Adhyaya 47

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिमूर्तिलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः अथ सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिपूजाकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यै वदामि ते त्रिविधा स्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका

આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય વિભાગમાં ‘શાલગ્રામાદિ મૂર્તિલક્ષણ’ નામનો છિયાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે સત્તાવીસમો અધ્યાય—‘શાલગ્રામાદિ પૂજાકથન’ આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—સિદ્ધિ માટે હું તને શાલગ્રામાદિ ચક્રાંકિત રૂપોની પૂજા કહું છું. હરિની પૂજા ત્રણ પ્રકારની છે—કામ્ય, અકામ્ય અને ઉભયાત્મિકા।

Verse 2

मीनादीनान्तु पञ्चानां काम्याथो वोभयात्मिका मध्यचक्राधः सूक्ष्मविन्दुक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यार्थेवोभयात्मकेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य नृसिंहस्य वामनस्य च मुक्तये

મીનાદિ પાંચ (રૂપ/મંત્ર) માટે ફળ કામ્ય પણ છે અને ઉભયાત્મિકા પણ છે। મધ્યચક્રની નીચે સૂક્ષ્મ બિંદુ હોય છે—આ ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ છે; અન્ય પાઠમાં ‘કામ્યાર્થે ઉભયાત્મિકા’ એમ છે। વરાહ, નૃસિંહ અને વામન સંબંધિત મુક્તિ માટે (આ વિધાન) છે।

Verse 3

चक्रादीनां त्रयाणान्तु शालग्रामार्चनं शृणु उत्तमा निष्फला पूजा कनिष्ठा सफलार्चना

ચક્રાદિ ત્રણ (વિષ્ણુ-ચિહ્ન) સંદર્ભે શાલગ્રામ-અર્ચન સાંભળો. ‘ઉત્તમ’ પૂજા (ભાવશુદ્ધિ ન હોય તો) નિષ્ફળ; પરંતુ ‘કનિષ્ઠ’ પૂજા પણ, જો સાચી અર્ચના હોય, તો ફળદાયી બને છે।

Verse 4

मध्यमा मूर्तिपूजा स्याच्चक्राब्जे चतुरस्रके प्रणवं हृदि विन्यस्य षडङ्गङ्करदेहयोः

મધ્યમા મૂર્તિપૂજા ચક્રાબ્જને ચતુરસ્રમાં સ્થાપી કરીને કરવામાં આવે છે. હૃદયમાં પ્રણવ (ૐ) વિન્યસીને હાથ અને દેહ પર ષડઙ્ગ-ન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 5

कृतमुद्रात्रयश् चक्राद् वहिः पूवे गुरुं यजेत् आप्ये गणं वायवे च धातारं नैरृते यजेत्

ત્રણ મુદ્રાઓ કરીને ચક્ર (મંડળ)ની બહાર પૂર્વ દિશામાં ગુરુની પૂજા કરવી. આપ્ય (જલ/પશ્ચિમ) દિશામાં ગણની, વાયવ્ય દિશામાં ધાતૃની અને નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ફરી ધાતૃની પૂજા કરવી.

Verse 6

विधातारञ्च कर्तारं हर्तारं दक्षसौम्ययोः विश्वक्सेनं यजेदीशे आग्नेये क्षेत्रपालकम्

દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશામાં ક્રમશઃ વિધાતા, કર્તા અને હર્તાની પૂજા કરવી. ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં વિશ્વક્સેનની અને આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં ક્ષેત્રપાલકની પૂજા કરવી.

Verse 7

ऋगादिवेदान् प्रागादौ आधारानन्तकं भुवं पीठं पद्मं चार्कचन्द्रवह्न्याख्यं मण्डलत्रयं

આરંભમાં પૂર્વ તરફથી ઋગ્ વગેરે વેદોનું વિન્યાસ કરવો. પછી આધાર-અનંતક, ભૂ-સ્તર, પીઠ, પદ્મ અને અર્ક (સૂર્ય), ચન્દ્ર (ચંદ્ર) તથા વહ્નિ (અગ્નિ) નામનું મંડલત્રય સ્થાપવું.

Verse 8

आसनं द्वादशार्णेन तत्र स्थाप्य शिलां यजेत् अस्तेन च समस्तेन स्ववीजेन यजेत् क्रमात्

દ્વાદશાક્ષર મંત્રથી આસન સ્થાપી ત્યાં શિલા પ્રતિષ્ઠિત કરીને તેની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ ક્રમશઃ અસ્ત્ર-મંત્રથી, સમસ્ત મંત્રસમૂહથી અને પોતાના બીજ-મંત્રથી પૂજા કરવી.

Verse 9

पूर्वादावथ वेदाद्यैर् गायत्रीभ्यां जितादिना प्रणवेनार्चयेत् पञ्चान्मुद्रास्तिस्रः प्रदर्शयेत्

પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને વેદના પ્રારંભિક (આહ્વાનાત્મક) મંત્રો, બન્ને ગાયત્રી મંત્રો, ‘જિત…’થી આરંભ થતો મંત્ર તથા પ્રણવ (ૐ) દ્વારા પૂજન કરવું; અને પાંચ મુદ્રાઓ સાથે ત્રણ મુદ્રાઓ પણ દર્શાવવી।

Verse 10

विश्वक्सेनस्य चक्रस्य क्षेत्रपालस्य दर्शयेत् शालग्रामस्य प्रथमा पूजार्थो निष्फलोच्यते

પ્રથમ વિશ્વક્સેન, સુદર્શનચક્ર અને ક્ષેત્રપાલને (આદરપૂર્વક) દર્શાવવું/નમસ્કાર કરવો. આ પૂર્વક્રિયા વિના કરેલી શાલગ્રામ પૂજા નિષ્ફળ કહેવાય છે।

Verse 11

पूर्ववत् षोडशारञ्च सपद्मं मण्डलं लिखेत् शङ्खचक्रगदाखड्गैर् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजेत्

પૂર્વવત્ સોળ આરાવાળું, પદ્મসহ મંડળ દોરવું. શંખ, ચક્ર, ગદા અને ખડ્ગના ચિહ્નો સાથે ગુરુથી આરંભ કરીને પૂર્વવિધિ મુજબ પૂજન કરવું।

Verse 12

पूर्वे सौम्ये धनुर्वाणान् वेदाद्यैर् आसनं ददेत् शिलां न्यसेद् द्वादशार्णैस्तृतीयं पूजनं शृणु

શુભ પૂર્વ દિશામાં ધનુષ-બાણ સ્થાપીને વેદાદિ મંત્રોથી આસન અર્પણ કરવું. દ્વાદશાક્ષરી મંત્રથી શિલાની સ્થાપના કરવી. હવે ત્રીજી પૂજનવિધિ સાંભળો।

Verse 13

अष्टारमब्जं विलिखेत् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजयेत् चतुर्भिः पूर्ववद्यजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टार्णेनासनं दत्वा तेनैव च शिलां न्यसेत् पूजयेद्दशधा तेन गायत्रीभ्यां जितं तथा

આઠ પાંખડીઓવાળું પદ્મ-મંડળ દોરવું. ગુરુથી આરંભ કરીને પૂર્વવિધિ મુજબ પૂજન કરવું; તેમજ ચાર (ઉપચાર/અંગ) દ્વારા પણ પૂર્વવત્, ગંધાદિ સાથે. અષ્ટાક્ષરી મંત્રથી આસન આપી એ જ મંત્રથી શિલાની સ્થાપના કરવી. પછી એ જ મંત્રથી દશવિધ પૂજન કરવું; બન્ને ગાયત્રી અને ‘જિત’ મંત્રથી પણ તેમ જ સિદ્ધિ થાય છે।