Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ભગવાન અગ્નિ ધર્મકેન્દ્રિત વિશ્વવ્યવસ્થાનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરતાં મન્વંતરોની ગણના કરે છે—દરેક મન્વંતર મનુ, ઇન્દ્ર, દેવગણ, સપ્તર્ષિ અને પૃથ્વી પર ધર્મવ્યવસ્થા ટકાવનારી પ્રજાસંતતિ જેવા કાર્યકારી પદો દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. સ્વાયંભુવ વગેરે પ્રાચીન ચક્રોથી માંડી વર્તમાન શ્રાદ્ધદેવ/વૈવસ્વત મનુ તથા તેમના સપ્તર્ષિઓ સુધી જણાવે છે અને ભવિષ્યના સાવર્ણિ વગેરે મનુઓનું પણ પ્રક્ષેપ કરે છે; તેમજ બ્રહ્માના એક દિવસે આવા ચૌદ મન્વધિકારો હોય છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. ત્યારબાદ દ્વાપરાંતમાં હરિ આદિવેદનું વિભાજન કરીને ચાર વેદોમાં યાજ્ઞિક કર્તવ્યો નિમણે છે અને વ્યાસના શિષ્યો—પૈલ, વૈશમ્પાયન, જૈમિની, સુમંતુ—તથા તેમની પરંપરા અને શાખાઓ દ્વારા વેદપ્રસારનું વર્ણન કરે છે. આમ બ્રહ્માંડચક્રો અને ગ્રંથપરંપરા—બંને યજ્ઞ, જ્ઞાન અને ધર્મનું રક્ષણ કરતી એક જ સુવ્યવસ્થિત સતત ધારા તરીકે પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
આ અધ્યાય પરંપરા-પ્રસારના નિર્દેશથી શરૂ થાય છે: અગ્નિ કહે છે કે મનુ વગેરે ધર્મશાસ્ત્રકારોએ કહેલા, ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારા ધર્મો—વરুণ અને પુષ્કર દ્વારા પરશુરામ સુધી પહોંચેલા—તે તેઓ વર્ણવશે. પછી પુષ્કર ‘વર્ણાશ્રમ-એતર’ ધર્મો, એટલે વર્ણ-આશ્રમની વિશેષતાઓથી પરે/પૂર્વે લાગુ પડતા સર્વજનિન આચાર, રજૂ કરે છે: અહિંસા, સત્ય, દયા, અનુગ્રહ; જીવનને પવિત્ર કરનારી પ્રથાઓ—તીર્થસેવન, દાન, બ્રહ્મચર્ય, અમાત્સર્ય; અને ધર્મસંસ્કૃતિના સ્તંભ—દેવ તથા દ્વિજસેવા, ગુરુસેવા, ધર્મશ્રવણ, પિતૃપૂજા. રાજા પ્રત્યે નિત્ય ભક્તિ, શાસ્ત્રાનુસાર માર્ગદર્શન, ક્ષમા અને આસ્તિક્યને નાગરિક-નૈતિકતા સાથે સુસંગત ગણવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સામાન્ય વર્ણાશ્રમ ધર્મો (યજ્ઞ, અધ્યાપન, દાન) પુનઃ કહીને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્ય-શૂદ્રના સ્વકર્મો જણાવે છે. આગળ અનુલોમ/પ્રતિલોમ સંયોગોથી ઉત્પન્ન મિશ્ર જાતિઓના નામ, તેમની જીવિકા, નિષેધ, લગ્નનિયમો અને સામાજિક સીમાઓ વર્ણવાય છે. અંતે સંકર સ્થિતિમાં જાતિનો નિર્ધાર બંને માતા-પિતાના આચાર/કર્મના આધારથી કરવો એમ કહી, સમાજવ્યવસ્થાની ધર્મશાસ્ત્રીય ચિંતા દર્શાવે છે.
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
આ અધ્યાયમાં પુષ્કર વર્ણાંતર-ધર્મથી આગળ વધી ગૃહસ્થવૃત્તિનું ધર્મશાસ્ત્રીય નિરૂપણ કરે છે. બ્રાહ્મણ માટે સ્વધર્મથી સ્વોપાર્જન મુખ્ય છે; આવશ્યકતામાં ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અથવા શૂદ્ર-પ્રકારના કાર્યનો આશ્રય પણ માન્ય છે, પરંતુ શૂદ્રની દાસવત્ પરાધીનતા કે શૂદ્રજન્મી મુખ્ય આજીવિકા નિષિદ્ધ છે. દ્વિજોને કૃષિ, વેપાર, પશુરક્ષા અને કૂસિદ/ધનઉધાર જેવી પ્રવૃત્તિઓ અનુમોદિત છે અને ભોગ-વ્યવહારમાં નૈતિક મર્યાદાઓ દર્શાવવામાં આવી છે. ખેતીમાં ધરતી, વનસ્પતિ અને કીટકોને થતી હિંસાથી ઉપજતા દોષને સ્વીકારી યજ્ઞ અને દેવપૂજા દ્વારા શુદ્ધિ-પ્રાયશ્ચિત્તને ધર્મોપાય ગણાવવામાં આવ્યો છે. હળના પ્રયોગ અંગે ગાયોના પ્રમાણમાં ક્રમબદ્ધ દંડવિધિ બતાવી જરૂરિયાત, ક્રૂરતા અને ધર્મહાનિનું સંતુલન સૂચવ્યું છે. અંતે ઋત, અમૃત, મૃત, પ્રમૃત—આજીવિકાના ક્રમનું વર્ણન કરીને આપત્તિમાં સત્ય-અસત્ય મિશ્રણ પણ સહ્ય, પરંતુ નીચ અને અધર્મ્ય વૃત્તિ કદી સ્વીકાર્ય નથી એમ નિશ્ચિત કરે છે।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
આ અધ્યાયમાં ગૃહસ્થાચાર પછી બ્રહ્મચર્ય-આશ્રમધર્મનું વર્ણન છે; ધર્મને જીવનચક્રની શિક્ષણ-વ્યવસ્થા તરીકે દર્શાવી સમાજની સતતતા અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનું રક્ષણ કરનારું કહે છે. શરૂઆતમાં ઋતુ-રાત્રિઓના નિયમો તથા ગર્ભાધાન અને ગર્ભસંસ્કાર સંબંધિત વિધિઓ આવે છે. પછી જન્મસંસ્કાર—સીમંત, જાતકર્મ, નામકર્મ—અને વર્ણાનુસાર નામકરણની પરંપરા જણાવાય છે. આગળ ચૂડાકર્મ વગેરે અને વર્ણ તથા વયમર્યાદા મુજબ ઉપનયનનો સમય નિર્ધારિત છે; વિદ્યાર્થીની મેખલા, અજિન, દંડ, વસ્ત્ર અને ઉપવીત જેવી સામગ્રીનું યોગ્ય વિધાન પણ છે. આચાર્યના કર્તવ્યો—શૌચ, સદાચાર, અગ્નિકાર્ય અને સંધ્યા-ઉપાસના—શિક્ષણરૂપે દર્શાવાયા છે. ભોજનની દિશા-પ્રતીકતા, દૈનિક આહુતિસદૃશ અનુશાસન, તેમજ ભોગવિલાસ, હિંસા, પરનિંદા અને અશ્લીલ વાણીના નિષેધો આપવામાં આવ્યા છે. અંતે વેદસ્વીકાર, દક્ષિણા અને સમાવર્તન-સ્નાન દ્વારા બ્રહ્મચર્યને શાસ્ત્રાધ્યયન સાથે નૈતિક સંયમ જોડતું જ્ઞાનવ્રત તરીકે પૂર્ણ કરાયું છે।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
આ અધ્યાય બ્રહ્મચર્યના ઉપદેશ પછી ગૃહસ્થધર્મમાં પ્રવેશ કરાવી, લગ્નને ધર્મનિયમિત સંસ્થા તરીકે દર્શાવે છે. વર્ણાનુસાર પત્નીઓની સંખ્યા અને અસવર્ણા પત્ની સાથે ધર્મકાર્યો ન કરવા નો નિયમ કહી અંતર્વર્ણ લગ્નને વિધિ-કાનૂની દૃષ્ટિએ નિષિદ્ધ કરે છે. કેટલાક પ્રસંગોમાં કન્યાશુલ્ક, કન્યાને એકથી વધુ વાર દાન ન કરવાનું નિષેધ અને અપહરણ માટે દંડ જણાવ્યા છે. બ્રાહ્મ, આર્ષ, પ્રાજાપત્ય, આસુર, ગાંધર્વ, રાક્ષસ, પૈશાચ વગેરે લગ્નપ્રકારો ગણાવી દાન, ક્રય, પરસ્પર પસંદગી, બળ અને છલથી થતા ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. આપત્તિકાળે પુનર્વિવાહની છૂટ અને મૃત પતિના કનિષ્ઠ ભ્રાતા દ્વારા નિયોગસદૃશ વ્યવસ્થા પણ નોંધાય છે. અંતે વિવાહમુહૂર્ત માટે શુભ-અશુભ માસ, વાર, તિથિ, નક્ષત્ર, ગ્રહસ્થિતિ—વિષ્ણુશયનકાળ ટાળવો, દોષિત ચંદ્ર, શુભગ્રહાસ્ત, વ્યતીપાત વગેરે—અને દાંપત્યાચાર તથા કાલનિષેધો ઉપદેશાય છે।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
આ અધ્યાય ધર્મશાસ્ત્રની નાની માર્ગદર્શિકા તરીકે દૈનિક આચારનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન કરે છે. પુષ્કર બ્રાહ્મમુહૂર્તે દેવસ્મરણ સાથે ઉઠવું, મલમૂત્રત્યાગમાં દિશાનિયમ (દિવસે ઉત્તરમુખ, રાત્રે દક્ષિણમુખ) અને અયોગ્ય સ્થળો ટાળવા કહે છે. શૌચનો ક્રમ—માટીથી આચમન, દંતધાવન અને સ્નાનનું પ્રાધાન્ય—સ્પષ્ટ છે; સ્નાન વિના કરેલું કર્મ નિષ્ફળ ગણાયું છે. જળની શ્રેણી: ભૂગર્ભજળ, લાવેલું જળ, ઝરણાં, સરોવર, તીર્થજળ અને સર્વોત્તમ પાવન ગંગાજળ. સ્નાનવિધિ વૈદિક મંત્રો (હિરણ્યવર્ણાઃ, શન્નો દેવી, આપો હિ ષ્ઠા, ઇદમાપઃ), જળમાં જપ અને અઘમર્ષણ, દ્રુપદા, યુઞ્જતે મનઃ, પૌરુષ સૂક્ત વગેરે પાઠવિકલ્પોથી સંકળાયેલી છે; પછી તર્પણ, હોમ અને દાનનું વિધાન છે. ઉત્તરાર્ધમાં સામાજિક-નૈતિક નિયંત્રણો—અહિંસા, ભારવાળા અને ગર્ભવતીને માર્ગ આપવો, નજર-વાણીમાં સાવચેતી, અશુભ વર્તનનો ત્યાગ, જાહેર શિષ્ટાચાર, પાણીની સ્વચ્છતા, લૈંગિક તથા સામાજિક શુદ્ધિની સીમાઓ, વેદ-દેવતા-રાજા-ઋષિઓનો સન્માન અને કેટલીક તિથિઓએ તેલમર્દન વર્જન—વિસ્તારથી આવે છે. પાઠભેદો નોંધાય છે, છતાં મૂળ ભાવ શुद्धિ, સંયમ અને યોગક્ષેમ માટે શિસ્તબદ્ધ આચાર જ છે।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
આ અધ્યાય પૂર્વ આચાર-પ્રકરણ પૂર્ણ થયા પછી તરત દ્રવ્યશુદ્ધિ વિષે પ્રવર્તે છે—અશુદ્ધ થયેલી સામગ્રી કેવી રીતે ફરી વિધિ-યોગ્ય બને. પુષ્કર દ્રવ્યભેદે શુદ્ધિના નિયમો ગણે છે: માટીના વાસણો ફરી આગમાં તપાવી, તાંબું ખાટા/અમ્લયુક્ત પાણીથી, કાંસું અને લોખંડ ક્ષારીય દ્રાવણથી, મોતી જેવા રત્નો ધોઈને શુદ્ધ થાય. વાસણો, પથ્થરની વસ્તુઓ, પાણીમાં જન્મેલા ઉપજ, શાકભાજી, દોરડા, મૂળ, ફળ, વાંસ/વેળુની વસ્તુઓ વગેરેની શુદ્ધિ ઘર અને યજ્ઞ—બન્ને સંદર્ભે બતાવાઈ છે. યજ્ઞમાં પાત્રો પુંછવાથી અને સ્પર્શ-નિયમથી, ચીકણી વસ્તુઓ ગરમ પાણીથી; ઘર ઝાડૂથી સ્વચ્છ ગણાય. કપડાં માટી અને પાણીથી, અનેક કપડાં છાંટવાથી, લાકડું ઘસીને/છાલ ઉતારી; ગાંઠેલા પદાર્થો છાંટવાથી અને દ્રવો ઓવરફ્લો/વહેવા દેતાં શુદ્ધ થાય. પશુના મોઢાની શુદ્ધિ, ભોજન-છીંક-ઊંઘ-પાન-સ્નાન પછીના આચાર, જાહેર માર્ગમાં પ્રવેશ પછી આચમન, રજસ્વલા શુદ્ધિના સમય, વિસર્જન પછી માટીની ગણતરી, તપસ્વીઓના વિશેષ નિયમો, તેમજ રેશમ, લિનન/સણ અને મૃગ-રોમ માટે વિશિષ્ટ શોધકો પણ જણાવ્યા છે. અંતે પુષ્પ અને ફળ પાણી છાંટવાથી શુદ્ધ—બાહ્ય શૌચને યજ્ઞયોગ્યતા અને ધર્મવ્યવસ્થાથી જોડે છે।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
આ અધ્યાયમાં મૃત્યુજન્ય શાવ-આશૌચ અને પ્રસૂતિજન્ય સૂતિકાશૌચ અંગેના ધર્મશાસ્ત્રીય નિયમો સુવ્યવસ્થિત રીતે રજૂ થાય છે. સપિંડ-વ્યવસ્થાના આધાર પર વર્ણ અને પરિસ્થિતિ મુજબ આશૌચની અવધિઓ જણાવાય છે. શિશુ, ત્રણ વર્ષથી ઓછા/વધુ અને છ વર્ષથી વધુ વયના ભેદ, સ્ત્રીનું ચૂડાકર્મ થયું છે કે નહીં, તેમજ વિવાહિત સ્ત્રીનો પિતૃકુલ સાથેનો સંબંધ—આ મુજબ અપવાદો દર્શાવાય છે. મૃત્યુનો સમાચાર મોડો મળે તો બાકી દિવસોની ગણતરી, અને દસ રાત્રિઓ વીતી ગઈ હોય તો ત્રણ રાત્રિઓનો નિયમ કહેવાયો છે. ત્યારબાદ પ્રેતશુદ્ધિ અને શ્રાદ્ધપ્રયોગ—પિંડદાન, પાત્રોની વહેંચણી, ગોત્રનામોચ્ચાર, માપ-પરિમાણ, તેમજ સોમ, અગ્નિ/વહ્નિ અને યમ માટે ત્રણ અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત કરી નિયમિત આહુતિઓ—વિસ્તારથી વર્ણવાય છે. અધિકમાસ વગેરે કાલપરિસ્થિતિઓ, બાર દિવસમાં પૂર્ણ કરવાની વિકલ્પવિધિઓ, વાર્ષિક શ્રાદ્ધનું કર્તવ્ય અને પરલોકસ્થિતિ જે હોય તે છતાં શ્રાદ્ધથી પ્રેતને લાભ થાય—આ તર્ક પણ આપવામાં આવ્યો છે. અંતે કેટલાક હિંસક/અસામાન્ય મૃત્યુમાં નાશૌચ, સંભોગ અથવા ચિતાધૂમ સ્પર્શ પછી તત્કાળ સ્નાન, દ્વિજ શવ કોણ સંભાળી શકે, દાહ પછી અસ્થિસંચયનો સમય અને ફરી દેહસ્પર્શની પરવાનગી—આ નિયમો સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
આ અધ્યાયમાં શરીરથી થતા સ્રાવજન્ય અશૌચ (ગર્ભાવસ્થાનો રક્તસ્રાવ/ગર્ભપાત સહિત), જન્મજન્ય સૂતક અને મૃત્યુજન્ય મૃતક—આ બધાનું શાસ્ત્રીય રીતે નિયમન કરવામાં આવ્યું છે. વર્ણભેદ, સગપણની નજીકતા (સપિંડ, સુકુલ્ય, ગોત્રીન) અને જીવનાવસ્થા (દાંત ઊગે તે પહેલાં, લગ્ન પહેલાં, ચૂડાકર્મ પછી) મુજબ અશૌચની અવધિઓ દર્શાવવામાં આવી છે. સ્નાનનિયમો, અસ્થિસંચયન, ઉદકક્રિયા, પિંડોની સંખ્યા, શિશુ માટે દાહ કે સમાધિ, ભોજન/દાન/શ્રાદ્ધ પર પ્રતિબંધો, તેમજ અનેક અશૌચ એકસાથે આવે ત્યારે ભારે અશૌચ પ્રબળ રહે—એ નિયમ પણ જણાવ્યો છે. વીજળી/અગ્નિથી મૃત્યુ, મહામારી, દુષ્કાળ-યુદ્ધ-આપત્તિમાં વિશેષ નિયમો, અસપિંડ શવનો વ્યવહાર અને કેટલાક પતિતાદિ વર્ગોના અપવાદો ઉલ્લેખીને મનુ વગેરે ઋષિઓના આધારથી ગૃહધર્મ અને કર્માધિકારની રક્ષા માટે શૌચવ્યવસ્થાને ધર્મ-તંત્રરૂપે રજૂ કરે છે.
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
આ અધ્યાયમાં સંસ્કૃત (યોગ્ય સંસ્કાર પ્રાપ્ત) અને અસંસ્કૃત (અસંસ્કારિત) વ્યક્તિના મૃત્યુપશ્ચાત્ કલ્યાણનો ભેદ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. મૃત્યુ સમયે હરિનું સ્મરણ કરવાથી સ્વર્ગ, અને અહીં સુધી કે મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ગંગાસંબંધિત અંત્યેષ્ટિ-વિધિઓનું મહાત્મ્ય—અસ્થિક્ષેપથી પ્રેતનો ઉદ્ધાર થાય છે અને અસ્થિઓ ગંગાજળમાં જેટલો સમય રહે તેટલો સમય સ્વર્ગવાસ રહે છે—એ રીતે વર્ણવાયું છે. આત્મહત્યા કરનાર અને પતિત માટે વિધિ-નિષેધ જણાવ્યા છતાં, કરુણાથી પતિત પ્રેત માટે પણ નારાયણબલિ અનુકંપારૂપ ઉપાય તરીકે સૂચવાયો છે. પછી મૃત્યુની નિષ્પક્ષતા, સંસારાસક્તિની રાહ ન જોવી, પરલોકયાત્રામાં ધર્મ જ સાથી (યમમાર્ગે પત્નીનો વિશેષ ઉલ્લેખ) એમ ઉપદેશ છે. કર્મની અનિવાર્યતા, સૃષ્ટિ-પ્રલયચક્ર, વસ્ત્ર બદલવા સમાન પુનર્જન્મ, અને દેહધારી આત્મા અસંગ હોવાથી શોક ત્યાગવાનો સંદેશ આપી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
ધર્મશાસ્ત્રક્રમમાં પુષ્કર વાનપ્રસ્થ અને વનતપસ્વીની નિયત જીવનચર્યા વર્ણવે છે—ગૃહસ્થધર્મ અને પૂર્ણ સંન્યાસ વચ્ચેનું શિસ્તબદ્ધ સેતુ. જટાધારણ, અગ્નિહોત્રનું પાલન, ભૂમિ પર શયન અને મૃગચર્મધારણ જેવા લક્ષણો સમાજથી દૂર રહીને પણ વૈદિક કર્મની સતતતા દર્શાવે છે. વનમાં નિવાસે નિયંત્રિત આહાર (દૂધ, કંદમૂળ, નીવાર જંગલી ચોખા, ફળ), દાન ન સ્વીકારવું, ત્રિકાળ સ્નાન અને બ્રહ્મચર્ય જેવા નિયમો ભાવને શુદ્ધ કરી પરાવલંબન ઘટાડે છે. દેવપૂજા અને અતિથિસત્કાર સામાજિક ધર્મ છે; યતિઓને ઔષધિઓથી નિર્વાહનો ઉપદેશ છે. સંતાન-પૌત્ર સ્થિર થયા પછી ગૃહસ્થ વનમાં આશ્રય લે. ઋતુ મુજબ તપ—ઉનાળે પંચાગ્નિ, ચોમાસે આકાશ-વર્ષા સહન, શિયાળે ભીના વસ્ત્રોમાં કઠોર સાધના; અંતે અનાવર્તનનું આગળ વધવાનું વ્રત, ધર્મવૈરાગ્યની અપરિવર્તનીય પ્રતિજ્ઞા.
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
આ અધ્યાયમાં યતિ-ધર્મને સામાજિક આસક્તિમાંથી મુક્તિદાયક જ્ઞાન તરફ જવાનું શિસ્તબદ્ધ પરિવર્તન તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે. વૈરાગ્ય ઉપજે તે ક્ષણે સંન્યાસ લેવો, પ્રાજાપત્ય ઇષ્ટિ કરીને બાહ્ય અગ્નિઓને અંતરમાં સ્થાપિત કરવી—બાહ્ય કર્મકાંડથી આંતરિક તપસ તરફ વળવાનો સંકેત. એકાંતવાસ, અપરીગ્રહ, અલ્પાહાર, અહિંસામાં સાવચેતી, સત્યથી શુદ્ધ વાણી-કાય-મનનું આચરણ, તથા ગૃહસ્થોને ભાર ન પડે તેવી ભિક્ષા-વિધિ વિગતે જણાવાઈ છે. કુટીરક→બહૂદક→હંસ→પરમહંસ એવા ભિક્ષુક અવસ્થાક્રમથી વધતી આંતર્મુખતા દર્શાય છે. ત્યારબાદ યમ-નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ (ગર્ભ/અગર્ભ; પૂરક-કુંભક-રેચક માત્રાઓ સાથે), પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ જેવા યોગાંગો યતિચર્યાથી જોડાય છે. અંતે મહાવાક્યશૈલીનું અદ્વૈત નિશ્ચય—આત્મા જ બ્રહ્મ/વાસુદેવ/હરિ—પ્રતિપાદિત કરીને સંન્યાસને નૈતિક કઠોરતા અને પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન દ્વારા મોક્ષનું સાધન કહે છે; ષટ્ પ્રાણાયામ પ્રાયશ્ચિત્ત અને ચાતુર્માસ્ય વ્રતો પણ ઉલ્લેખિત છે।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
આ અધ્યાયમાં ધર્મને સ્મૃતિ-પ્રમાણોની પરંપરામાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે—મનુથી પરાશર સુધી, તેમજ આપસ્તંબ, વ્યાસ, બૃહસ્પતિ વગેરે. વૈદિક કર્મને દ્વિવિધ જણાવે છે—પ્રવૃત્તિ (કામના-પ્રેરિત કર્મ) અને નિવૃત્તિ (જ્ઞાનનિષ્ઠ વૈરાગ્ય). તપ, સ્વાધ્યાય, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, અહિંસા અને ગુરુસેવા આત્મજ્ઞાન સુધી પહોંચાડતી સાધનાઓ છે; તે જ નિઃશ્રેયસ અને અમરત્વનો પરમ ઉપાય છે. ત્યારબાદ વ્યવહારધર્મમાં વેદપાઠ માટે કાળ-દેશ અનુસાર નિયમો, ઉપાકર્મ-ઉત્સર્ગ વિધિઓ અને અનધ્યાય (તાત્કાલિક વિરામ) પ્રસંગોની વિગતવાર યાદી આપે છે—મરણાશૌચ, ગ્રહણ, નિશ્ચિત તિથિઓ, ગર્જના/વાતાવરણ વિક્ષેપ, ઉલ્કાપાત-ભૂકંપ, શવ-શ્મશાન અથવા પતિતસંસર્ગ, અશુભ ધ્વનિઓ અને અન્ય અવરોધો; કુલ ૩૭ અનધ્યાય ગણાવે છે. આ રીતે અગ્નિપુરાણ આત્મજ્ઞાનના લક્ષ્યને સૂક્ષ્મ આચારનિયમોથી દૈનિક જીવનમાં ઉતારે છે.
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
આ અધ્યાયમાં શ્રાદ્ધની પ્રક્રિયાને એવો ધર્મ-નકશો તરીકે વર્ણવ્યો છે કે જે ભુક્તિ (કલ્યાણ-સમૃદ્ધિ) અને મુક્તિ—બન્ને આપે છે. પૂર્વદિને બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ અને અપારાહ્ને સત્કાર; આસનવ્યવસ્થા પૂર્વાભિમુખ, દેવકાર્યમાં સમ સંખ્યા અને પિતૃકાર્યમાં વિષમ સંખ્યા, તેમજ માતૃપક્ષ માટે પણ એ જ નિયમ. મંત્રોથી વિશ્વેદેવોનું આવાહન, પવિત્રયુક્ત પાત્રો, અન્નકણ છાંટવા, દૂધ અને યવ/તિલ ઉમેરવા, અર્ઘ્યદાન, અને પિતૃકર્મમાં અપસવ્ય થઈ પરિક્રમા. પિતૃયજ્ઞ-રીતિથી હોમ, હુતશેષનું વિતરણ, પાત્રસંસ્કાર અને અંગૂઠા-સ્પર્શ સાથે પાઠ દ્વારા અન્નશુદ્ધિ. અંતે ઉચ્છિષ્ટ અને જલદાન, દક્ષિણમુખ પિંડદાન, સ્વસ્તિ અને અક્ષય્યોદક, સ્વધા-વાક્યો સાથે દક્ષિણા, વિધિવત વિસર્જન અને ભોજનપશ્ચાત નિયમો. એકોદ્દિષ્ટ અને સપીંડીકરણનો ભેદ, મૃત્યુદિન/માસિક/વાર્ષિક શ્રાદ્ધચક્ર, ભોજન-દાન અને ભેટોના ફળ, ગયા તથા શુભકાળ, અને પિતૃઓને શ્રાદ્ધદેવતા કહી આયુષ્ય, ધન, વિદ્યા, સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર જણાવ્યા છે।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
આ અધ્યાયમાં પુષ્કર દ્વારા નવગ્રહ-હોમની ધર્મશાસ્ત્રીય, વિધિ-પ્રયોગાત્મક પદ્ધતિ વર્ણવાઈ છે. સમૃદ્ધિ, શાંતિ, વર્ષા, આયુષ્ય, પોષણ તેમજ અભિચાર જેવા કઠોર હેતુઓ માટે પણ તેને ઉપાયરૂપ માનવામાં આવ્યું છે. સૂર્યથી કેતુ સુધી નવ ગ્રહદેવતાઓનું ક્રમવાર નિર્દેશન કરીને તેમની પ્રતિમાઓ બનાવવા માટે સામગ્રીનો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે—તાંબું, સ્ફટિક, લાલ ચંદન, સોનું, અર્કકાષ્ઠ (યુગલરૂપે), ચાંદી, લોખંડ અને સીસું. સુવર્ણલેખન અથવા સુગંધિત મંડલ-રેખાંકન, રંગાનુરૂપ વસ્ત્ર-પુષ્પ, સુગંધદ્રવ્યો, કંકણ અને ગુગ્ગુલ ધૂપનો વિધાન છે. ઋક્/મંત્રોના પાઠક્રમ, સમિધાનો ક્રમ, અને મધુ-ઘી-દહીં સાથે પ્રતિ ગ્રહ 128 અથવા 28 આહુતિઓની સંખ્યા નિશ્ચિત છે. નૈવેદ્ય, ગ્રહક્રમથી દ્વિજભોજન, અને દક્ષિણા-ક્રમ—ગાય, શંખ, વૃષભ, સોનું, વસ્ત્ર, ઘોડો વગેરે—ઉલ્લેખિત છે. અંતે રાજાઓનો ઉદય-પતન અને લોકસ્થિતિ ગ્રહશક્તિઓથી નિયંત્રિત હોવાથી ગ્રહપૂજા પરમ પૂજનીય છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
અગ્નિ–વસિષ્ઠ સંવાદમાં આ અધ્યાય ધર્મને ધ્યાનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકે છે—હૃદયસ્થ પ્રભુનું મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને ઇન્દ્રિયોને એકાગ્ર કરીને ધ્યાન કરવું. ત્યારબાદ શ્રાદ્ધ, દાન અને આહાર-નિયમો; ગ્રહણ-સંધિ સમયે દાન તથા પિતૃકર્મની વિશેષ સિદ્ધિ; અને અગ્નિ ન હોય ત્યારે વૈશ્વદેવની યોગ્ય રીત જણાવાય છે. સ્ત્રીઓ, બળજબરી/દબાણ અને અશૌચ અંગે શુદ્ધિ-ચર્ચા સાથે અદ્વૈતનો સુધારો પણ છે—આત્માથી પરે ‘બીજું’ ન જોનાર માટે વિરોધ-ભેદ શિથિલ થાય છે. યોગ વિભાગમાં ચિત્તવૃત્તિ-નિરોધને પરમ યોગ, ક્ષેત્રજ્ઞનો પરમાત્મા/બ્રહ્મમાં લય, તથા પ્રાણાયામ અને સાવિત્રી (ગાયત્રી)ને સર્વોત્તમ શુદ્ધિકારક ગણાવ્યા છે. અંતે પ્રાયશ્ચિત્તની મર્યાદા અને કર્મફળ (નીચ યોનિ, દીર્ઘકાલ) દર્શાવી નિષ્કર્ષ—પાપહરણમાં યોગ જ અનુત્તર; વિધિધર્મ અને આંતરિક સાક્ષાત્કારનો સમન્વય।
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
આ અધ્યાયમાં ધર્મને વેદ–સ્મૃતિમૂલ અને “પંચવિધ” કહી નિર્ધારિત કરીને, કર્માધિકાર વર્ણ-પરિચય પરથી થાય છે અને આશ્રમધર્મ જીવનાવસ્થાનુસાર નિશ્ચિત આચરણ-વ્રતો છે—એવો ભેદ દર્શાવ્યો છે. ચાર આશ્રમોમાં (બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ, યતિ) સર્વત્ર લાગુ નૈમિત્તિક કર્મો—વિશેષે પ્રાયશ્ચિત્ત—અને કર્મના હેતુભેદ: અદૃષ્ટાર્થ (મંત્ર, યજ્ઞ), દૃષ્ટાર્થ અને મિશ્રાર્થ (વ્યવહાર, દંડ) સમજાવ્યા છે. શ્રુતિ–સ્મૃતિનું સામંજસ્ય, અનુવાદ (ગુણાર્થ, પરિસંખ્યાર્થ) તથા અર્થવાદ (પ્રશંસાત્મક/વ્યાખ્યાત્મક)નું નિરૂપણ આવે છે. પછી 48 સંસ્કારો, પંચયજ્ઞ, પાકયજ્ઞ–હવિર્યજ્ઞ–સોમયાગના ભેદ, અને અંતે સદ્ગુણો, નિત્યાચાર (વાણી, સ્નાન-ભોજન સંયમ), દાહ/દશાહમાં અ-સ્વજનની પણ પાત્રતા, પંક્તિદોષ-શમન અને પંચ પ્રાણાહુતિઓનું વર્ણન છે.
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
ભગવાન અગ્નિ ધર્મશાસ્ત્રીય ‘ગ્રહ-યજ્ઞ’ની વિધિ ફરી ઉપદેશે છે—સમૃદ્ધિ, શાંતિ અને વિજય માટે. તે હોમના ત્રણ પ્રમાણ—અયુત (10,000), લક્ષ (100,000) અને કોટિ (10,000,000)—નક્કી કરીને અગ્નિકુંડમાંથી ગ્રહોનું આવાહન કરી મંડળમાં નિશ્ચિત વિભાગોમાં સ્થાપે છે; મધ્યમાં સૂર્યને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અધિદેવતા અને પ્રત્યધિદેવતાની યાદીઓ, કાષ્ઠ-સમિધા-હવિષ્ય મિશ્રણો, 108 આહુતિઓ તથા 108 કુંભ, અને અંતે પૂર્ણાહુતિ, વસોધારા, દક્ષિણા અને અભિષેક મંત્રો—મહાદેવો, નવગ્રહો અને રક્ષક શક્તિઓનું આવાહન કરે છે. દાન—સુવર્ણ, ગાય, ભૂમિ, રત્ન, વસ્ત્ર, શય્યા—સાથે ફળસિદ્ધિ જોડાય છે; યુદ્ધવિજય, લગ્ન, ઉત્સવ અને પ્રતિષ્ઠા જેવા પ્રસંગોમાં પ્રયોગ જણાવ્યો છે. લક્ષ/કોટિ હોમ માટે કુંડના માપ, ઋત્વિજ સંખ્યા, મંત્ર વિકલ્પો, તેમજ ત્રિકોણ કુંડમાં પ્રતિમા-કર્મ સહિત અભિચાર/વિદ્વેષણની અલગ વિધિ પણ દર્શાવી, કર્મ અને ધર્મ-વ્યવસ્થાનો સમન્વય પ્રગટ કરે છે।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
આ અધ્યાય પુષ્કરના ન્યાય-વિધિ નિર્દેશથી શરૂ થાય છે—નિયત પ્રાયશ્ચિત્ત સ્વીકારવા ઇનકાર કરનારને રાજાએ દંડ કરવો; અને ઇચ્છાપૂર્વક કે અજાણતાં થયેલા પાપ માટે પણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. પછી આહાર અને સ્પર્શથી થતી શુચિતા-અશુચિતાની વ્યવસ્થા આવે છે—મહાપાતકી, રજસ્વલા સ્ત્રી, પતિત, બહિષ્કૃત/અંત્યજ સમૂહો, નિંદિત વ્યવસાયવાળા વગેરેનું અન્ન અથવા સંસર્ગ ક્યારે અપવિત્ર કરે છે અને ક્યારે પરિહાર ફરજિયાત છે તે જણાવે છે. ત્યારબાદ કૃચ્છ્ર, તપ્તકૃચ્છ્ર, પ્રાજાપત્ય અને ચાન્દ્રાયણ જેવા ક્રમબદ્ધ પ્રાયશ્ચિત્તો નિષિદ્ધ ભોજન, ઉચ્છિષ્ટ, અપવિત્ર દ્રવ્યસેવન વગેરે દોષો માટે નિર્ધારિત થાય છે. આગળ ચાર મહાપાતક—બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, સ્તેય અને ગુરુતલ્પગમન—ની વ્યાખ્યા, સમાનદોષ ગણાતા કર્મો, ઉપપાતક અને જાતિભ્રંશક કર્મોની વર્ગીકરણ આપવામાં આવે છે. સમગ્ર અધ્યાય રાજધર્મ, શૌચશિસ્ત અને ધર્મશાસ્ત્રીય વર્ગીકરણને જોડીને સામાજિક વ્યવસ્થા અને વિધિ-શુદ્ધિને પરસ્પર પૂરક માર્ગ તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
આ અધ્યાય ધર્મશાસ્ત્ર-ખંડનું સમાપન કરે છે; મહાપાતક વગેરે ગંભીર પાપો અને સંબંધિત દોષોની વર્ગીકરણ પછી અંતે સંક્રમણરૂપ નોંધમાં ‘માર્જાર-વધ’ (બિલાડીનો વધ) વિષય સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત છે. આગ્નેય શિક્ષણપ્રવાહમાં પાપ-વર્ગીકરણ માત્ર નૈતિક લેબલ નથી; યોગ્ય પ્રમાણમાં ઉપાય—પ્રાયશ્ચિત્ત—નિર્ધારિત કરવા માટેનું આધાર-નકશો છે. આ નિષ્કર્ષ કડીની જેમ કાર્ય કરે છે: પાપની ઓળખથી ગ્રંથ હવે શુદ્ધિકરણની પ્રયોગવિધિ, એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત તરફ વળે છે. અગ્નિ પુરાણની વિશ્વકોશીય પદ્ધતિમાં જેમ વાસ્તુ કે રાજધર્મમાં પહેલાં વર્ગો અને માપ, પછી પ્રક્રિયાઓ, તેમ અહીં પણ. આ રીતે ધર્મ હેઠળ સામાજિક વ્યવસ્થા અને આંતરિક શુદ્ધિ એકસાથે જોડાય છે.
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
આ અધ્યાયમાં (અગ્નિ પુરાણ 170) પ્રાયશ્ચિત્તને ધર્મ-તંત્ર તરીકે સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યું છે, ખાસ કરીને સંગત અને વિધિમાં ભાગ લેતાં થતી અશુદ્ધિ દૂર કરવા માટે. પુષ્કર કહે છે—પતિત સાથે લાંબી સંગત એક વર્ષમાં પતનનું કારણ બની શકે; પરંતુ દોષકારક “સંગ” પુરોહિત-સેવા, ઉપદેશ અથવા મૈથુનથી થાય છે, માત્ર સાથે મુસાફરી, ભોજન કે આસનથી નહીં. પછી શુદ્ધિ-વિધિ—પતિત જેવો વ્રત, સપિંડો સાથે જલદાન, પ્રેતસદૃશ ઘટ ઉલટાવવાનો સંકેત, દિવસ-રાતનું નિયમ પાલન અને નિયંત્રિત સામાજિક વ્યવહાર. આગળ કૃચ્છ્ર, તપ્તકૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ, પરાક, શાંતપન જેવા ક્રમબદ્ધ પ્રાયશ્ચિત્તો ચાંડાલ-સ્પર્શ, ઉચ્છિષ્ટ, શવ-સંપર્ક, રજસ્વલા અશૌચ, અયોગ્ય દાન, નિષિદ્ધ વ્યવસાય, યજ્ઞ-લોપ વગેરે દોષો મુજબ નિર્ધારિત થાય છે. અનુતાપને હોમ, જપ, ઉપવાસ, પંચગવ્ય, સ્નાન અને ઉપનયન/સંસ્કાર પુનઃસ્થાપન સાથે જોડીને વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થા અને યજ્ઞાધિકારની પુનઃપ્રાપ્તિ દર્શાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
આ અધ્યાયમાં ધર્મશાસ્ત્રીય શુદ્ધિ-પ્રકરણનો આરંભ થઈ, પાંડુલિપિ-ભેદોને સાચવીને પ્રાયશ્ચિત્તોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. પુષ્કર કહે છે કે મંત્રજપ અને નિયમાનુષ્ઠાનથી પાપક્ષય થાય—એક માસ પુરુષસૂક્ત પાઠ, અઘમર્ષણ સ્તોત્રનું ત્રિવાર પઠન, વેદાધ્યયન, વાયુ અને યમ સંબંધિત અનુશાસનો, તથા ગાયત્રી-વ્રત। પછી કૃચ્છ્રાદિ તપશ્ચર્યાઓ શરીર-આહારના સૂક્ષ્મ નિયમો સાથે—મુંડન, સ્નાન, હોમ, હરિપૂજન, દિવસે ઊભા રહેવું અને રાત્રે વીરાસનમાં બેસવું। યતિ અને શિશુ-રૂપ ચાંદ્રાયણ, ગ્રાસ/પિંડની ગણતરી સાથે; તાપ્તકૃચ્છ્ર અને શીતકૃચ્છ્ર ચક્રો; તેમજ પંચગવ્યાદિ દ્રવ્યોવાળું કઠોર અતિકૃચ્છ્ર। શાંતપન, મહા/અતિશાંતપન, બાર દિવસનું પરાક ઉપવાસ, અને પ્રાજાપત્ય ક્રમ ‘પાદ’ રૂપે દર્શાવાયા છે। અંતે ફળ, પાન, પાણી, મૂળ, તલ અને બ્રહ્મકૂર્ચ આધારિત વિશેષ કૃચ્છ્રો, તથા દેવપૂજા-યુક્ત તપથી સમૃદ્ધિ, બળ, સ્વર્ગ અને પાપનાશનું ફળ જણાવાયું છે।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
આ અધ્યાય પ્રાયશ્ચિત્ત-ક્રમનો ઉપસંહારરૂપ ભાગ છે; તેથી અગ્નિ પુરાણના ધર્મશાસ્ત્રીય સ્તરમાં પ્રાયશ્ચિત્તને ક્રમબદ્ધ, સોપાનરૂપ વ્યવસ્થા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ‘રહસ્ય-આદી’ ગુપ્ત/અંતર્મુખ પ્રાયશ્ચિત્તો દ્વારા સંકેત મળે છે કે શુદ્ધિ માત્ર બાહ્ય દંડ નથી; સંકલ્પ અનુસાર આંતરિક શિસ્ત, સંયમાધારિત ઉપાય અને સૂક્ષ્મ દોષોની નિવૃત્તિ પણ તેમાં આવે છે. અગ્નેય વિદ્યાના પ્રવાહમાં—જ્યાં ભગવાન અગ્નિ લોકવ્યવસ્થા અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનું સંશ્લેષણ કરે છે—આ અધ્યાય પૂર્વ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઓનું શિખર બની, આગળના અધ્યાયમાં આવનારા સર્વજનિક ઉપાય ‘સ્તોત્ર-જપ’ તરફ પરિવર્તન તૈયાર કરે છે. આ વળાંક બતાવે છે કે ધર્મ નિર્ધારિત કર્મો અને આંતરિક પુનઃસંયોજન બંનેથી ટકે છે, જેથી સાધક ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને તરફ આગળ વધે।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ભગવાન અગ્નિ ધર્મશાસ્ત્રરૂપે પ્રાયશ્ચિત્તનું પ્રકરણ આરંભે છે અને કહે છે કે આ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્યવસ્થા બ્રહ્માએ પ્રવર્તાવી. ‘વધ’ એટલે પ્રાણવિયોગ (મૃત્યુ) સુધી પહોંચાડતું કોઈપણ કર્મ—એવી વ્યાખ્યા આપે છે. દોષ માત્ર પ્રત્યક્ષ હત્યા સુધી સીમિત નથી—હત્યા કરાવવી, સંયુક્ત શસ્ત્રકર્મમાં સમૂહભાગી થવું, તથા પરોક્ષ કારણ બનવું (અપમાન/દબાણથી પ્રેરિત આત્મહત્યા સહિત) પણ, ખાસ કરીને બ્રહ્મહત્યારૂપે, મહાપાતક ગણાય છે. પછી દેશ, કાળ, સામર્થ્ય અને અપરાધના સ્વભાવ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરવાની નીતિઓ જણાવે છે. બ્રાહ્મણવધ માટે મહાપ્રાયશ્ચિત્ત—આત્મત્યાગ, દીર્ઘ તપશ્ચર્યા સાથે ચિહ્નધારણ અને ભિક્ષાજીવન, તથા આચારઆધારિત ઘટાડા—ગણાવે છે. આગળ વર્ણ અને નબળાઈ (વૃદ્ધ, સ્ત્રી, બાળક, રોગી) મુજબ દંડક્રમ, ગોહત્યા, ઇજા, સાધનોથી અકસ્માત મૃત્યુ વગેરેના પ્રાયશ્ચિત્ત, શૌચ-અશૌચ અને ભોજનદૂષણ, મદ્યાદિ નિષિદ્ધ સેવન, ચોરીમાં પરતફેર/રાજદંડનો ન્યાય, અને ગુરુતલ્પાદિ કામદોષોમાં મૃત્યુપ્રાયશ્ચિત્ત અથવા બહુ માસના ચાન્દ્રાયણનો વિધાન કરે છે. સર્વત્ર પ્રાયશ્ચિત્તને ન્યાયસંગત માપ અને અંતઃશુદ્ધિનું આધ્યાત્મિક ઔષધ—બન્ને રૂપે પ્રતિપાદિત કરે છે.
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
અગ્નિ કહે છે—પૂજા, આશ્રમધર્મ અથવા હોમમાં લોપ/વિઘ્ન થાય ત્યારે કર્મશુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્તની રીત કરવી. ચૂકી ગયેલી પૂજામાં આઠસો જપ અને દ્વિગુણ પૂજા; દેવતાસંબંધિત અશૌચમાં પંચોપનિષદ્ મંત્રો, હોમ અને બ્રાહ્મણ-ભોજનથી શાંતિ. દૂષિત હોમદ્રવ્ય, તૂટેલું નૈવેદ્ય/ઉપહાર, મંત્ર-દ્રવ્ય ગડબડ થાય તો માત્ર દૂષિત અંશ ત્યાગ, પ્રોક્ષણથી શુદ્ધિ અને મૂળમંત્રનો પુનર્જપ. પ્રતિમા પડી જવી/ભાંગી જવી/ખોવાઈ જવી જેવી ગંભીર ભૂલમાં ઉપવાસ અને સો આહુતિઓ. પછી અધ્યાય કહે છે કે સાચો પશ્ચાત્તાપ પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત—હરિસ્મરણ—માં પૂર્ણ થાય છે. ચાન્દ્રાયણ, પરાક, પ્રાજાપત્ય; ગાયત્રી, પ્રણવ-સ્તોત્ર, સૂર્ય/ઈશ/શક્તિ/શ્રીશ મંત્રજપ; તીર્થમહિમા, દાન તથા મહાદાન, અને ‘હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ’ એવી અદ્વૈત ભાવના પાપનાશક છે. અંતે હરિને સર્વ વિદ્યાશાસ્ત્રોનું મૂળ અને પાવન કરનાર કહી અગ્નિપુરાણની વિશ્વકોશીય વ્યાપકતા પ્રતિપાદિત થાય છે.