કહી, પછી સાંખ્યક્રમથી આત્મા, અવ્યક્ત પ્રકૃતિ, ચોવીસ તત્ત્વો અને પરમ પુરુષ—માછલી અને પાણીની જેમ જોડાયેલા છતાં ભિન્ન—એવું નિરૂપણ થાય છે. આશયો, સ્રોતસ/શિરાઓ, અંગોત્પત્તિ, દોષ-ગુણ સંબંધ, ગર્ભાધાનને અસર કરતી પ્રજનન સ્થિતિઓ, કમળસદૃશ હૃદયમાં જીવનું સ્થાન, તેમજ અસ્થિ-સંધિ-સ્નાયુ-પેશી-જાળ-કૂર્ચ વગેરેની સંખ્યાઓ વર્ણવાય છે. દ્રવોના અંજલિ-પ્રમાણો કહી અંતે શરીર મલ-દોષનો પિંડ છે એમ જાણી આત્મામાં દેહાભિમાન ત્યાગવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
અગ્નિ, યમના માર્ગોની ચર્ચા પછી મૃત્યુપ્રક્રિયા અને મૃત્યુપશ્ચાત સૂક્ષ્મ ગતિનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. દેહની ઊષ્મા અને વાયુના વિકારે દોષો અવરોધાય છે, પ્રાણસ્થાનો અને મર્મ શિથિલ થાય છે; વાયુ બહાર નીકળવા માટે છિદ્રો શોધે છે. આંખ, કાન, નાસિકા, મુખ વગેરે દ્વારા ‘ઊર્ધ્વ’ નિર્ગમન શુભકર્મનું ફળ છે, જ્યારે ગુદા અને જનનેન્દ્રિય દ્વારા ‘અધો’ નિર્ગમન અશુભકર્મનું; યોગીનું સ્વાધીન પ્રસ્થાન મસ્તકના બ્રહ્મરંધ્રથી થાય છે. પ્રાણ-અપાનના સંગમે ચેતના આવૃત થાય છે; નાભિપ્રદેશસ્થ જીવ અતીવાહિક સૂક્ષ્મ શરીર ધારણ કરે છે, જેને દેવ-સિદ્ધ દિવ્યદૃષ્ટિથી જુએ છે. પછી યમદૂત ભયાનક યમમાર્ગે લઈ જાય છે; સગાંઓના પિંડ-જળાદિ અર્પણો તેને આધાર આપે છે અને અંતે યમ તથા ચિત્રગુપ્ત સમક્ષ કર્મનિર્ણય થાય છે. અનેક નરકો, તેમના અધિપતિઓ અને કઠોર દંડનું વર્ણન છે; મહાપાતકોના ફળરૂપે પુનર્જન્મગતિઓ જણાવાય છે. ઉપસંહારમાં ત્રિવિધ દુઃખ (આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક, આધિદૈવિક) દર્શાવી, જ્ઞાનયોગ, વ્રત, દાન અને વિષ્ણુપૂજાને ઉપાય કહેવામાં આવ્યા છે.
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
અગ્નિ યોગને એકચિત્તતા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી ચિત્તવૃત્તિ-નિરોધને જીવ–બ્રહ્મ સંબંધના સાક્ષાત્કારનું પરમ સાધન કહે છે. અધ્યાયમાં પાંચ યમ—અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ—અને પાંચ નિયમ—શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય, ઈશ્વર-પૂજન—ને બ્રહ્મવિદ્યાની અનિવાર્ય પાયારૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. અહિંસા પરમ ધર્મ; સત્યને ‘અંતે હિતકારક વાણી’ તરીકે, ‘સત્ય અને પ્રિય’ના નિયમથી પરિષ્કૃત કરાયું છે. બ્રહ્મચર્ય વિચારથી કર્મ સુધી અષ્ટવિધ સંયમ, અને અપરિગ્રહ દેહધારણ માટેની ન્યૂનતમ જરૂરિયાત સુધી મર્યાદિત. પછી શુદ્ધિ-તપ પછી પ્રણવકેન્દ્રિત સ્વાધ્યાય: ઓંકારને અ-ઉ-મ્ તથા સૂક્ષ્મ અર્ધમાત્રા સાથે વિશ્લેષી વેદ, લોક, ગુણ, ચેતનાવસ્થાઓ અને દેવત્રય સાથે જોડે છે. હૃદયકમળમાં તુરીય ધ્યાન—પ્રણવ ધનુષ, આત્મા બાણ, બ્રહ્મ લક્ષ્ય—ઉપમા સાથે. ગાયત્રી છંદ, ભુક્તિ-મુક્તિ માટે વિનિયોગ, કવચ/ન્યાસ, વિષ્ણુપૂજા, હોમ અને નિયમિત જપથી બ્રહ્મપ્રકાશ; અંતે ઈશ્વર પ્રત્યે પરાભક્તિ અને ગુરુ પ્રત્યે સમશ્રદ્ધા ધરાવનારને અર્થ પૂર્ણ પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યોગનું તકનીકી તેમજ મોક્ષદાયક ઉપદેશ આપે છે. સાધકે શુદ્ધ સ્થાને, ન બહુ ઊંચા ન બહુ નીચા આસન પર વસ્ત્ર‑અજિન‑કુશ પાથરી સ્થિર બેસવું; ધડ‑મસ્તક‑ગ્રીવા સીધી રાખી નાસાગ્ર‑દૃષ્ટિ સ્થિર કરવી. એડીઓ અને હાથના રક્ષાત્મક/સ્થિરકારી વિન્યાસથી નિશ્ચલતા અને એકાગ્રતા પરમ તત્ત્વચિંતન માટે પૂર્વશરત કહેવાય છે. પ્રાણાયામને પ્રાણનો નિયત વિસ્તાર‑નિગ્રહ કહી રેચક‑પૂરક‑કુંભક ત્રય અને સમયમાપથી કન્યક‑મધ્યમ‑ઉત્તમ ભેદ દર્શાવ્યા છે. ફળ—આરોગ્ય, બળ, સ્વર, કાંતિ, દોષશમન; પરંતુ અપરિપક્વ પ્રાણાયામથી વ્યાધિ વધે તેવી ચેતવણી છે. જપ‑ધ્યાન ‘ગર્ભ’ (અંતર્બીજ‑એકાગ્ર અવસ્થા) માટે આવશ્યક કહી ઇન્દ્રિયજયનો સિદ્ધાંત—ઇન્દ્રિયો સ્વર્ગ‑નરકનું કારણ; દેહ રથ, ઇન્દ્રિયો અશ્વ, મન સારથી, પ્રાણાયામ ચાબુક. અંતે પ્રત્યાહાર વિષયસાગરથી ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવું અને જ્ઞાનવૃક્ષના આશ્રયથી આત્મઉદ્ધારનો ઉપદેશ છે।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
ભગવાન અગ્નિ ધ્યાનને અવિચ્છિન્ન, અવિક્ષેપ અને નિર્વિઘ્ન ચિંતન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે—વારંવાર મનને વિષ્ણુ/હરિમાં સ્થિર કરીને અને પરમ અવસ્થામાં બ્રહ્મમાં જ લીન થવું. ધ્યાન મધ્યમાં અન્ય વિચારો ન ઘૂસે એવી એકધારા ‘પ્રત્યય’ સ્થિતિ છે; ચાલતા, ઊભા, સૂતા, જાગતા—કોઈપણ સ્થાન-કાળમાં શક્ય છે. સાધનાની ચતુર્વિધ રચના કહે છે: ધ્યાતા, ધ્યાન, ધ્યેય અને પ્રયોજન; યોગાભ્યાસથી મુક્તિ તથા અણિમા વગેરે અષ્ટૈશ્વર્ય પણ મળે છે. ‘ધ્યાન-યજ્ઞ’ને શુદ્ધ, અહિંસક આંતરિક યજ્ઞ તરીકે બાહ્ય કર્મકાંડથી શ્રેષ્ઠ ગણાવ્યો છે; તે મનને પવિત્ર કરી અપવર્ગ આપે છે. ક્રમે ગુણત્રયનું વિન્યાસ, ત્રણ રંગનાં મંડળ, હૃદયકમળનાં પ્રતીકો (પાંખડીઓ સિદ્ધિઓ; નાળ/કર્ણિકા જ્ઞાન-વૈરાગ્ય) અને અંગૂઠામાત્ર ઓંકાર અથવા પ્રધાન-પુરુષાતીત તેજોમય કમલાસનસ્થ પ્રભુનું ધ્યાન શીખવાય છે. અંતે વૈષ્ણવ મૂર્તિ-ચિંતન, ‘હું બ્રહ્મ છું… હું વાસુદેવ છું’ એવો નિશ્ચય જપ સાથે; જપ-યજ્ઞને રક્ષા, સમૃદ્ધિ, મુક્તિ અને મૃત્યુજય માટે અદ્વિતીય કહ્યું છે।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
આ વિભાગ ધ્યાન વિષયક પૂર્વ ઉપદેશનો ઉપસંહાર કરે છે અને સ્પષ્ટ રીતે આગળના, વધુ તકનીકી યોગાંગ—ધારણા (એકાગ્ર સ્થિરતા)—તરફ પરિવર્તન કરાવે છે. અધ્યાયાંત કોલોફન સાધનાનું મોક્ષલક્ષ્ય—હરી (વિષ્ણુ) પ્રાપ્તિ અને નિયમિત ચિંતનનું ‘ફળ’—ને રેખાંકિત કરે છે, તેમજ જીવંત પરંપરાનું પ્રતિબિંબ દર્શાવતા વિવિધ હસ્તપ્રત-પાઠભેદોનું સંરક્ષણ પણ સૂચવે છે. પહેલા ધ્યાનથી મનને દીર્ઘકાલ ધ્યાનાભિમુખ રાખવાની તાલીમ મળે છે; પછી ધારણાથી પસંદ કરેલા સ્થાન અને તત્ત્વો પર સૂક્ષ્મ સ્થિર નિબંધન થાય છે—આ ક્રમબદ્ધ યોગ-પેડાગોજી અહીં પ્રગટ થાય છે. અગ્નિ દ્વારા વસિષ્ઠના હિતાર્થે અપાયેલ દિવ્ય ઉપદેશમાં, પુરાણ અંતર્યોગ પદ્ધતિને શાસ્ત્રીય વિજ્ઞાનની જેમ વ્યાખ્યાઓ, સીમાઓ અને પ્રગતિ-ક્રમ સાથે ગોઠવી, સાધકોને ચિત્તપ્રસાદ અને મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ભગવાન અગ્નિ સમાધિની વ્યાખ્યા કરે છે—એવું ધ્યાન જેમાં માત્ર આત્મા જ પ્રકાશે; અચળ સમુદ્ર જેવી સ્થિરતા અને પવન વિનાના સ્થાને દીવા જેવી નિશ્ચલતા હોય, જ્યાં ઇન્દ્રિયવ્યાપાર અને મનના વિકલ્પો શાંત થઈ જાય. યોગી બાહ્ય વિષયોમાં જડ સમાન દેખાય, ઈશ્વરમાં લીન થાય, અને શકુનસદૃશ લક્ષણો તથા પ્રલોભનો ઊભા થાય—દિવ્ય ભોગ, રાજદાન, સ્વયં વિદ્યાસિદ્ધિ, કાવ્યપ્રતિભા, ઔષધ, રસાયણ, કલાઓ—આ બધું વિષ્ણુકૃપા માટે તણખા સમાન ત્યાજ્ય વિઘ્નો તરીકે જણાવાયું છે. પછી બ્રહ્મવિદ્યા વિસ્તરે છે: શુદ્ધિ આત્મજ્ઞાનની પૂર્વશરત; એક આત્મા ઘટાકાશ કે જળમાં સૂર્યપ્રતિબિંબની જેમ અનેકરૂપે દેખાય; બુદ્ધિ, અહંકાર, તન્માત્રા, ભૂત અને ગુણોથી સૃષ્ટિક્રમ; કર્મ અને કામનાથી બંધન, જ્ઞાનથી મુક્તિ. અર્ચિરાદિ ‘પ્રકાશમાર્ગ’થી પરમ ગતિ અને ધૂમાદિ માર્ગથી પુનરાવર્તનનું વર્ણન છે. અંતે સત્ય, ન્યાયાર્જિત ધન, અતિથિસત્કાર, શ્રાદ્ધ અને તત્ત્વજ્ઞાનથી ધર્મનિષ્ઠ ગૃહસ્થને પણ મુક્તિ મળે છે એમ નિષ્કર્ષ છે.
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ભગવાન અગ્નિ બ્રહ્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ આરંભે છે—સંસારજન્ય અજ્ઞાનનું સીધું ઉપચાર ‘અયમ્ આત્મા પરં બ્રહ્મ—અહમ્ અસ્મિ’ એવી મુક્તિદાયક ઓળખ છે. વિવેકથી દેહ દૃશ્ય હોવાથી અનાત્મા ઠરે છે; ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણ પણ સાધન છે, સાક્ષી નથી. આત્મા સર્વ હૃદયોમાં અંતર્જ્યોતિ—અંધકારમાં દીવા સમો પ્રકાશમાન, દ્રષ્ટા-ભોક્તા તરીકે પ્રતિપાદિત થાય છે. પછી સમાધિ-પ્રવેશનું ધ્યાન—બ્રહ્મથી તત્ત્વોની ઉત્પત્તિ-ક્રમનું અનુસરણ અને લય દ્વારા સ્થૂલનું બ્રહ્મમાં વિલય; વિરાટ (સ્થૂલ સમષ્ટિ), લિંગ/હિરણ્યગર્ભ (સત્તર ઘટકોવાળો સૂક્ષ્મ દેહ), તેમજ જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિ અને તેમના વિશ્વ-તૈજસ-પ્રાજ્ઞ સંબંધો વર્ણવાય છે. તત્ત્વ અનિર્વચનીય છે, ‘નેતિ-નેતિ’થી નજીક જવાય; કર્મથી નહીં, સાક્ષાત્કારજ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે મહાવાક્યશૈલીના સાક્ષીચૈતન્યના નિર્દેશ અને ફળ—બ્રહ્મજ્ઞાની મુક્ત થઈ બ્રહ્મ જ બને છે।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
આ યોગ–બ્રહ્મવિદ્યા વિભાગમાં અગ્નિદેવ સંક્ષિપ્ત અદ્વૈત ઘોષણા કરે છે—“હું બ્રહ્મ છું, પરમ પ્રકાશ.” અપવાદ પદ્ધતિથી તેઓ સર્વ ઉપાધિઓનું નિષેધ કરે છે: સ્થૂલ તત્ત્વો (પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ)થી લઈને વિરાટ, જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિ, તૈજસ-પ્રાજ્ઞ વગેરે અભિમાનો સુધી; કર્મેન્દ્રિય-જ્ઞાનેન્દ્રિય, અંતઃકરણ (મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર) તેમજ પ્રાણ અને તેના વિભાગોનું પણ નિરાકરણ કરે છે. પ્રમાણ-પ્રમેય, કારણ-કાર્ય, સત્-અસત્, ભેદ-અભેદ અને ‘સાક્ષિત્વ’ જેવી કલ્પનાઓને પણ પાર કરીને બ્રહ્મને તુરીય—ત્રણ અવસ્થાથી પર—રૂપે સ્થાપે છે. અંતે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ નિત્ય શુદ્ધતા, ચૈતન્ય, સ્વાતંત્ર્ય, સત્ય, આનંદ અને અદ્વૈત તરીકે નિશ્ચિત કરી, આ સાક્ષાત્કાર પરમ સમાધિ દ્વારા પ્રત્યક્ષ મોક્ષદાયક કહેવાયો છે।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ભગવાન અગ્નિ સાધનાઓની ક્રમબદ્ધ સિદ્ધિઓ જણાવે છે—યજ્ઞથી દિવ્ય તથા લોકિક પદ, તપથી બ્રહ્માનું સ્થાન, વૈરાગ્યયુક્ત સંન્યાસથી પ્રકૃતિ-લય, અને જ્ઞાનથી કૈવલ્ય। જ્ઞાન એટલે ચેતન-અચેતન વિવેક; પરમાત્મા સર્વાધાર છે, વિષ્ણુ અને યજ્ઞેશ્વર તરીકે સ્તુત—પ્રવૃત્તિ માર્ગના કર્મકાંડી પૂજે છે અને નિવૃત્તિ માર્ગના જ્ઞાનયોગી સાક્ષાત્કારે છે। શાબ્દ-બ્રહ્મ વેદ/આગમ આધારિત છે, પર-બ્રહ્મ વિવેકથી અનુભૂતિસિદ્ધ; ‘ભગવાન’ શબ્દની વ્યૂત્પત્તિ તથા છ ભગ—ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય—સમજાવાયા છે। બંધનનું મૂળ અવિદ્યા—આત્મા પર અનાત્માનો અધ્યાસ; જળ-અગ્નિ-ઘટ દૃષ્ટાંતથી આત્માને પ્રકૃતિના અધર્મથી અલગ બતાવાયો છે। સાધનામાં વિષયોથી મન ખેંચી હરિને બ્રહ્મરૂપે સ્મરવું, અને યમ-નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, સમાધિ દ્વારા બ્રહ્મ સાથે મનનો યોગ સ્થિર કરવો કહ્યું છે। નિરાકાર ધ્યાન શરૂઆતમાં કઠિન હોવાથી પહેલા સાકાર ધ્યાન, અંતે અભેદબોધ; ભેદદર્શન અજ્ઞાનજન્ય છે।
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
અગ્નિ અદ્વૈત-બ્રહ્મવિજ્ઞાનનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ કેન્દ્રિત ઉપદેશ આપે છે—શાલગ્રામમાં તપ અને વાસુદેવ-પૂજનથી સાધકની શરૂઆત, પછી આસક્તિ પુનર્જન્મને ઘડે છે એવો મૃગ-આસક્તિનો દૃષ્ટાંત, અને યોગથી સ્વરૂપની પુનઃપ્રાપ્તિ. આગળ એક સામાજિક પ્રસંગમાં અવધૂતસદૃશ જ્ઞાનીને પાલકી વહન માટે બળજબરી થાય ત્યારે તે રાજાને કર્તૃત્વ અને અહંકારનું વિશ્લેષણ કરીને સમજાવે છે: ‘વાહક’, ‘વહ્ય’ અને ‘પાલકી’ એ દેહના અંગો, ભૂતતત્ત્વો અને લોકવ્યવહારના નામમાત્ર નિર્દેશ છે; ‘હું-તું’ ભાષાનો આરોપ છે, જે અવિદ્યાથી સંચિત કર્મ દ્વારા ચાલતા ગુણપ્રવાહ પર બેસાડાયેલો છે, જ્યારે આત્મા શુદ્ધ, નિર્ગુણ અને પ્રકૃતિથી પર છે. પછી નિદાઘ–ઋતુ સંવાદમાં ભૂખ-તૃપ્તિથી દેહની મર્યાદા બતાવી આત્માને આકાશ સમ સર્વવ્યાપી, ન આવનાર ન જનાર કહે છે. અંતે અખંડ વિશ્વને વાસુદેવનું સ્વરૂપ માની જ્ઞાનજન્ય મોક્ષને સંસાર-અવિદ્યા વૃક્ષને પાડનાર ‘શત્રુ’ તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે.
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વના અદ્વૈત-બ્રહ્મવિજ્ઞાન પછી અગ્નિ ‘ગીતાસાર’ રૂપે કૃષ્ણે અર્જુનને આપેલા ઉપદેશનો સંક્ષિપ્ત સાર રજૂ કરે છે, જે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપે છે. અજન્મા આત્મતત્ત્વથી શોકનિવૃત્તિ, તેમજ બંધનની માનસિક શ્રેણી—ઇન્દ્રિય-સંપર્કથી આસક્તિ, પછી કામ, ક્રોધ, મોહ અને વિનાશ—વર્ણવીને સત્સંગ અને કામત્યાગને સ્થિતપ્રજ્ઞતાનો મુખ્ય વળાંક કહેવામાં આવ્યો છે. બ્રહ્મમાં કર્મ અર્પણ કરીને આસક્તિ છોડીને કરાતો કર્મયોગ અને સર્વભૂતોમાં આત્મદર્શન સ્થાપિત થાય છે. ભક્તિ અને પ્રભુ-શરણાગતિથી માયા પાર કરવી, અધ્યાત્મ/અધિભૂત/અધિદૈવત/અધિયજ્ઞની વ્યાખ્યાઓ, તથા મૃત્યુ સમયે ‘ઓં’ સ્મરણથી પરમગતિનો સિદ્ધાંત પણ આવે છે. ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ, જ્ઞાનના સાધનો (અમાનિત્વ, અહિંસા, શૌચ, વૈરાગ્ય વગેરે), બ્રહ્મની સર્વવ્યાપકતા, અને ગુણભેદે જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, તપ, દાન, આહારનું વર્ગીકરણ દર્શાવાયું છે. અંતે સ્વધર્મને વિષ્ણુપૂજા રૂપે પવિત્ર કરી, કર્તવ્યને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
અગ્નિ યમગીતાનો પરિચય આપે છે—આ નચિકેતને પૂર્વે કહેલો મોક્ષોપદેશ છે; તેનું પાઠન અને શ્રવણ કરનારને ભુક્તિ તથા મુક્તિ બંને ફળ મળે એવી પ્રતિજ્ઞા. યમ માનવમોહ પ્રગટ કરે છે: અનિત્ય જીવ સ્થિર સંપત્તિ અને ભોગ ઇચ્છે છે. પછી શ્રેયસના અધિકૃત “ગીત” ગુંથી આપે છે—કપિલનું ઇન્દ્રિયનિગ્રહ અને આત્મચિંતન, પંચશિખનું સમદર્શન અને અપરીગ્રહ, ગંગા–વિષ્ણુનું આશ્રમ-વિવેક, અને જનકના દુઃખનિવારણ ઉપાયો. ઉપદેશ સ્પષ્ટ વેદાંતમય બને છે: અભેદ પરમમાં ભેદકલ્પના શમાવવી; કામત્યાગથી સાક્ષાત્ જ્ઞાન થાય (સનક). વિષ્ણુને જ બ્રહ્મ કહ્યો છે—પરાત્પર અને અંતર્યામી, અનેક દિવ્ય નામોથી જ્ઞેય. ધ્યાન, વ્રત, પૂજા, ધર્મશ્રવણ, દાન અને તીર્થસેવા સાધનરૂપ છે. નચિકેતના રથદૃષ્ટાંતથી મન-બુદ્ધિ દ્વારા ઇન્દ્રિયજય અને પુરુષ સુધી તત્ત્વક્રમ. અંતે યોગાંગ—યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ—વર્ણવી, અજ્ઞાનનિવૃત્તિથી જીવ બ્રહ્મરૂપ અદ્વૈત બને છે એમ નિષ્કર્ષ।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
આ અધ્યાય પૂર્વની “યમ-ગીતા”નું ઉપસંહાર કરીને તરત જ અગ્નિ-પુરાણને બ્રહ્મરૂપ અને મહાન ગણાવે છે; તે સપ્રપંચ (વ્યવહાર-જગત) અને નિષ્પ્રપંચ (પરમાર્થ) એવી વિદ્યાદ્વયનું ઉપદેશ આપે છે. અગ્નિ પુરાણના વિશ્વકોશસમાન વિષયો ગણે છે—વેદ અને વેદાંગ, ધર્મશાસ્ત્ર, ન્યાય–મીમાંસા, આયુર્વેદ, રાજધર્મ-નીતિ, ધનુર્વેદ, નાટ્ય-ગીતાદિ કલાઓ—અને અપરા વિદ્યા (શાસ્ત્રસમૂહ) તથા પરા વિદ્યા (પરમ અક્ષરનું સાક્ષાત્કાર)નો ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. પછી વિષ્ણુભક્તિને વ્યવહારિક સાર કહે છે—ગોવિંદ/કેશવનું ધ્યાન, ભક્તિ, કથા અને કર્મ પાપહર, કલિદોષ-શામક અને સાચા ધ્યાનના લક્ષણરૂપ છે. માહાત્મ્ય ભાગમાં શ્રવણ, પાઠ, લેખન, પૂજન, દાન તથા ઘરમાં ગ્રંથ રાખવાથી પણ રક્ષા-પાવન ફળ, ઋતુ/માસ મુજબ પુણ્ય, અને પુરાણપાઠકોના વિધિવત સન્માનનું વર્ણન છે. અગ્નિ→વસિષ્ઠ→વ્યાસ→સૂત પરંપરાથી વેદાનુરૂપતા, પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ ધર્મનો સમન્વય અને ભુક્તિ-મુક્તિનું વચન પુનઃ દૃઢ થાય છે; ઉપનિષદીય નિષ્કર્ષ—“સર્વં બ્રહ્મ” એમ જાણો—થી સમાપ્તિ થાય છે.