Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
આ અધ્યાયમાં વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના પ્રવાહમાં ઉપાસના તથા પ્રતિષ્ઠાનું મૂળ આધારરૂપ શૌચ-શુદ્ધિનું વિધાન સંકલિત છે. ભગવાન સ્કંદને નિત્ય-નૈમિત્તિક સ્નાન શીખવે છે—મૃદ્/માટી ગ્રહણ અને અસ્ત્ર-મંત્રથી તેનું શोधन, કુશ-વિભાગથી દેહપ્રક્ષાલન, પ્રાણાયામ અને નિમજ્જન, હૃદ્યાસ્ત્ર સ્મરણ, સ્નાનોત્તર શુદ્ધિ; પછી અસ્ત્ર-સંધ્યા અને વિધિસ્નાન. આગળ મુદ્રા-નિયંત્રિત ક્રિયાઓ (અંકુશ, સંહાર), દિશાઓમાં મંત્ર-પ્રક્ષેપ, શિવકેન્દ્રિત શીતલ-મંગલ જપને શિરથી પાદ સુધી લાગુ કરવું અને ઇન્દ્રિય-રંધ્રોનું ‘સમ્મુખીકરણ’ વર્ણવાય છે. આગ્નેય, માહેન્દ્ર, મંત્ર-સ્નાન, માનસ-સ્નાન જેવા વિશેષ સ્નાન અને નિદ્રા/ભોજન/સ્પર્શ પછીની શુદ્ધિઓ પણ જણાવાય છે. ત્યારબાદ સંધ્યા-વિધિ—આચમન, પ્રાણાયામ, માનસ જપ, પ્રાતઃ/મધ્યાહ્ન/સાયં દેવતા-ધ્યાન, જ્ઞાની માટે ચોથી ‘સાક્ષી’ સંધ્યા અને ગુહ્ય અંતઃસંધ્યા. અંતે હસ્ત-તીર્થ, માર্জન, અઘમર્ષણ, અર્ઘ્ય, ગાયત્રી-જપ અને દેવ-ઋષિ-પિતૃ-દિશા-રક્ષકગણને ક્રમબદ્ધ તર્પણ—પ્રતિષ્ઠા તથા ઈશાનોપાસનાની સફળતા માટે શુદ્ધિને દ્વારરૂપે સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः अथ द्विसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः
આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયપુરાણમાં “વિનાયકપૂજાકથન” નામનો એકોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે “સ્નાનવિશેષાદિકથન” નામનો બોતેરમો અધ્યાય આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—હે સ્કંદ, હું નિત્યાદિ સ્નાનવિધિ, પૂજા અને પ્રતિષ્ઠાક્રમ કહું છું; પછી કૂદાળથી ખોદીને શુદ્ધ માટી ઉપાડી આઠ આંગળ પ્રમાણની મૃદા ગ્રહણ કર।
Verse 2
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्
તેને સંપૂર્ણ રીતે ઉપાડી લઈને ફરી એ જ માટીથી (ખાડો) ભરી દે. જળના કાંઠે મસ્તક નમાવી રાખીને અસ્ત્રમંત્રથી શુદ્ધ કર.
Verse 3
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया
તૃણને શિખા (ટોચ) પકડી ઉપાડી, વર્મ (આવરણ/બંધણી) વડે ત્રણ ભાગમાં વહેંચે. એક ભાગથી નાભિથી પાદાંત સુધી પ્રક્ષાલન કરે, પછી બીજા ભાગથી ફરી (કરે)।
Verse 4
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि
અસ્ત્રમંત્રસિદ્ધિથી પ્રાપ્ત દીપ્ત શક્તિથી સમગ્ર દેહને સ્પર્શ કરીને, બંને હાથથી આંખો બંધ કર; પ્રાણ સંયમ કરીને જળમાં (અવગાહન કર).
Verse 5
निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्
જળમાં નિમજ્જિત થઈ કાલાનલ સમ તેજસ્વી હૃદ્યાસ્ત્રનું સ્મરણ કરતાં ત્યાં સ્થિર રહે; (કેટલાક પાઠોમાં ‘વિઘ્નરાજક’ ઉચ્ચારવાનો ઉલ્લેખ છે). પછી જળાંતરથી ઉપર આવી, મલનિવારણ માટે કરેલા સ્નાનને પોતાના અસ્ત્રમંત્રથી વિશોધિત કરે।
Verse 6
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया
અસ્ત્ર-સંધ્યાની ઉપાસના કર્યા પછી વિધિસ્નાન કરવું; અને એક જ અંકુશમુદ્રા દ્વારા સારસ્વત આદિ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત કરવું।
Verse 7
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि
તેને હૃદયમાં આકર્ષી તથા તે પ્રમાણે સ્નાન કરાવી, પછી ફરી સંહારમુદ્રાથી; બાકી રહેલો મૃદ્-ભાગ લઈને નાભિ-પ્રદેશના જળમાં પ્રવેશ કરાવી સ્થાપિત કરવો।
Verse 8
वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा
ઉત્તરમુખ થઈ ડાબા હાથની હથેળી પર ત્રણ ભાગ કરવો. પછી જમણી બાજુ પ્રથમ અંગથી આરંભ કરીને ન્યાસ કરવો; અને પૂર્વ (અગ્ર) ભાગમાં અસ્ત્રમંત્રનો સાતવાર વિન્યાસ કરવો।
Verse 9
शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना
શિવમંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને સૌમ્યમંત્રનો દસવાર જપ કરવો, પછી તેના ત્રણ ભાગોનું ક્રમશઃ વિન્યાસ કરવો. પ્રથમ ‘હૂં’ અને ‘ફટ્’ અંત્ય શરરૂપ મંત્રથી સર્વ દિશાઓમાં ક્ષેપ કરવો।
Verse 10
कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि
શીતળ અને સૌમ્ય શિવમંત્રથી ભુજાઓના ક્રમ પ્રમાણે શિવતીર્થવિધિ કરવી. ત્યારબાદ સર્વાંગ મંગળ માટે મંત્રજપ કરતાં મસ્તકથી પગ સુધી ન્યાસ/લેપન કરવું.
Verse 11
दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च
જમણા હાથથી સ્પર્શ કરીને અઙ્ગચતુષ્ટય (ચાર અંગસૂત્ર)નું પાઠ કરવું. અને સમ્મુખીકરણ ક્રિયાથી સર્વ ઇન્દ્રિય-રંધ્રો પણ બંધ કરવાં.
Verse 12
शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं
શિવનું સ્મરણ કરતાં જળમાં ડૂબકી લેવી; અથવા હરિનું, કે ‘ગંગા’નું સ્મરણ કરવું. ‘વૌષટ્’ અંતવાળા ષડંગ મંત્રથી અભિષેચન કરવું.
Verse 13
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः
રક્ષાર્થે માત્ર એક કુંભજળથી પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં જળનો નિક્ષેપ/છંટકાવ કરવો. સ્નાન પછી સુગંધિત આમળકી વગેરે રજોપચાર (ચૂર્ણ-ઉપચાર)થી પૂજા કરવી.
Verse 14
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च
સ્નાન કરીને તે તીર્થમાંથી બહાર આવી સંહારિણી (ઉપસંહાર-સૂત્ર) દ્વારા ઉપસંહાર કરવો. ત્યારબાદ વિધિશુદ્ધ રીતે અને સંહિતા-મંત્રોથી મંત્રિત કર્મમાં પ્રવૃત્ત થવું.
Verse 15
निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना
નિવૃત્તિ આદિ તત્ત્વમંત્રોથી વિશુદ્ધ કરેલી પવિત્ર ભસ્મથી સ્નાન કરવું. શિરથી પાદપર્યંત ‘હ્રૂં’ તથા ‘ફટ્’યુક્ત શર-સ્વરૂપ રક્ષામંત્રભાવથી લેપન કરવું.
Verse 16
तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः
તે દ્વારા મલસ્નાન કરીને પછી વિધિસ્નાન કરવું. ‘ક્રૂં ફટ્’—શર-આયુધ-સ્વરૂપ મંત્રથી (આ ‘ખ’ અને ‘ઙ’ ચિહ્નિત પાંદુલિપિઓનો પાઠ છે), તથા ઈશ, તત્પુરુષ, અઘોર, ગુહ્યક અને આજાત—એમના સંબંધિત મંત્ર-પ્રવાહો સાથે.
Verse 17
क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः
ક્રમથી મુખ, હૃદય, ગુહ્યસ્થાન અને દેહમાંથી (અશુદ્ધિ) ઝાડીને તેને મસ્તક પર દૂર કરવી. આ ત્રણ સંધ્યાઓમાં, મધરાત્રે, તેમજ વર્ષાઋતુના આરંભ અને અંતે કરવું.
Verse 18
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्
ઊંઘીને, ભોજન કરીને, દૂધ પીીને, તથા મલમૂત્રાદિ આવશ્યક ક્રિયાઓ કરીને—શુદ્ધિ (આચમન વગેરે) કરવી; તેમજ સ્ત્રી, પુરુષ, નપુંસક, શૂદ્ર, બિલાડી, સસલું અથવા ઉંદરનો સ્પર્શ થાય ત્યારે પણ.
Verse 19
स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना
આગ્નેય સ્નાનને સ્પર્શી/આચરીને, શુચિભાવથી ‘વુદ્ધૂલક’ (ધૂળિ-સ્નાન) કરવું; સૂર્યકિરણો અને વર્ષાજળના સંપર્કથી, પૂર્વમુખ થઈને અને બાહુ ઊંચા કરીને.
Verse 20
माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः
માહેન્દ્ર સ્નાન ઈશ-વિધિથી કરવું જોઈએ. ગાયોનું ઝુંડ વચ્ચે ઊભા રહી, તેમના ખુરાંથી ઊઠેલી ધૂળ વડે સાત પગલાં સુધી ચાલતાં સ્નાન કરવું.
Verse 21
पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्
શુદ્ધિ નવ-મંત્રોથી સ્નાન દ્વારા થાય છે, અથવા તે ‘વર્મ’ (રક્ષાકવચ) મંત્રથી. અથવા ‘સદ્યોજાત’ વગેરે મંત્રોથી સંસ્કૃત જળ વડે અભિષેક કરવો.
Verse 22
मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्
આ રીતે વરુણ અને અગ્નિ સંબંધિત કર્મોમાં પણ મંત્ર-સ્નાન કરવું. પ્રાણાયામ પૂર્વે કરીને, મૂળ-મંત્રનું મનથી જપ કરતાં આ કરવું.
Verse 23
कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्
સર્વત્ર વિહિત માનસ સ્નાન કરવું જોઈએ. તેમજ વૈષ્ણવ વગેરે વિધિઓમાં પણ, તેમના તેમના મંત્રોથી આ રીતે સ્નાનાદિ શુદ્ધિઓ કરાવવી.
Verse 24
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः
હે ગુહ! હું ભિન્ન મંત્રો સહિત સંધ્યા-વિધિ કહું છું. જોડેલા હાથની ખોળીમાં નજર કરીને, બ્રહ્મતીર્થ (અંગૂઠાના મૂળભાગ) વડે ત્રણ વાર જળ આચમન કરવું.
Verse 25
स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः
ત્યારબાદ ‘સ્વધા’ અંતવાળા, આત્મતત્ત્વાદિથી આરંભ થતા મંત્રોથી દૃઢ નિશ્ચયપૂર્વક દેહના રંધ્રો/દ્વારોને સ્પર્શ કરવો. શકલીકરણ વિધિ કરીને પ્રાણાયામમાં સ્થિત રહેવું.
Verse 26
त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः
મંત્રસાધકે મનથી શિવમંત્ર-સંહિતાનું ત્રણ વાર આવર્તન કરવું. પછી આચમન કરીને ન્યાસ કરવો અને પ્રાતઃકાળે બ્રાહ્મી સંધ્યાનું સ્મરણ કરવું.
Verse 27
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं
હંસ અને પદ્માસન પર બિરાજમાન, રક્તવર્ણા, ચતુર્મુખી, ચતુર્ભુજા, વક્ષસ્થળે લટકતી માળ ધારણ કરનાર દેવીનું ધ્યાન કરવું. જમણા હાથમાં જપમાળા અને ડાબા હાથમાં દંડ તથા કમંડલુ ધારણ કરે છે.
Verse 28
तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं
મધ્યાહ્ને શ્વેતવર્ણા વૈષ્ણવીનું ધ્યાન કરવું, જે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) અને પદ્માસન પર બિરાજમાન છે. ડાબા હાથમાં શંખ-ચક્ર ધારણ કરે છે અને જમણા હાથમાં ગદા તથા અભયમુદ્રા પ્રદાન કરે છે.
Verse 29
रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां
રૌદ્રીનું ધ્યાન કરવું—જે વૃષભ અને પદ્માસન પર સ્થિત, ત્રિનેત્રી અને ચંદ્રભૂષિતા છે. જમણા હાથમાં ત્રિશૂલ અને પરશુ ધારણ કરે છે, ડાબા હાથમાં શક્તિ (ભાલો) લઈને અભય પ્રદાન કરે છે.
Verse 30
साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते
કર્મોની સાક્ષિ એવી સંધ્યા—અર્થાત્ તે તેજનું અનુગામી આત્મા—જ્ઞાનીઓની ચોથી સંધ્યા છે; મધ્યરાત્રિના આરંભે તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 31
हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते
જે સાધના નિરાકાર છે, હૃદય, બિંદુ અને બ્રહ્મરંધ્રમાં પરમ તત્ત્વરૂપે સ્થિત છે, અને શિવબોધને સમર્પિત છે—તેને રહસ્ય-સંધ્યા કહે છે।
Verse 32
पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः
તર્જનીના મૂળમાં પિતૃ તીર્થ, કનિષ્ઠાના મૂળમાં પ્રજાપતિ તીર્થ. અંગૂઠાના મૂળમાં બ્રાહ્મ્ય તીર્થ, અને હાથના અગ્રભાગે એટલે આંગળીઓના ટોચે દૈવ તીર્થ છે।
Verse 33
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु
ડાબા હાથની હથેળીમાં અગ્નિ-તીર્થ છે, તેના ડાબા ભાગમાં સોમ-તીર્થ. ઋષિઓનાં તીર્થો સંપૂર્ણરૂપે આંગળીઓના પરવ-સંધિ (જોડ)માં સ્થિત છે।
Verse 34
ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्
પછી શિવાત્મિક મંત્રોથી તીર્થજળને શિવમય કરીને, સંહિતા-મંત્રોથી એ જ જળ વડે માર્જન (શુદ્ધિ-પ્રોક્ષણ) કરવું જોઈએ।
Verse 35
वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं
ડાબી હથેળીમાં પડેલું જળ લઈને, જમણા હાથથી મંત્રોના ક્રમ અનુસાર મસ્તક પર લગાવવું—આને ‘માર્જન’ (શુદ્ધિ માટે છાંટવું) કહેવામાં આવ્યું છે।
Verse 36
नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्
જમણા હાથની પાંખડીમાં ધરેલું, પ્રભાવશાળી શ્વેત જળ નાસિકાના અગ્ર સુધી લઈ જઈ, ડાબા નાસારંધ્રથી અંદર ખેંચીને (વિકાર/પ્રવાહ) સ્તંભિત કરવું જોઈએ।
Verse 37
तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं
કાજળ જેવું દેખાતું તે પાપ પિંગા (પીળાશ/તામ્રવર્ણ) સાધનથી ઘસી કાઢીને, મુઠ્ઠીથી કઠોર વજ્રશિલા પર ફેંકવું જોઈએ; આ જ ‘અઘમર્ષણ’—પાપહરણ વિધિ છે।
Verse 38
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्
‘સ્વાહા’ અંતવાળા શિવમંત્રથી, કુશ, પુષ્પ અને અક્ષત સહિત, શિવને અંજલિમાં અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ ગાયત્રી જપ કરવો જોઈએ।
Verse 39
दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्
હવે હું દેવતીર્થ મુદ્રા અને મંત્રો દ્વારા તર્પણવિધિ કહું છું. ‘ધૌં શિવાય’ મંત્રથી તર્પણ કરવું, તેમજ ‘સ્વાહા’ જોડાયેલા અન્ય અર્પણો પણ કરવા।
Verse 40
ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च
‘હ્રાં’ હૃદય પર, ‘હ્રીં’ શિર પર, ‘હ્રૂં’ શિખા પર, ‘હ્રૈં’ કવચરૂપે ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ અસ્ત્રમંત્રનો પ્રયોગ કરવો. આ રીતે હૃદયાદિ દેવતાઓથી લઈને આદિત્યો સુધી આઠ દેવગણોનું આવાહન/ન્યાસ કરવો.
Verse 41
हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ
પછી ‘હાં’ આહુતિ-મંત્ર વસુઓને, ત્યારબાદ રુદ્રોને; તેમજ વિશ્વેદેવો અને મરુદગણોને અર્પણ કરવો. પછી ભૃગુઓને અને આંગિરસોને, અને ત્યારપછી કણ્ઠોપવીત ધારણ કરીને ઋષિઓનું પૂજન કરવું.
Verse 42
अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः
આત્રેયને નમસ્કાર, વસિષ્ઠને નમસ્કાર; પુલસ્ત્યને નમસ્કાર; ક્રતુને નમસ્કાર; ભારદ્વાજને નમસ્કાર; અને નિશ્ચયે વિશ્વામિત્રને નમસ્કાર.
Verse 43
प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्
પ્રચેતસને અને મનુષ્યોને—વષટ્; તેમજ સનકને—વષટ્; ‘હાં’ સાથે સનન્દનને—વષટ્; અને નિશ્ચયે સનાતનને—વષટ્.
Verse 44
सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः
સનત્કુમારને—વષટ્; કપિલને પણ—વષટ્; પંચશિખને—વષટ્; અને દ્યుభવને—વષટ્—આ ક્રિયા આંગળીઓના મૂળ ભાગો જોડીને (સંલગ્નકરમૂલતઃ) કરવી જોઈએ.
Verse 45
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः
“સર્વે ભૂતોને વૌષટ્” એમ ઉચ્ચારી, પછી ભૂતો, દેવો અને પિતૃઓને હવિષ્ય અર્પણ કરવું. યજ્ઞોપવીત જમણા ખભા પર રાખીને, મૂળ-અગ્રসহ કુશ અને તલ સાથે વિધિ કરવી.
Verse 46
कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्
પછી સ્વધા-યુક્ત આહુતિઓ કવ્યવાહન, અનલ, સોમ, યમ, અર્યમા, અગ્નિ-સોમ તથા બર્હિષદ પિતૃઓને અર્પણ કરવી.
Verse 47
आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे
પિતૃઓને દેવોની જેમ વિશેષ આદર આપી, આજ્યપા અને સોમને પણ આહુતિ અર્પણ કરવી. “ૐ હાં ઈશાનાય પિત્રે સ્વધા” મંત્રથી પિતામહને સ્વધા-આહુતિ આપવી.
Verse 48
शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे
“શાંત પ્રપિતામહોને સ્વધા” અર્પણ કરવી; તેમજ પ્રેત પિતૃઓને પણ. પિતૃઓ અને પિતામહોને “સ્વધા” કહી, પ્રપિતામહોને પણ સ્વધા આપવી.
Verse 49
वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च
વૃદ્ધ પ્રપિતામહોને અને માતૃઓને “સ્વધા” તથા “હાં” કહી અર્પણ કરવું. માતામહોને “સ્વધા હાં” અને પ્રમાતામહોને પણ તે જ રીતે અર્પણ કરવું.
Verse 50
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां
(આહુતિ) વૃદ્ધો અને માતામહોને, તેમજ સર્વ પિતૃઓને; અને (ચિહ્નિત પાઠાંતર મુજબ) મરીચિ તથા પુલસ્ત્યને—એવો પાઠ મળે છે. બીજા ચિહ્નિત પાઠમાં—“હાં—ઈશાનને પિતા-રૂપે અને સદાજ્યને પિતામહ-રૂપે” એમ છે. ત્યારબાદ સ્વધા-મંત્ર સાથે સર્વ જ્ઞાતિઓને, તેમજ સર્વ આચાર્યોને; અને દિશાઓના દિક્પતિઓ, સિદ્ધો, માતૃગણ, ગ્રહો તથા રાક્ષસ-રૂપ રક્ષકોને પણ અર્પણ કરવું જોઈએ।
Frequently Asked Questions
A tightly ordered purification protocol: ritual clay extraction and re-filling, astra-mantra śodhana, mudrā-regulated applications, directional mantra-projection, and graded baths (malasnāna → vidhisnāna), culminating in Sandhyā, mārjana/aghamarṣaṇa, and tarpaṇa sequences.
It frames bodily and environmental purity as a sādhana: mantra, prāṇāyāma, and sandhyā-meditations convert routine cleansing into inner alignment with Śiva-consciousness, making external ritual readiness (for worship/pratiṣṭhā) inseparable from inner discipline aimed at purification of karma and realization.
Brāhmī in the morning (red, four-faced, four-armed), Vaiṣṇavī at midday (white, Garuḍa-seat, conch/discus), and Raudrī in the evening (three-eyed, moon-adorned, trident/axe), plus a fourth ‘witness’ Sandhyā for knowers and an inner formless Sandhyā focused on Śiva-realization.
Pitṛ-tīrtha at the base of the forefinger, Prajāpati-tīrtha at the base of the little finger, Brāhma-tīrtha at the base of the thumb, Daiva-tīrtha at the fingertips; additionally Agni-tīrtha on the left palm, Soma-tīrtha to its left side, and Ṛṣi-tīrthas at finger-joint junctions.