Adhyaya 53

Verse 1

अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः

[પાઠાંતર નોંધ] ‘સ્કંદના ગણ દસ વિનાયક’—આ પાઠ ‘ખ’ ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં છે. અહીં ચંડિકાના દશહસ્ત વર્ણનમાં ‘ખડ્ગ, શૂલ, શત્રુનાશક શક્તિ’ વગેરે પાઠ યોગ્ય છે; પરંતુ અમારી પાસે ઉપલબ્ધ પાંચ પ્રતોમાં આ પાઠ નથી. હવે ત્રેપનમો અધ્યાય—લિંગલક્ષણ. ભગવાન બોલ્યા—હે કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા), લિંગાદિના લક્ષણો કહું છું; સાંભળ. દૈર્ઘ્યના અર્ધભાગને આઠ ભાગમાં વહેંચી, પછી તેમાંના ત્રણ ભાગ ત્યજી દો.

Verse 2

विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्

વિષ્કંભ (પહોળાઈ) ભૂત-ભાગના વિભાગ મુજબ નક્કી કરીને તેને ચતુરસ્ર (ચોરસ) બનાવવો. પછી આયામ (લંબાઈ) મૂર્તિ-માન મુજબ વહેંચીને એક, બે અથવા ત્રણ ક્રમ પ્રમાણે પ્રમાણો ગોઠવવા.

Verse 3

ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्

બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવના અંશો પર તેનો પ્રયોગ થાય ત્યારે તેને ‘વર્ધમાન’ કહે છે. ચતુરસ્ર (ચોરસ) આકૃતિમાં ગુહ્ય ખૂણાઓમાં વર્ણ/અક્ષરોના અર્ધભાગને લાઞ્છિત (ચિહ્નિત) કરવો.

Verse 4

अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः

આઠ અગ્ર (બિંદુ/શિખર) ધરાવતો વૈષ્ણવ ભાગ નિઃસંદેહ સિદ્ધ થાય છે. ત્યારબાદ ષોડશાસ્ર (સોળ-કોણીય) આકૃતિ બનાવવી, અને પછી ફરી દ્વાત્રિંશાસ્ર (બત્રીસ-કોણીય) આકૃતિ બનાવવી.

Verse 5

चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः

પ્રથમ તેને ચોસઠ ફલક/પહેલાંવાળું બનાવી, પછી તેને વર્તુળાકાર રૂપે સુઘડ કરવું. ત્યારબાદ ઉત્તમ દેશિક આચાર્યે લિંગનું શિરોભાગ ઘડવું.

Verse 6

विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्

પછી લિંગના વિસ્તાર (વ્યાસ) ને આઠ ભાગોમાં વહેંચવો. એક ભાગના અર્ધના પણ અર્ધને ત્યજી, શિરોભાગને છત્રાકાર બનાવવો.

Verse 7

त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं

જે લિંગની લંબાઈ અને પહોળાઈ ત્રણ સમાન ભાગોના પ્રમાણમાં—અર્થાત્ તે ત્રણ વિભાગોને અનુરૂપ માપથી—બનાવવામાં આવે, તે લિંગ સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર કહેવાય છે.

Verse 8

दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं

હે દેવપૂજિત! કુલ લંબાઈના ચોથા ભાગ જેટલો જ વિષ્કંભ (વ્યાસ/જાડાઈ) રાખવો. હવે સર્વ પ્રકારના લિંગોના લક્ષણો સાંભળો.

Verse 9

मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा

મધ્યસૂત્ર (કેન્દ્રરેખા) નિશ્ચિત કરીને, બુદ્ધિમાન આચાર્ય બ્રહ્મા અને રુદ્ર-પ્રદેશોનું ચિહ્નાંકન કરે; જેમ સોળ અંગુલના લિંગને છ સમાન ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે.

Verse 10

तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः

દંડ અને માપ-સૂત્ર (દોરી) દ્વારા નિશ્ચિત તે જ ‘મધ્ય’ માન કહેવાય છે. આગળના (ઉચ્ચ) માન માટે યવનો અષ્ટમ ભાગ ઉમેરવો; બાકીના માનમાં યવો મુજબ ઘટાડાનો નિયમ છે.

Verse 11

अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्

નીચલા ભાગને ત્રણ ભાગમાં વહેંચીને તેમાંનો એક અર્ધભાગ ત્યજી દેવો; આમ ‘આત્યંતિક’ (અત્યંત સૂક્ષ્મ/અંતિમ) માન પ્રાપ્ત થાય છે—ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં ‘ગ’ પાઠ એમ કહે છે. (અથવા) તે જોડને આઠ ભાગમાં કરીને ઉપરના ભાગના ત્રણ ભાગ ત્યજવા.

Verse 12

ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः

પાંચમા વિભાગથી ઉપર તરફ વળી એક લંબ રેખા ઉતારવી. એક વિભાગ છોડીને તે બે રેખાઓનો સંયોગ (જોડાણ) કરવો.

Verse 13

एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे

આ રીતે મેં લિંગોના સામાન્ય લક્ષણો કહ્યા. હવે પિંડિકા (આધાર) ના અંત સુધી સર્વસાધારણ રીતે લાગુ પડતા નિયમો કહું છું; મારી વાત સાંભળો.

Verse 14

ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि

બ્રહ્મ-ભાગનો પ્રવેશ (નિર્ધારિત બ્રહ્મ-બિંદુ/માપ) અને લિંગની ઊંચાઈ જાણી, વિદ્વાન આચાર્યે યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી કર્મશિલા પર બ્રહ્મશિલા સમ્યક રીતે સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

Verse 15

तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्

એ જ રીતે યોગ્ય ઉચ્છ્રય (ઊંચાઈ/ઉભાર) જાણી પિંડિકાનું સમ્યક્ વિભાજન કરવું. પીઠ બે ભાગ ઊંચું કરવું અને તેનો વિસ્તાર લિંગના પ્રમાણ મુજબ માપવો.

Verse 16

त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्

મધ્યમાં એક-તૃતીયાંશ ખાત (ખાડો) કરીને પીઠનું સમ્યક્ વિભાજન કરવું. અને પોતાના માપના અર્ધના એક-તૃતીયાંશ જેટલું બાહુલ્ય (પ્રક્ષેપ/પહોળાઈ) નક્કી કરવું.

Verse 17

बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्

પછી બાહુલ્યના એક-તૃતીયાંશથી મેખલા (પરિવેષ્ટન પટ્ટી) બનાવવી. ખાત મેખલા જેટલો જ હોય અને તેને ક્રમશઃ ઢાળ આપીને નીચે તરફ બનાવવો.

Verse 18

मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्

પ્રમાણ જાણનારએ મેખલાના સોળમા અંશ જેટલું ખાત (કાપ/ખાંચો) કરવું. તેમજ તે પીઠનો ઉચ્છ્રય અને તેના વિકારાંગ (અલંકારિક અંગો) પણ બનાવવું.

Verse 19

भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका

ભાગોમાંથી એક ભાગ ભૂમિમાં પ્રવેશિત કરીને પિંડિકા બનાવવી. કણ્ઠ ત્રણ ભાગનો કરવો અને પટ્ટિકા એક ભાગની કરવી.

Verse 20

द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः

પછી અંગને ઊંચું રાખીને ઉપરની પટ્ટી ગોઠવવી. તેનો એક અંશ સ્થિર કરવો અને બાકી પટ્ટિકાને ભાગે ભાગે અંદર પ્રવેશ કરાવી કણ્ઠ સુધી પહોંચાડવી; ત્યારબાદ ફરી તે જ રીતે ગોઠવણી કરવી.

Verse 21

निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः

નિર્ગમ (બહાર નીકળતો પ્રક્ષેપ)નું પ્રમાણ એક ભાગ રાખવું, જે શેષ પટ્ટિકાની સીમા સુધી હોય. પ્રણાલ (જળનળી) માટે નિર્ગમને ત્રણ ભાગમાં વહેંચીને, એટલે એક-તૃતીયાંશ પ્રમાણથી સ્થાપિત કરવો જોઈએ.

Verse 22

मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्

મૂળમાં તેની પહોળાઈ આંગળીના અગ્રભાગ જેટલી રાખવી; આગળની તરફ એક-તૃતીયાંશ ઘટાડીને અને અર્ધ પ્રમાણ મુજબ સમરૂપ રીતે પાતળી કરવી. થોડુંક ખાડું (નિમ્નતા) બનાવી, ઉત્તર તરફ પ્રણાલ/નિકાસ માર્ગ કરવો. પિંડિકા સહિત આવું લિંગ ‘સાધારણ’ માનવામાં આવ્યું છે.